Anūcāna (True Learning), the Vedāṅgas, and Śikṣā: Svara, Sāmavedic Chant, and Gandharva Theory

Verse 1

सूत उवाच । श्रुत्वा सनंदनस्येत्थं वचनं नारदो मुनिः । असंतुष्ट इव प्राह भ्रातरं तं सनंदनम् ॥ १ ॥

সূতে ক’লে—সনন্দনৰ এনেদৰে কোৱা বাক্য শুনি মুনি নাৰদ, যেন সম্পূৰ্ণ তৃপ্ত নহয় তেনেকৈ, সেই ভ্ৰাতা সনন্দনক সম্বোধন কৰিলে।

Verse 2

नारद उवाच । भगवन्सर्वमाख्यातं यत्पृष्टं भवतो मया । तथापि नात्मा प्रीयेत श्रृण्वन्हरिकथां मुहुः ॥ २ ॥

নাৰদে ক’লে—ভগৱন, মই যি সুধিছিলোঁ সেয়া সকলো আপুনি ব্যাখ্যা কৰিলে। তথাপি মোৰ অন্তৰ তৃপ্ত নহয়, যদিও মই বাৰে বাৰে হৰিকথা শ্ৰৱণ কৰোঁ।

Verse 3

श्रूयते व्यासपुत्रस्तु शुकः परमधर्मवित् । सिद्धिं सुमहतीं प्राप्तो निर्विण्णोऽवांतरं बहिः ॥ ३ ॥

শুনা যায় যে ব্যাসপুত্ৰ শুক, পৰম ধৰ্মবিত্, অতি মহান সিদ্ধি লাভ কৰিছিল; অন্তৰে-বাহিৰে তেওঁ সকলো মধ্যৱৰ্তী সংসাৰিক বিষয়ৰ পৰা নিৰ্লিপ্ত-বিৰক্ত আছিল।

Verse 4

ब्रह्मन्पुंसस्तु विज्ञानं महतां सेवनं विना । न जायते कथं प्राप्तो ज्ञानं व्यासात्मजः शिशुः ॥ ४ ॥

হে ব্ৰাহ্মণ! মহাত্মাসকলৰ সেৱা নকৰিলে মানুহৰ ভিতৰত সত্য বিবেক-জ্ঞান জন্মে নাহে। তেন্তে ব্যাসপুত্ৰ শিশু শুকে সেই জ্ঞান কেনেকৈ লাভ কৰিলে?

Verse 5

तस्य जन्मरहस्यं मे कमचाप्यस्य श्रृण्वते । समाख्याहि महाभाग मोक्षशास्त्रार्थविद्भवान् ॥ ५ ॥

মই শুনি আছোঁ—তেওঁৰ জন্মৰ ৰহস্য আৰু তাৰ কাৰণো মোক কওক। হে মহাভাগ! আপুনি মোক্ষশাস্ত্ৰৰ অৰ্থবিত্; অনুগ্ৰহ কৰি বিস্তাৰে ব্যাখ্যা কৰক।

Verse 6

सनंदन उवाच । श्रृणु विप्रप्रवक्ष्यामि शुकोत्पत्तिं समासतः । यां श्रुत्वा ब्रह्मतत्त्वज्ञो जायते मानवो मुने ॥ ६ ॥

সনন্দন ক’লে: হে বিপ্ৰ! শুনা—মই সংক্ষেপে শুকৰ উৎপত্তি ক’ম। হে মুনে! এই কথা শুনিলে মানুহ ব্ৰহ্মতত্ত্বৰ জ্ঞাতা হয়।

Verse 7

न हायनैर्न पलितैर्न वित्तेन न बंधुभिः । ऋषयश्चक्रिरे धर्मं योऽनूचानः स नो महान् ॥ ७ ॥

বছৰ, পকা চুলি, ধন বা আত্মীয়-স্বজন—এইবোৰে মহত্ত্ব নাহে। ঋষিসকলে ধৰ্মৰ মানদণ্ড স্থাপন কৰিছে: যি সত্যই শাস্ত্ৰজ্ঞ, সেয়াই আমাৰ মাজত মহান।

Verse 8

नारद उवाच । अनूचानः कथंब्रह्मन्पुमान्भवति मानद । तन्मे कर्म समाचक्ष्व श्रोतुं कौतूहलं मम ॥ ८ ॥

নাৰদে ক’লে—হে ব্ৰাহ্মণ, হে মানদ! মানুহ কেনেকৈ সত্যই অনূচান (প্ৰকৃত বিদ্বান) হয়? সেই সাধনা আৰু নিয়ম মোক কওক; শুনিবলৈ মোৰ গভীৰ কৌতূহল।

Verse 9

सनंदन उवाच । श्रृणु नारद वक्ष्यामि ह्यनूचानस्य लक्षणम् । यज्ज्ञात्वा सांगवेदानामभिज्ञो जायते नरः ॥ ९ ॥

