Bharata’s Attachment and the Palanquin Teaching on ‘I’ and ‘Mine’
নাৰদে কয় যে ত্ৰিতাপ-নিবাৰণৰ উপায় শুনিলেও মন অস্থিৰ; দুষ্টৰ অপমান আৰু নিষ্ঠুৰতা কেনেকৈ সহিব? সূতে সনন্দনক আনে। সনন্দনে প্ৰাচীন ইতিহাসৰূপে ঋষভবংশীয় ৰজা ভৰতৰ কাহিনী কয়—ভৰত ধৰ্মে ৰাজ্য শাসন কৰি অধোক্ষজ বাসুদেৱক ভজে আৰু শালগ্ৰামত সন্ন্যাস লৈ নিত্য পূজা‑ব্ৰত‑নিয়মত থাকে। ভয়ত গৰ্ভৱতী হৰিণীৰ গৰ্ভপাত হ’লে শাৱকক ৰক্ষা কৰি তাত আসক্ত হয়; মৃত্যুকালে তাকেই স্মৰণ কৰাত মৃগযোনিত জন্ম পায়। পূৰ্বজন্মস্মৃতিয়ে শালগ্ৰামলৈ উভতি আহি প্ৰায়শ্চিত্ত কৰি জ্ঞানযুক্ত ব্ৰাহ্মণৰূপে পুনৰ জন্ম লয়। জড়বৎ ভান কৰি লোকনিন্দা সহে আৰু সৌবীৰ ৰজাই পালকি বহিবলৈ বাধ্য কৰে। অসম বহনৰ অভিযোগত তেওঁ কৰ্তৃত্ব‑দেহাভিমান ভাঙি তত্ত্ববিচাৰ বুজায়—ভাৰ দেহাংশ আৰু পৃথিৱীৰ ওপৰত; বল‑দুৰ্বলতা গৌণ; সকলেই কৰ্মানুসাৰে গুণপ্ৰবাহত চলে; আত্মা শুদ্ধ, অবিকার, প্ৰকৃতিৰ অতীত; ‘ৰজা’ ‘বাহক’ নাম কেবল ধাৰণা; সেয়ে ‘মই’ ‘মোৰ’ ভাব তত্ত্ববিচাৰত লয় পায়।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । श्रुतं मया महामाग तापत्रयचिकित्सितम् । तथापि मे मनो भ्रांतं न स्थितिं लभतेंऽजसा ॥ १ ॥
নাৰদে ক’লে—হে মহাভাগ্যবান! ত্ৰিতাপৰ চিকিৎসা মই শুনিলোঁ; তথাপি মোৰ মন ভ্ৰান্ত, সহজে স্থিৰতা নাপায়।
Verse 2
आत्मव्यतिक्रमं ब्रह्मन्दुर्जनाचरितं कथम् । सोढुं शक्येत मनुजैस्तन्ममाख्याहि मानद ॥ २ ॥
হে ব্ৰাহ্মণ! দুষ্টজনৰ নিষ্ঠুৰ আচৰণ আৰু নিজৰ আত্মসম্মানৰ লঙ্ঘন মানুহে কেনেকৈ সহিব পাৰে? হে মানদাতা, মোক সেই কথা কওক।
Verse 3
सूत उवाच । तच्छ्रृत्वा नारदेनोक्तं ब्रह्मपुत्रः सनंदनः । उवाच हर्षसंयुक्तः स्मरन्भरतचेष्टितम् ॥ ३ ॥
সূত ক’লে—নাৰদে কোৱা কথা শুনি ব্ৰহ্মাৰ পুত্ৰ সনন্দন আনন্দে পৰিপূৰ্ণ হৈ, ভৰতৰ আদৰ্শ আচৰণ স্মৰণ কৰি তেতিয়া ক’লে।
Verse 4
सनंदन उवाच । अत्र ते कथयिष्यामि इतिहासं पुरातनम् । यं श्रुत्वा त्वन्मनो भ्रांतमास्थानं लभते भृशम् ॥ ४ ॥
সনন্দন ক’লে—ইয়াত মই তোমাক এটা প্ৰাচীন ইতিহাস ক’ম; সেয়া শুনিলে তোমাৰ বিভ্ৰান্ত মন দৃঢ়ভাৱে নিজৰ যথাস্থান লাভ কৰিব।
Verse 5