সনন্দনে ক’লে—হে নাৰদ, শুনা; মই অনূচানৰ লক্ষণ ক’ম। এইবোৰ জানিলে মানুহ বেদাঙ্গসহ বেদসমূহৰ প্ৰকৃত জ্ঞাতা হয়।

Verse 10

शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं ज्योतिषं तथा । छंदःशास्त्रं षडेतानि वेदांगानि विदुर्बुधाः ॥ १० ॥

শিক্ষা, কল্প, ব্যাকৰণ, নিৰুক্ত, জ্যোতিষ আৰু ছন্দঃশাস্ত্ৰ—এই ছয়টাক বুদ্ধিমানসকলে বেদাঙ্গ বুলি জানে।

Verse 11

ऋग्वेदोऽथ यजुर्वेदः सामवेदो ह्यथर्वणः । वेदाश्चत्वार एवैते प्रोक्ता धर्मनिरूपणे ॥ ११ ॥

ঋগ্বেদ, যজুৰ্বেদ, সামবেদ আৰু অথৰ্ববেদ—এই চাৰিটাই বেদ বুলি কোৱা হৈছে, ধৰ্ম নিৰূপণৰ বাবে।

Verse 12

सांगान्वेदान्गुरोर्यस्तु समधीते द्विजोत्तमः । सोऽनूचानः प्रभवति नान्यथा ग्रंथकोटिभिः ॥ १२ ॥

যি শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজে গুৰুৰ পৰা বেদাঙ্গসহ বেদসমূহ সম্যকভাৱে অধ্যয়ন কৰে, সেয়াই সত্য অনূচান হয়; কোটি গ্ৰন্থ পঢ়িলেও অন্যথা নহয়।

Verse 13

नारद उवाच । अंगानां लक्षणं ब्रूहि वेदानां चापि विस्तरात् । त्वंमस्मासु महाविज्ञः सांगेष्वेतेषु मानद ॥ १३ ॥

নাৰদে ক’লে—বেদাঙ্গসমূহৰ লক্ষণ আৰু বেদসমূহৰো বিস্তাৰকৈ বৰ্ণনা কৰা। হে মানদ! এই বেদাঙ্গ-বিষয়ত আমাৰ মাজত আপুনিই মহাবিজ্ঞানী।

Verse 14

सनंदन उवाच । प्रश्नभारोऽयमतुलस्त्वया मम कृतो द्विज । संक्षेपात्कथयिष्यामि सारमेषां सुनिश्चितम् ॥ १४ ॥

সনন্দনে ক’লে—হে দ্বিজ! তুমি মোৰ ওপৰত প্ৰশ্নৰ অতুল ভাৰ দিছা। সেয়ে মই ইয়াৰ নিশ্চিত সাৰ সংক্ষেপে ক’ম।

Verse 15

स्वरः प्रधानः शिक्षायां कीर्त्तितो मुनिभिर्दिजैः । वेदानां वेदविद्भिस्तु तच्छृणुष्व वदामि ते ॥ १५ ॥

শিক্ষাশাস্ত্ৰত ‘স্বর’ক মুনি আৰু দ্বিজ পণ্ডিতসকলে প্ৰধান বুলি কীৰ্তন কৰিছে। সেয়ে বেদবিদসকলে বেদসম্বন্ধে যি কয়, সেয়া শুনা—মই তোমাক ক’ম।

Verse 16

आर्चिकं गाथिकं चैव सामिकं च स्वरान्तरम् । कृतांते स्वरशास्त्राणां प्रयोक्तव्य विशेषतः ॥ १६ ॥

সমাপ্তি-অংশত স্বৰশাস্ত্ৰৰ বিধান বিশেষকৈ প্ৰয়োগ কৰিব লাগে—ঋক্-ৰীতিৰ আৰ্চিক, গাথা-ৰীতিৰ গাথিক, সাম-ৰীতিৰ সামিক, আৰু স্বৰান্তৰ অৰ্থাৎ স্বৰৰ যথাযথ পৰিবর্তন।

Verse 17

एकांतरः स्वरो ह्यप्सु गाथासुद्व्यंतरः स्वरः । सामसु त्र्यंतरं विद्यादेतावत्स्वरतोऽन्तरम् ॥ १७ ॥

ঋক্-মন্ত্ৰত স্বৰৰ অন্তৰ এক ধাপ, গাথাত দুই ধাপ, আৰু সামগানত তিন ধাপ বুলি জানিব লাগে—স্বৰভেদ ইমানেই।

Verse 18

ऋक्सामयजुरंगानि ये यज्ञेषु प्रयुंजते । अविज्ञानाद्धि शिक्षायास्तेषां भवति विस्वरः ॥ १८ ॥

যিসকলে যজ্ঞত ঋগ্, সাম আৰু যজুৰ্বেদৰ অংগসমূহ ব্যৱহাৰ কৰে, কিন্তু শিক্ষা-শাস্ত্ৰ (উচ্চাৰণ-বিজ্ঞান)ৰ যথাযথ জ্ঞান নথকাৰ বাবে তেওঁলোকৰ পাঠত স্বৰভ্ৰংশ ঘটে আৰু জপ অশুদ্ধ হয়।

Verse 19

मंत्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वा मिथ्याप्रयुक्तो न तमर्थमाह । स वाग्वज्रो यजमानं हिनस्ति यथेंद्रशत्रुः स्वरतोऽपराधात् ॥ १९ ॥

স্বৰ বা বৰ্ণত ত্ৰুটি থকা, অথবা ভুলকৈ প্ৰয়োগ কৰা মন্ত্ৰে অভিপ্ৰেত অৰ্থ প্ৰকাশ নকৰে। সেই বাক্যই বজ্ৰসম হৈ যজমানক হানি কৰে—যেনেকৈ ‘ইন্দ্ৰশত্ৰু’ শব্দ স্বৰদোষৰ বাবে বিনাশৰ কাৰণ হৈছিল।

Verse 20

उरः कंठः शिरश्चैव स्थानानि त्रीणि वाङ्मये । सवनान्याहुरेतानि साम वाप्यर्द्धतोंऽतरम् ॥ २० ॥

বাক্-শাস্ত্ৰত উচ্চাৰণৰ তিনিটা স্থান—উৰঃ (বক্ষ), কণ্ঠ আৰু শিৰ—প্ৰসিদ্ধ। এইবোৰকেই সৱন বুলি কোৱা হয়; আৰু সামো এইবোৰৰ মাজৰ অর্ধান্তৰত অৱস্থিত বুলি কোৱা হৈছে।

Verse 21

उरः सप्तविवारं स्यात्तथा कंठस्तथा शिरः । न च शक्तोऽसि व्यक्तस्तु तथा प्रावचना विधिः ॥ २१ ॥

উৰঃত সাতটা বিবৰ আছে; তেনেদৰে কণ্ঠত আৰু তেনেদৰে শিৰত। তথাপি তুমি প্ৰাৱচন (পাঠ-ব্যাখ্যা) বিধি স্পষ্টকৈ ক’ব নোৱাৰা।

Verse 22

कठकालापवृत्तेषु तैत्तिराह्वरकेषु च । ऋग्वेदे सामवेदे च वक्तव्यः प्रथमः स्वरः ॥ २२ ॥

কঠ, কালাপ, বৃত্ত পৰম্পৰাত, লগতে তৈত্তিৰীয় আৰু আহ্বৰক শাখাত, আৰু ঋগ্বেদ আৰু সামবেদতো—প্ৰথম (প্ৰধান) স্বৰ উচ্চাৰণ কৰাই বিধি।

Verse 23

ऋग्वेदस्तु द्वितीयेन तृतीयेन च वर्तते । उच्चमध्यमसंघातः स्वरो भवति पार्थिवः ॥ २३ ॥

ঋগ্বেদৰ পাঠ দ্বিতীয় আৰু তৃতীয় স্বৰে কৰা হয়। উচ্চ আৰু মধ্য স্বৰৰ সংযোগে ‘পাৰ্থিৱ’ স্বৰ উৎপন্ন হয়।

Verse 24

तृतीय प्रथमक्रुष्टा कुर्वंत्याह्वरकान् स्वरान् । द्वितीयाद्यास्तु मद्रांतास्तैत्तिरीयाश्चतुःस्वरान् ॥ २४ ॥

তৃতীয় গোট—প্ৰথম-ক্রুষ্টা আদি লৈ—আহ্বৰক স্বৰ ব্যৱহাৰ কৰে। দ্বিতীয় গোট (মদ্ৰান্ত) আৰু তাইত্তিৰীয়সকলে চাৰি স্বৰ প্ৰয়োগ কৰে।

Verse 25

प्रथमश्च द्वितीयश्च तृतीयोऽथ चतुर्थकः । मंद्रः क्रुष्टो मुनीश्वर एतान्कुर्वंति सामगाः ॥ २५ ॥

প্ৰথম, দ্বিতীয়, তৃতীয় আৰু চতুৰ্থ; লগতে মন্দ্ৰ আৰু ক্রুষ্ট—হে মুনীশ্বৰ—এইবোৰেই সামগায়কে প্ৰয়োগ কৰে।

Verse 26

द्वितीयप्रथमावेतौ नांडिभाल्लविनौ स्वरौ । तथा शातपथावेतौ स्वरौ वाजसनेयिनाम् ॥ २६ ॥

এই দুটা স্বৰ নাণ্ডিভাল্ল আৰু লৱিন পৰম্পৰাত ‘দ্বিতীয়’ আৰু ‘প্ৰথমা’ বুলি জনা যায়। তদ্ৰূপে বাজসনেয়ীসকলৰ মাজতো ই ‘শাতপথ’ পৰম্পৰা অনুসাৰে স্বীকৃত।