आसीत्पुरा मुनिश्रेष्ट भरतो नाम भूपतिः । आर्षभो यस्य नाम्नेदं भारतं खण्डमुच्यते ॥ ५ ॥
হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ! পুৰ্বকালত ঋষভৰ পুত্ৰ ভৰত নামে এজন ৰজা আছিল; তেওঁৰ নামতেই এই ভূমি ‘ভাৰতখণ্ড’ বুলি প্ৰসিদ্ধ।
Verse 6
स राजा प्राप्तराज्यस्तु पितृपैतामहं क्रमात् । पालयामास धर्मेण पितृवद्रंजयन् प्रजाः ॥ ६ ॥
সেই ৰজাই পিতৃ-পৈতামহ ক্ৰমে ৰাজ্য লাভ কৰি ধৰ্মমতে শাসন কৰিলে আৰু পিতাৰ দৰে প্ৰজাক আনন্দিত কৰি পালন কৰিলে।
Verse 7
ईजे च विविधैर्यज्ञैर्भगवंतमधोक्षजम् । सर्वदेवात्मकं ध्यायन्नानाकर्मसु तन्मतिः ॥ ७ ॥
তেওঁ নানাবিধ যজ্ঞৰ দ্বাৰা ভগৱান অধোক্ষজক পূজা কৰিলে। সকলো দেৱতাৰ আত্মাস্বৰূপ বুলি তেওঁক ধ্যান কৰি, নানা কৰ্মৰ মাজতো তেওঁৰ মন সেই প্ৰভুতেই স্থিৰ থাকিল॥
Verse 8
ततः समुत्पाद्य सुतान्विरक्तो विषयेषु सः । मुक्त्वा राज्यं ययौ विद्वान्पुलस्त्यपुहाश्रमम् ॥ ८ ॥
তাৰ পাছত পুত্ৰসন্তান জন্ম দি তেওঁ বিষয়ভোগৰ প্ৰতি বিরক্ত হল। ৰাজ্য ত্যাগ কৰি সেই বিদ্বান পুলস্ত্য-পুত্ৰৰ আশ্ৰমলৈ গ’ল॥
Verse 9
शालग्रामं महाक्षेत्रं मुमुक्षुजनसेवितम् । तत्रासौ तापसो तापसो भूत्वा विष्णोराराधनं मुने ॥ ९ ॥
শালগ্ৰাম এক মহাক্ষেত্ৰ, মুক্তিকামী লোকসকলে য’ত সেৱা কৰে। হে মুনি, তাত তেওঁ তপস্বী হৈ ভগৱান বিষ্ণুৰ আৰাধনা কৰিলে॥
Verse 10
चकार भक्तिभावेन यथालब्धसपर्यया । नित्यं प्रातः समाप्लुत्य निर्मलेऽभलि नारद ॥ १० ॥
হে নাৰদ, তেওঁ ভক্তিভাৱে যি লাভ হৈছিল সেইদ্বাৰাই পূজা কৰিছিল। আৰু প্ৰতিদিন পুৱাতে নিৰ্মল পানীত ভালদৰে স্নান কৰি নিত্যকৰ্ম পালন কৰি থাকিল॥
Verse 11
उपतिष्टेद्रविं भक्त्या गृणन्ब्रह्माक्षरं परम् । अथाश्रमे समागत्य वासुदेवं जगत्पतिम् ॥ ११ ॥
ভক্তিৰে সূৰ্যদেৱৰ সন্মুখত থিয় হৈ পৰম ব্ৰহ্মৰ অবিনাশী অক্ষৰ জপ-স্তৱ কৰা উচিত। তাৰ পাছত আশ্ৰমলৈ উভতি আহি জগত্পতি বাসুদেৱক পূজা কৰা উচিত॥
Verse 12
समाहृतैः स्वयं द्रव्यैः समित्कुशमृदादिभिः । फलैः पुष्पैंस्तथा पत्रैस्तुलस्याः स्वच्छवारिभिः ॥ १२ ॥
নিজে সংগ্ৰহ কৰা সমিধা, কুশ, মাটি আদি দ্ৰব্য, লগতে ফল, ফুল, পাতা আৰু তুলসীসহ শুদ্ধ জলেৰে বিধিপূৰ্বক ভগৱানৰ পূজা কৰা উচিত।
Verse 13