Verse 27

एते विशेषतः प्रोक्ताः स्वरा वै सार्ववैदिकाः । इत्येतच्चरितं सर्वं स्वराणां सार्ववैदिकम् ॥ २७ ॥

এই স্বৰসমূহ বিশেষকৈ ‘সাৰ্ববৈদিক’—অৰ্থাৎ সকলো বেদত সাধাৰণ—বুলি কোৱা হৈছে। এইদৰে সাৰ্ববৈদিক স্বৰৰ সমগ্ৰ বিৱৰণ সমাপ্ত হ’ল।

Verse 28

सामवेदे तु वक्ष्यामि स्वराणां चरितं यथा । अल्पग्रंथं प्रभूतार्थं सामवेदांगमुत्तमम् ॥ २८ ॥

এতিয়া সামবেদৰ প্ৰসংগত মই স্বৰসমূহৰ যথাৰ্থ গতি আৰু বিধান বৰ্ণনা কৰিম। ই সামবেদৰ উত্তম অংগ—গ্ৰন্থত অলপ, অৰ্থত প্ৰচুৰ॥২৮॥

Verse 29

तानरागस्वरग्राममूर्च्छनानां तु लक्षणम् । पवित्रं पावनं पुण्यं यथा तुभ्यं प्रकीर्तितम् ॥ २९ ॥

তান, ৰাগ, স্বৰ, গ্ৰাম আৰু মূৰ্ছনা—ইয়াৰ লক্ষণ তোমাক যথাবিধি কোৱা হ’ল। এই উপদেশ পবিত্ৰ, পাৱন আৰু পুণ্যদায়ক॥২৯॥

Verse 30

शिक्षामाहुर्द्विजातीनामृग्यजुः सामलक्षणम् । सप्त स्वरास्रयो ग्रामा मृर्छनास्त्वेकविंशतिः ॥ ३० ॥

দ্বিজসকলৰ বাবে ‘শিক্ষা’ক ঋক্, যজুঃ আৰু সাম পৰম্পৰাৰ লক্ষণবিদ্যা বুলি কোৱা হয়। ই সাত স্বৰৰ ওপৰত আধাৰিত; গ্ৰাম সাত আৰু মূৰ্ছনা একুশ॥৩০॥

Verse 31

ताना एकोनपंचाशदित्येतस्स्वरमंडलम् । षड्जश्च ऋषभश्चैव गांधारो मध्यमस्तथा ॥ ३१ ॥

তান ঊনপঞ্চাশ বুলি কোৱা হয়—ইয়াই স্বৰমণ্ডলৰ সম্পূৰ্ণ বিধান। ইয়াৰ ভিতৰত ষড়্জ, ঋষভ, গান্ধাৰ আৰু মধ্যমো আছে॥৩১॥

Verse 32

पंचमो धैवतश्चैवं निषादः सप्तमः स्वरः । षड्जमध्यमगांधारास्त्रयो ग्रामाः प्रकीर्तिताः ॥ ३२ ॥

পঞ্চম স্বৰ ধৈৱত আৰু নিষাদ সপ্তম স্বৰ। ষড়্জ, মধ্যম আৰু গান্ধাৰ—এই তিন গ্ৰাম প্ৰকীৰ্তিত॥৩২॥

Verse 33

भूर्ल्लोकाज्जायते षड्जो भुवर्लोकाञ्च मध्यमः । स्वर्गाभ्राच्चैव गांधारो ग्रामस्थानानि त्रीणि हि ॥ ३३ ॥

ভূৰ্লোকৰ পৰা ষড়জ স্বৰ জন্মে, ভুৱৰ্লোকৰ পৰা মধ্যম; আৰু স্বৰ্গৰ পৰা গান্ধাৰ প্ৰকাশ পায়। এই তিনিটাই গ্ৰামস্থানৰ মূল আধাৰ বুলি স্মৃত।

Verse 34

स्वराणां च विशेषेण ग्रामरागा इति स्मृताः । विंशतिर्मध्यमग्रामे षड्जग्रामे चतुर्दश ॥ ३४ ॥

স্বৰসমূহৰ বিশেষ বিন্যাসক ‘গ্ৰাম-ৰাগ’ বুলি স্মৃতিত কোৱা হৈছে। মধ্যম-গ্ৰামত বিশটা, আৰু ষড়জ-গ্ৰামত চৌদটা।

Verse 35

तानान्पंचदशेच्छंति गांधारे सामगायिनाम् । नदी विशाला सुमुखी चित्रा चित्रवती मुखा ॥ ३५ ॥

গান্ধাৰ দেশত সামগায়কে পনৰটা তান মানে। আৰু নদীসমূহ—বিশালা, সুমুখী, চিত্ৰা, চিত্ৰৱতী আৰু মুখা।