पूजयन्प्रयतो भूत्वा भक्तिप्रसरसंप्लुतः । सचैकदा महाभागः स्नात्वा प्रातः समाहितः ॥ १३ ॥
সেয়া সংযমী আৰু শুচি হৈ পূজা কৰিছিল, ভক্তিৰ প্ৰসাৰে প্লাৱিত; এদিন সেই মহাভাগ্যবান প্ৰাতে স্নান কৰি মন একাগ্ৰ কৰি বহিল।
Verse 14
चक्रनद्यां जपंस्तस्थौ मुहुर्तत्रयमंबुनि । अथाजगाम तत्तीरं जलं पातुं पिपासिता ॥ १४ ॥
চক্ৰনদীত সেয়া পানীত নিমগ্ন হৈ জপ কৰি তিন মুহূৰ্ত স্থিৰ ৰ’ল; তাৰ পিছত তৃষ্ণাত কাতৰ হৈ জল পান কৰিবলৈ সেই তীৰলৈ আহিল।
Verse 15
आसन्नप्रसवा ब्रह्मन्नैकैव हिणी वनात् । ततः समभवत्तत्र पीतप्राये जले तया ॥ १५ ॥
হে ব্ৰাহ্মণ! প্ৰসৱ সন্নিকট এক হৰিণী বনৰ পৰা ওলাই আহিল; তাৰ পিছত তাতেই, তাই প্ৰায় পান কৰা জলের কাষতে, তাই প্ৰসৱ কৰিলে।
Verse 16
सिंहस्य नादः सुमहान् सर्वप्राणिभयंकरः । ततः सा सिंहसन्नादादुत्प्लुता निम्नगातटम् ॥ १६ ॥
সিংহৰ গর্জন অতি প্ৰচণ্ড, সকলো প্ৰাণীক ভয় দেখুৱোৱা; সেই সিংহনাদ শুনি সেয়া উলটি উঠি জঁপিয়াই নদীৰ নিম্ন তীৰলৈ গ’ল।
Verse 17
अत्युञ्चारोहणेनास्या नद्यां गर्भः पपात ह । तमुह्यमानं वेगेन वीचिमालापरिप्लुतम् ॥ १७ ॥
সিহঁতে অতি তাড়াহুড়াকৈ ওপৰলৈ উঠাৰ ফলত তাইৰ গৰ্ভ নদীত পৰি গ’ল। সোঁতৰ বেগে ভাহি গৈ ঢৌৰ মালাৰে আৱৃত হ’ল।
Verse 18
जग्राह भरतो गर्भात्पतितं मृगपोतकम् । गर्भप्रच्युतिदुःखेन प्रोत्तुंगाक्रणेन च ॥ १८ ॥
ভৰতে গৰ্ভৰ পৰা পৰি যোৱা সেই হৰিণপোৱালিটোক তুলি ল’লে। গৰ্ভচ্যুতিৰ দুখ আৰু উচ্চ কৰুণ ক্ৰন্দনে তেওঁ ব্যথিত হ’ল।
Verse 19
मुनीन्द्र सा तु हरिणी निपपात ममार च । हरिणीं तां विलोक्याथ विपन्नां नृपतापसः ॥ १९ ॥
হে মুনীন্দ্ৰ! সেই হৰিণী ঢলি পৰি মৃত্যু বরণ কৰিলে। মৃত হৰিণীক দেখি তপস্বী-ৰাজা গভীৰ শোকত নিমজ্জিত হ’ল।
Verse 20
मृगपोतं समागृह्य स्वमाश्रममुपागतः । चकारानुदिनं चासौ मृगपोतस्य वै नृपः ॥ २० ॥
মৃগপোৱালিটোক লগত লৈ তেওঁ নিজৰ আশ্ৰমলৈ উভতি আহিল। আৰু প্ৰতিদিনে তেওঁ সেই পোৱালিটোৰ সেবা-যত্ন কৰিছিল।
Verse 21
पोषणं पुष्यमाणश्च स तेन ववृधे मुने । चचाराश्रमपर्यंतं तृणानि गहनेषु सः ॥ २१ ॥
হে মুনে! পোষণ পাই আৰু নিৰন্তৰ লালিত-পালিত হৈ সি ডাঙৰ হ’ল। আশ্ৰমৰ সীমালৈকে ঘূৰি ফুৰি, ঘন ঝোপত ঘাঁহ চৰি থাকিল।