Verse 36

बला चाप्यथ विज्ञेया देवानां सप्त मूर्छनाः । आप्यायिनी विश्वभृता चंद्रा हेमा कपर्दिनी ॥ ३६ ॥

‘বলা’ আদি দেবতাৰ সাত মূর্ছনা বুলি জানিব লাগে—আপ্যায়িনী, বিশ্বভৃতা, চন্দ্ৰা, হেমা, কপৰ্দিনী—এইবোৰ দিব্য স্বৰধাৰা।

Verse 37

मैत्री च बार्हती चैव पितॄणां सप्त मूर्छनाः । षड्जे तूत्तरमंद्रा स्यादृषभे चाभिरूहता ॥ ३७ ॥

‘মৈত্ৰী’ আৰু ‘বাৰ্হতী’—এই দুয়ো পিতৃসকলৰ সাত মূর্ছনাৰ অন্তৰ্গত। ষড়জত ই ‘উত্তৰ-মন্দ্ৰ’ বুলি কোৱা হয়, আৰু ঋষভত ওপৰলৈ আৰোহ কৰে।

Verse 38

अश्वक्रांता तु गांधारे तृतीया मूर्च्छना स्मृता । मध्यमे खलु सौवीरा हृषिका पंचमे स्वरे ॥ ३८ ॥

গান্ধাৰ স্বৰত ভিত্তি কৰি তৃতীয় মূৰ্ছনা ‘অশ্বক্ৰান্তা’ বুলি স্মৃত। মধ্যমত সেয়াই ‘সৌবীৰা’, আৰু পঞ্চম স্বৰত ‘হৃষিকা’ নামে কোৱা হয়॥

Verse 39

धैवते चापि विज्ञेया मूर्छना तूत्तरा मता । निषादे रजनीं विद्यादृषीणां सप्त मूर्छनाः ॥ ३९ ॥

ধৈৱত স্বৰত ‘উত্তৰা’ নামৰ মূৰ্ছনা জ্ঞেয়। নিষাদ স্বৰত ‘ৰজনী’ নামৰ মূৰ্ছনা জানিবা; এইদৰে ঋষিসকলে সাত মূৰ্ছনা উপদেশ দিছে॥

Verse 40

उपजीवंति गंधर्वा देवानां सप्त मूर्छनाः । पितॄणां मूर्च्छनाः सप्त तथा यक्षा न संशयः ॥ ४० ॥

দেৱতাৰ সাত মূৰ্ছনাৰ দ্বাৰাই গন্ধৰ্বসকলে জীৱনধাৰণ কৰে। তদ্ৰূপ পিতৃসকলৰ সাত মূৰ্ছনা আৰু যক্ষসকলৰো—ইয়াত সন্দেহ নাই॥

Verse 41

ऋषीणां मूर्छनाः सप्त यास्त्विमा लौकिकाः स्मृताः । षङ्जः प्रीणाति वै देवानृषीन्प्रीणाति चर्षभः ॥ ४१ ॥

ঋষিসকলৰ এই সাত মূৰ্ছনা লোকাচাৰত প্ৰচলিত বুলি স্মৃত। স্বৰসমূহৰ ভিতৰত ষড়্জে দেৱতাক প্ৰীত কৰে, আৰু ঋষভে ঋষিসকলক প্ৰীত কৰে॥

Verse 42

पितॄन् प्रीणाति गांधारो गंधर्वान्मध्यमः स्वरः ॥ देवान्पितॄनृषींश्चैव स्वरः प्रीणाति पंचमः ॥ ४२ ॥

গান্ধাৰ স্বৰে পিতৃসকলক প্ৰীত কৰে, আৰু মধ্যম স্বৰে গন্ধৰ্বসকলক প্ৰীত কৰে। পঞ্চম স্বৰে দেৱ, পিতৃ আৰু ঋষিসকলকো একেলগে প্ৰীত কৰে॥

Verse 43

यक्षान्निषादः प्रीणाति भूतग्रामं च धैवतः । गानस्य तु दशविधा गुणवृत्तिस्तु तद्यथा ॥ ४३ ॥

নিষাদ স্বৰে যক্ষসকলক আনন্দিত কৰে, আৰু ধৈৱত স্বৰে ভূতগণক তৃপ্ত কৰে। এতিয়া গানৰ গুণবৃত্তি দহ প্ৰকাৰ বুলি কোৱা হৈছে—যেনেকৈ তলত আছে।