Verse 22
दूरं गत्वा च शार्दूलत्रासादभ्याययौ पुनः । प्रातर्गत्वादिदूरं च सायमायात्यथाश्रमम् ॥ २२ ॥
সি বহু দূৰলৈ গৈও বাঘৰ ভয়ত পুনৰ ঘূৰি আহিল। পুৱাতে ওলাই বহুদূৰ গ’লেও, সন্ধিয়াত পুনৰ আশ্ৰমলৈ উভতি আহিছিল॥২২॥
Verse 23
पुनश्च भरतस्याभूदाश्रमस्योटजांतरे । तस्यतस्मिन्मृगे दूरसमीपपरिवर्तिनि ॥ २३ ॥
আকৌ ভৰতৰ আশ্ৰমত—কুটীৰবোৰৰ মাজত—তাৰ মন সেই হৰিণটোৰ ফালে বাৰে বাৰে ঘূৰি যেত; সি কেতিয়াবা দূৰত, কেতিয়াবা ওচৰত ঘূৰি ফুৰিছিল॥২৩॥
Verse 24
आसीञ्चेतः समासक्तं न तथा ह्यच्युते मुने । विमुक्तराज्यतनयः प्रोज्झिताशेषबांधवः ॥ २४ ॥
হে মুনি, তাত তাৰ চিত্ত গভীৰভাবে আসক্ত হ’ল, কিন্তু অচ্যুত প্ৰভুত তেনে আসক্তি নাজাগিল। ৰাজ্য আৰু পুত্ৰ ত্যাগ কৰি, অৱশিষ্ট সকলো আত্মীয়কো পৰিত্যাগ কৰিলেও, অক্ষয় পৰমেশ্বৰত সমভক্তি স্থিৰ নহ’ল॥২৪॥
Verse 25
ममत्व स चकारोञ्चैस्तस्मिन्हरिणपोतके । किं वृकैभक्षितो व्याघ्नैः किं सिंहेन निपातितः ॥ २५ ॥
সি সেই হৰিণপোৱালিটোৰ প্ৰতি উচ্চস্বৰে মমতা বঢ়াই ভাবিলে—“নেকুৰাবোৰে খাই পেলালে নেকি? বাঘে ধৰি নিলে নেকি? নে সিংহে পেলাই দিলে?”॥২৫॥
Verse 26
चिरायमाणे निष्कांते तस्यासीदिति मानसम् । प्रीतिप्रसन्नवदनः पार्श्वस्थे चाभवन्मृगे ॥ २६ ॥
সি বহু সময় ধৰি ওলাই নাহিল বুলি তাৰ মনত ভাব উঠিল—“তাৰ কিবা হ’ল নেকি?” আৰু সেই হৰিণটো স্নেহ-আনন্দে উজ্জ্বল মুখে তাৰ কাষতে থিয় হৈ ৰ’ল॥২৬॥
Verse 27
समाधिभंगस्तस्यासीन्ममत्वाकृष्टमानसः । कालेन गच्छता सोऽथ कालं चक्रे महीपतिः ॥ २७ ॥
তেওঁৰ সমাধি ভংগ হ’ল, কিয়নো ‘মোৰ’ মমত্বই মনক টানি নিলে। সময় আগবাঢ়ি যেতেই সেই মহীপতি ৰজাও যথাকালে কালৰ অধীন হৈ অন্ত পালে।
Verse 28
पितेव सास्त्रं पुत्रेण मृगपोतेन वीक्षितः । मृगमेव तदाद्राक्षीत्त्यजन्प्राणानसावपि ॥ २८ ॥
যেনেকৈ পিতাই স্নেহভৰে পুত্ৰক চায়, তেনেকৈ সি মৃগশাৱকটোক চালে। সেই মুহূৰ্তত সি কেৱল হৰিণকেই দেখিলে; প্ৰাণ ত্যাগ কৰোঁতেও তাৰ মন তাতেই স্থিৰ ৰ’ল।
Verse 29
मृगो बभूव स मुने तादृशीं भावनां गतः । जाति स्मरत्वादुद्विग्नः संसारस्य द्विजोत्तम ॥ २९ ॥
হে মুনি, তেনে ভাবনাত পৰি সি হৰিণ হৈ পৰিল। হে দ্বিজোত্তম, পূৰ্বজন্ম স্মৰণ থাকাত সি সংসাৰৰ বন্ধনত উদ্বিগ্ন হ’ল।