Verse 44

रक्तं पूर्णमलंकृतं प्रसन्नं व्यक्तं विक्रुष्टं श्लक्ष्णं समं सुकुमारं मधुरमिति गुणास्तत्र रक्तं नाम वेणुवीणास्वराणामेकीभावं रक्तमित्युच्यते पूर्णं नाम स्वरश्रुतिपूरणाच्छंदः पादाक्षरं संयोगात्पूर्णमित्युच्यते अलंकृतं नामोरसि शिरसि कंठयुक्तमित्यलंकृतं प्रसन्नं नामापगतागद्गदनिर्विशंकं प्रसन्नमित्युच्यते व्यक्तं नाम पदपदार्थप्रकृतिविकारागमनोपकृत्तद्धितसमासधातुनिपातोपसर्गस्वरलिंगं वृत्तिवार्त्तिकविभक्त्यर्थवचनानां सम्यगुपपादनं व्यक्तमित्युच्यते विक्रुष्टं नामोञ्चैरुञ्चारितं व्यक्तपदाक्षरं विक्रुष्टमित्युच्यते श्लेक्ष्णं नाम द्रुतमविलंबितमुच्चनीचप्लुतसमाहारहेलतालोपनयादिभिरुपपादनाभिः श्लक्ष्णमित्युच्यते समं नामावापनिर्वापप्रदेशे प्रत्यंतरस्थानानां समासः सममित्युच्यते सुकुमारं नाम मृदुपदवर्णस्वरकुहगरणयुक्तं सुकुमारमित्युच्यते मधुरं नाम स्वभावोपनीतललितपदाक्षरगुणसमृद्धं मधुरमित्युच्यते एवमेतैर्दशभिर्गुणैर्युक्तं गानं भवति ॥ १ ॥

গানৰ গুণ—ৰক্ত, পূৰ্ণ, অলংকৃত, প্ৰসন্ন, ব্যক্ত, বিকৃষ্ট, শ্লক্ষ্ণ, সম, সুকুমাৰ আৰু মধুৰ। ‘ৰক্ত’ মানে বেণু-ৱীণাৰ স্বৰ একীভাৱ; ‘পূৰ্ণ’ মানে স্বৰ-শ্ৰুতি পূৰণ কৰি ছন্দৰ পাদ-অক্ষৰ সম্পূৰ্ণ কৰা; ‘অলংকৃত’ মানে উৰস, শিৰ আৰু কণ্ঠৰ যথাযথ আশ্ৰয়ে শোভিত; ‘প্ৰসন্ন’ মানে তোতলামি আৰু সংশয়বিহীন নিৰ্মল ধ্বনি; ‘ব্যক্ত’ মানে শব্দ-অৰ্থ আৰু ব্যাকৰণ (ধাতু, প্ৰত্যয়, সমাস আদি) সঠিক স্থাপন; ‘বিকৃষ্ট’ মানে উচ্চ স্বৰত স্পষ্ট উচ্চাৰণ; ‘শ্লক্ষ্ণ’ মানে দ্ৰুত, অবিলম্ব, উঁচ-নীচ-প্লুত স্বৰ আৰু তাল-লয়ৰ মসৃণ প্ৰয়োগ; ‘সম’ মানে উঠা-নমা স্থানত মধ্যস্থানসমূহৰ সম সংযোগ; ‘সুকুমাৰ’ মানে কোমল বৰ্ণ-স্বরযুক্ত; ‘মধুৰ’ মানে স্বভাৱত ললিত আৰু গুণসমৃদ্ধ। এই দহ গুণে গীত সম্পূৰ্ণ হয়।

Verse 45

भवन्ति चात्र श्लोकाः । शंकितं भीषणं भीतमुद्धुष्टमनुनासिकम् । काकस्वरं मूर्द्धगतं तथा स्थानविवर्जितम् ॥ ४४ ॥

এই বিষয়ত শ্লোক আছে—সংশয়যুক্ত আৰু কঁপা, ভয়ংকৰ আৰু ভীত, অতিশয় কঢ়া, অনুনাসিক; কাকস্বৰৰ দৰে, মস্তকৰ পৰা উৎপন্ন, আৰু যথাযথ উচ্চাৰণ-স্থানবিহীন—এইবোৰ দোষ বুলি গণ্য।

Verse 46

विस्तरं विरसं चैव विश्लिष्टं विषमाहतम् । व्याकुलं तालहीनं च गीतिदोषाश्चतुर्दश ॥ ४५ ॥

অতিবিস্তাৰকৈ টানি কোৱা, ৰসহীনতা, বিচ্ছিন্নতা, অসম আঘাত, ব্যাকুলতা আৰু তালহীনতা—এইবোৰ (আদি) গীতিৰ চৌদ দোষৰ ভিতৰত গণ্য।

Verse 47

आचार्याः सममिच्छंति पदच्छेदं तु पंडिताः । स्त्रियो मधुरमिच्छंति विक्रुष्टमितरे जनाः ॥ ४६ ॥

আচাৰ্যসকলে সম আৰু মিত গান ইচ্ছা কৰে; পণ্ডিতসকলে পদচ্ছেদ—স্পষ্ট শব্দবিভাগ—ইচ্ছা কৰে। স্ত্ৰীসকলে মধুৰ স্বৰ ভাল পায়; আন লোকসকলে উচ্চ আৰু জোৰাল (বিকৃষ্ট) পাঠক প্ৰিয় মানে।

Verse 48

पद्मपत्रप्रभः षङ्ज ऋषभः शुकपिंजरः । कनकाभस्तु गांधारो मध्यमः कुंदसन्निभः ॥ ४७ ॥

ষড়্জ পদ্মপত্ৰৰ দৰে দীপ্তিমান; ঋষভ শুকপক্ষৰ দৰে পিঙ্গল। গান্ধাৰ সোণালী আভাযুক্ত, আৰু মধ্যম কুন্দফুলৰ দৰে শুভ্ৰ।

Verse 49

पंचमस्तु भवेत्कृष्णः पीतकं धैवतं विदुः । निषादः सर्ववर्णः स्यादित्येताः स्वरवर्णताः ॥ ४८ ॥

পঞ্চম স্বৰ কৃষ্ণবৰ্ণ, ধৈৱত পীতবৰ্ণ বুলি জনা যায়। নিষাদ সৰ্ববৰ্ণময়—এইদৰে স্বৰবৰ্ণতা বৰ্ণিত হৈছে।

Verse 50

पंचमो मध्यमः षङ्ज इत्येते ब्राह्मणाः स्मृताः । ऋषभो धैवतश्चापीत्येतौ वै क्षत्रियावुभौ ॥ ४९ ॥

পঞ্চম, মধ্যম আৰু ষড়্জ—এই স্বৰসমূহ ব্রাহ্মণ বুলি স্মৃত। ঋষভ আৰু ধৈৱত—এই দুয়ো ক্ষত্ৰিয় স্বৰ বুলি কোৱা হৈছে।

Verse 51

गांधारश्च निषादश्च वैश्यावर्द्धेन वै स्मृतौ । शूद्रत्वं विधिनार्द्धेन पतितत्वान्न संशयः ॥ ५० ॥

গান্ধাৰ আৰু নিষাদ—স্মৃতিত অর্ধাংশে বৈশ্য বুলি গণ্য। বিধি অনুসাৰে অর্ধাংশে শূদ্ৰো; আৰু পতিতত্বত সন্দেহ নাই।

Verse 52

ऋषभो मूर्छितवर्जितो धैवतसहितश्च पंचमो यत्र । निपतति मध्यमरागे स निषादं षाङ्जवं विद्यात् ॥ ५१ ॥

মধ্যম ৰাগত য’ত পঞ্চম ধৈৱতসহ অৱৰোহ কৰে আৰু ঋষভৰ মূর্ছিত গতি বর্জন কৰে—তেতিয়া সেই নিষাদক ষাঞ্জৱ (ষড়্জ-আধাৰিত) বুলি জানিব লাগে।

Verse 53

यदि पंचमो विरमते गांधारश्चांतरस्वरो भवति । ऋषभो निषादसहितस्तं पंचममीदृशं विद्यात् ॥ ५२ ॥

যদি পঞ্চম স্বৰ ধ্বনিত নহয়, তেন্তে গান্ধাৰ অন্তঃস্বৰ হয়; আৰু ঋষভ নিষাদসহ এইদৰে পঞ্চমৰূপে জ্ঞেয়।

Verse 54

गांधारस्याधिपत्येन निषादस्य गतागतैः । धैवतस्य च दौर्बल्यान्मध्यमग्राम उच्यते ॥ ५३ ॥

গান্ধাৰৰ প্ৰাধান্য, নিষাদৰ আগ-পিছ গতি, আৰু ধৈৱতৰ দুৰ্বলতাৰ বাবে ইয়াক ‘মধ্যম-গ্ৰাম’ বোলা হয়।

Verse 55

ईषत्पृष्टो निषादस्तु गांधारश्चाधिको भवेत् । धैवतः कंपितो यत्र स षङ्गयाम ईरितः ॥ ५४ ॥

য’ত নিষাদ স্বৰ কেৱল অলপ স্পৰ্শিত হয়, গান্ধাৰ প্ৰধান হয়, আৰু ধৈৱত কম্পিত স্বৰে গোৱা হয়—সেই ৰীতিক ‘ষঙ্গযাম’ বুলি কোৱা হৈছে।

Verse 56

अंतरस्वरसंयुक्तः काकलिर्यत्र दृश्यते । तं तु साधारितं विद्यात्पंचमस्थं तु कैशिकम् ॥ ५५ ॥

য’ত অন্তঃস্বৰৰ সৈতে কাকলী স্বৰ একেলগে শুনা যায়, তাক ‘সাধাৰিত’ বুলি জানিব লাগে; আৰু সি পঞ্চমত স্থিত হলে ‘কৈশিক’ বোলা হয়।

Verse 57

कैशिकं भावयित्वा तु स्वरैः सर्वैः समंततः । यस्मात्तु मध्यमे न्यासस्तस्मात्कैशिकमध्यमः ॥ ५६ ॥