Verse 30
विहाय मातरं भूयः शालग्राममुपाययौ । शुष्कैस्तृणैस्तथा पर्णैः स कुर्वन्नात्मपोषणम् ॥ ३० ॥
সি পুনৰ মাতৃক এৰি শালগ্ৰামলৈ গ’ল। তাত শুকান ঘাঁহ আৰু পাতক আহাৰ কৰি নিজে নিজে পোষণ কৰি জীৱন ধাৰণ কৰিলে।
Verse 31
मृगत्वहेतुभूतस्य कर्मणो निष्कृतिं ययौ । तत्र चोत्सृष्टदेहोऽसौ जज्ञे जातिस्मरो द्विजः ॥ ३१ ॥
মৃগত্বৰ কাৰণ হোৱা কৰ্মৰ সি প্ৰায়শ্চিত্ত কৰিলে। তাতে দেহ ত্যাগ কৰি সি পূৰ্বজন্মস্মৰণযুক্ত দ্বিজ ৰূপে পুনৰ জন্ম ল’লে।
Verse 32
सदाचारवतां शुद्धे यागिनां प्रवरे कुले । सर्वविज्ञान संपन्नः सर्वशास्त्रार्थतत्त्ववित् ॥ ३२ ॥
সদাচাৰী আৰু শুদ্ধ যজ্ঞকাৰীসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ পৱিত্ৰ কুলত জন্ম লৈ তেওঁ সৰ্ববিদ্যাৰে সম্পন্ন আৰু সকলো শাস্ত্ৰৰ অৰ্থ-তত্ত্বৰ সত্য জ্ঞাতা আছিল।
Verse 33
अपश्यत्स मुनिश्रेष्टः स्वात्मानं प्रकृतेः परम् । आत्मनोधिगतज्ञानाद्द्वेवादीनि महामुने ॥ ३३ ॥
তেতিয়া সেই মুনিশ্ৰেষ্ঠে নিজৰ আত্মাক প্ৰকৃতিৰ অতীত ৰূপে দৰ্শন কৰিলে; আৰু হে মহামুনি, আত্মসাক্ষাৎ জ্ঞানৰ দ্বাৰা দ্বেষ আদি ক্লেশ দূৰ হ’ল।
Verse 34
सर्वभूतान्यभे देन ददर्श स महामतिः । न पपाठ गुरुप्रोक्तं कृतोपनयनः श्रुतम् ॥ ३४ ॥
সেই মহামতিয়ে সকলো জীৱক অভেদভাৱে দৰ্শন কৰিলে; তথাপি উপনয়ন সম্পন্ন হোৱাৰ পাছতো গুৰুৱে কোৱা শ্রুতি অধ্যয়ন নকৰিলে।
Verse 35
न ददर्श च कर्माणि शास्त्राणि जगृहे न च । उक्तोऽपि बहुशः किंचिज्जंड वाक्यमभाषत ॥ ३५ ॥
তেওঁ বিধিনিৰ্দিষ্ট কৰ্মলৈ নাচাই, শাস্ত্ৰও গ্ৰহণ নকৰিলে; আৰু বহুবার কোৱা সত্ত্বেও তেওঁ কেৱল অলপ জড়, অৰ্থহীন বাক্যহে ক’লে।
Verse 36
तदप्यसंस्कारगुणं ग्रामभाषोक्तिसंयुतम् । अपद्धस्तवपुः सोऽपि मलिनांबरधृङ् मुने ॥ ३६ ॥
তেওঁৰ কথাবাৰ্তাও সংস্কাৰগুণহীন, গাঁৱলীয়া কথ্যভাষাৰ সৈতে মিশ্ৰিত আছিল; আৰু হে মুনি, তেওঁৰ ৰূপো অগোছালো আৰু তেওঁ মলিন বস্ত্ৰ পৰিধান কৰিছিল।
Verse 37
क्लिन्नदंतांतरः सर्वैः परिभूतः स नागरैः । संमानेन परां हानिं योगर्द्धेः कुरुते यतः ॥ ३७ ॥
দাঁতৰ ফাঁকত ময়লা লাগি অশুচি দেখা দিলে নগৰৰ লোকসকলে তাক তুচ্ছ কৰে; কিয়নো এনে অপমানে যোগসিদ্ধি আৰু সমৃদ্ধিৰ মহা ক্ষতি হয়।