সকলো স্বৰেৰে চাৰিওফালে কৈশিকক পূৰ্ণভাৱে বিকশিত কৰি, যিহেতু ইয়াৰ ন্যাস মধ্যমত হয়, সেয়েহে ইয়াক ‘কৈশিক-মধ্যম’ বুলি কোৱা হয়।

Verse 58

काकलिर्दृश्यते यत्र प्राधान्यं पंचमस्य तु । कश्यपः कैशिकं प्राह मध्यमग्रामसंभवम् ॥ ५७ ॥

য’ত কাকলী স্বৰ দেখা যায় আৰু পঞ্চমৰ প্ৰাধান্য থাকে, তাত কশ্যপে মধ্যম-গ্ৰামসম্ভৱ সেই ৰাগভেদক ‘কৈশিক’ বুলি কৈছিল।

Verse 59

गेति गेयं विदुः प्राज्ञा धेति कारुप्रवादनम् । वेति वाद्यस्य संज्ञेयं गंधर्वस्य प्ररोचनम् ॥ ५८ ॥

প্ৰাজ্ঞসকলে জানে—‘গেতি’ মানে গাবলগীয়া গেয়ৰ সংজ্ঞা; ‘ধেতি’ মানে কলাৰ নিপুণ প্ৰদৰ্শন; আৰু ‘ভেতি’ মানে বাদ্যসঙ্গীতৰ নাম—এইবোৰেই গন্ধৰ্ববিদ্যাৰ মনোহৰ অঙ্গ।

Verse 60

सामवेदस्य स्वराणां सङ्गीतशास्त्रस्य स्वरेभ्यः तुलना । सामवेदः । सङ्गीतशास्त्रः । क्रुष्ट * । पञ्चमः । प्रथमः ॥ १ ॥

এতিয়া সামবেদৰ স্বৰসমূহৰ সৈতে সঙ্গীতশাস্ত্ৰৰ স্বৰৰ তুলনা—সামবেদৰ যি স্বৰ, সঙ্গীতশাস্ত্ৰত সেয়া ‘ক্ৰুষ্ট’ বুলি কোৱা হয়; সামবেদত সেয়া ‘পঞ্চম’, আৰু সঙ্গীতপদ্ধতিত তাৰ নাম ‘প্ৰথম’।

Verse 61

मध्यमः । द्वितीयः ॥ २ ॥

‘মধ্যম’ স্বৰক সঙ্গীতপদ্ধতিত ‘দ্বিতীয়’ বুলি কোৱা হয়—এইটো দ্বিতীয়।

Verse 62

गान्धारः । तृतीयः ॥ ३ ॥

‘গান্ধাৰ’ স্বৰক সঙ্গীতপদ্ধতিত ‘তৃতীয়’ বুলি কোৱা হয়—এইটো তৃতীয়।

Verse 63

ऋषभः । चतुर्थः ॥ ४ ॥

(নাম) ঋষভ। (তেওঁ) চতুৰ্থ॥

Verse 64

षड्जः । मन्द्रः ॥ ५ ॥

ষড়্জ—মন্দ্ৰ (গম্ভীৰ) স্বৰত॥

Verse 65

धैवतः । अतिस्वार्यः ॥ ६ ॥

ধৈৱত—অতিস্বাৰ্য (অতিউচ্চ) স্বৰত॥

Verse 66

निषादः । यः सामगानां प्रथमः स वेणोर्मध्यमः स्वरः । यो द्वितीयः स गांधारस्तृतीयस्त्वृषभः स्मृतः ॥ ५९ ॥

নিষাদ: সামগানত যি প্ৰথম স্বৰ, সেয়াই বীণাৰ মধ্যম স্বৰ। যি দ্বিতীয়, সি গান্ধাৰ নামে জনা যায়; আৰু তৃতীয়টো ঋষভ বুলি স্মৃত॥

Verse 67

चतुर्थः षङ्ज इत्याहुः पंचमो धैवतो भवेत् । षष्ठो निषादो विज्ञेयः सप्तमः पंचमः स्मृतः ॥ ६० ॥

চতুৰ্থ স্বৰক ষড়্জ বুলি কয়; পঞ্চমটো ধৈৱত হয়। ষষ্ঠটো নিষাদ বুলি জ্ঞেয়; আৰু সপ্তমটো পঞ্চম বুলি স্মৃত॥

Verse 68

षङ्जं मयूरो वदति गावो रंभंति चर्षभम् । अजाविके तु गांधारं क्रौंचो वदति मध्यमम् ॥ ६१ ॥

ময়ূৰ ষড়্জ স্বৰ উচ্চাৰে, আৰু গাইবোৰ ঋষভ স্বৰত ৰম্ভা কৰে। ছাগলী আৰু ভেড়াত গান্ধাৰ স্বৰ থাকে, আৰু ক্রৌঞ্চ পখীয়ে মধ্যম স্বৰ ধ্বনিত কৰে।