Verse 38
जनेनावमतो योगी योगसिद्धिं च विंदति । तस्माञ्चरेत वै योगी सतां धर्ममदूषयन् ॥ ३८ ॥
লোকৰ অৱমাননা থাকিলেও যোগী যোগসিদ্ধি লাভ কৰে। সেয়ে যোগীয়ে সৎজনৰ ধৰ্মক দোষ নধৰি শুদ্ধ আচৰণ কৰিব লাগে।
Verse 39
जना यथावमन्येयुर्गच्छेयुर्नैव संगतिम् । हिरण्यगर्भवचनं विचिंत्येत्थं महामतिः ॥ ३९ ॥
লোকসকলে তাক তুচ্ছ কৰি সঙ্গও এৰাই চলিলেও, মহামতি জনে হিৰণ্যগৰ্ভ (ব্ৰহ্মা)ৰ বচন এইদৰে মনন কৰিব লাগে।
Verse 40
आत्मानं दर्शयामास जडोन्मत्ताकृतिं जने । भुंक्ते कुल्माषवटकान् शाकं त्रन्यफलं कणान् ॥ ४० ॥
সিয়ে লোকৰ আগত নিজকে জড় আৰু উন্মত্তৰ দৰে দেখুৱালে; আৰু সিয়ে ৰুক্ষ আহাৰ—সিজোৱা শস্যৰ গুটি-গোল, শাক, বনফল আৰু ছিটা কণা—খাই জীৱন চলালে।
Verse 41
यद्यदाप्नोति स बहूनत्ति वै कालसंभवम् । पितर्युपरते सोऽथ भ्रातृभ्रातृव्यबांधवैः ॥ ४१ ॥
মানুহে যি ধনেই লাভ নকৰক, সেয়া কালৰেই উৎপন্ন আৰু নিশ্চিতভাৱে বহুতে তাক ভোগ কৰে। পিতা পৰলোকগামী হ’লে সেই ধন পাছত ভায়েক, জ্ঞাতিভায়েক আৰু অন্য আত্মীয়সকলৰ ব্যৱহাৰত যায়।
Verse 42
कारितः क्षेत्रकर्मादि कदन्नाहारपोषितः । सरूक्षपीनावयवो जडकारी च कर्मणि ॥ ४२ ॥
ক্ষেত্ৰকৰ্ম আদি কঠোৰ পৰিশ্ৰমত নিযুক্ত হৈ, ৰুক্ষ আৰু নিকৃষ্ট আহাৰে পোষিত; তাৰ অংগ শুকাই কৃশ হ’ল আৰু কৰ্মত জড় আৰু মন্থৰ হৈ পৰিল।
Verse 43
सर्वलोकोपकरणं बभूवाहारवेतनः । तं तादृशमसंस्कारं विप्राकृतिविचेष्टितम् ॥ ४३ ॥
সি সকলো লোকৰ উপকাৰী দাস হ’ল; মজুৰি হিচাপে কেৱল আহাৰেই পালে। তথাপি সি তেনেকৈয়ে অসংস্কৃত ৰ’ল—বিপ্ৰস্বভাৱ থাকিও অনুচিত আচৰণ কৰিলে।
Verse 44
क्षत्ता सौवीरराज्यस्य विष्टियोग्यममन्यत । स राजा शिबिकारूढो गंतुं कृतमतिर्द्विज ॥ ४४ ॥
হে দ্বিজ! সৌবীৰ ৰাজ্যৰ ক্ষত্তাই তাক বেগাৰ (বিষ্টি) কৰিবলৈ যোগ্য বুলি ভাবিলে। ৰজা পালকীত আৰূঢ় হৈ যাত্ৰালৈ আগবঢ়াৰ সংকল্প কৰিছিল।
Verse 45
बभूवेक्षुमतीतीरे कपिलर्षेर्वराश्रमम् । श्रेयः किमत्र संसारे दुःखप्राये नृणामिति ॥ ४५ ॥
ইক্ষুমতী নদীৰ তীৰত কপিল ঋষিৰ শ্ৰেষ্ঠ আশ্ৰম আছিল। (সি ভাবিলে:) ‘দুঃখপ্ৰায় এই সংসাৰত মানুহৰ সত্য শ্ৰেয় কি?’
Verse 46
प्रष्टुं तं मोक्षधर्मज्ञं कपिलाख्यं महामुनिम् । उवाह शिबिकामस्य क्षत्तुर्वचनचोदितः ॥ ४६ ॥
মোক্ষধৰ্মত পাৰদৰ্শী কপিল নামৰ মহামুনিক সুধিবলৈ ইচ্ছা কৰি, ক্ষত্তাৰ আদেশত প্ৰেৰিত হৈ সি সেই পালকী বহন কৰিলে।
Verse 47
नृणां विष्टिगृहीतानामन्येषां सोऽपि मध्यगः । गृहीतो विष्टिना विप्र सर्वज्ञानैकभाजनम् ॥ ४७ ॥
বিষ্টি নামৰ অশুভ প্ৰভাৱত গ্ৰস্ত মানুহৰ মাজত আৰু আনসকলৰ মাজতো, মাজত থকাৰ পিছতো সেই মুনি, হে ব্ৰাহ্মণ, বিষ্টিৰ দ্বাৰা ধৰা পৰিল—যি সকলো জ্ঞানৰ একমাত্ৰ পাত্ৰ আছিল।
Verse 48
जातिस्मरोऽसौ पापस्य क्षयकाम उवाह ताम् । ययौ जडगतिस्तत्र युगमात्रावलोकनम् ॥ ४८ ॥
জাতিস্মৰণশীল সি, পাপক্ষয়ৰ কামনাৰে, তাইক বিয়া কৰিলে। তাৰ পাছত জড়ৰ দৰে মন্দ গতি লৈ তাতেই থাকিল, যেন এক যুগকাল কেৱল চাই থাকিল।
Verse 49
कुर्वन्मतिमतां श्रेष्टस्ते त्वन्ये त्वरितं ययुः । विलोक्य नृपतिः सोऽथ विषमं शिबिकागतम् ॥ ४९ ॥
বুদ্ধিমানসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠজন যেতিয়া চিন্তা কৰি আছিল, আনসকলে তৎক্ষণাৎ আগবাঢ়িল। তেতিয়া ৰজাই পালকীৰ অসম গতি দেখি লক্ষ্য কৰিলে।
Verse 50
किमेतदित्याह समं गम्यतां शिबिकावहाः । पुनस्तथैव शिबिकां विलोक्य विषमां हसन् ॥ ५० ॥
তেওঁ ক’লে, “এইটো কি? হে পালকীবাহকসকল, সমানকৈ চলা।” পুনৰ আগৰ দৰে পালকী অসম হোৱা দেখি তেওঁ হাঁহিলে।
Verse 51
नृपः किमेऽतदित्याह भवद्भिर्गम्यतेऽन्यथा । भूपतेर्वदतस्तस्य श्रुत्वेत्थं बहुशो वचः । शिबिकावाहकाः प्रोचुरयं यातीत्यसत्वरम् ॥ ५१ ॥
ৰজাই ক’লে, “এইটো কি? তোমালোক অন্যধৰণে, ভুলকৈ গৈ আছা।” ভূপতিৰ এই কথাবোৰ বহুবার শুনি পালকীবাহকসকলে ক’লে, “ই তো গৈ আছে,” আৰু তেওঁলোকে তাড়াহুড়া নকৰাকৈ আগবাঢ়িল।
Verse 52
राजोवाच । किं श्रांतोऽस्यल्पमध्वानं त्वयोढा शिबिका मम । किमायाससहो न त्वं पीवा नासि निरीक्ष्यसे ॥ ५२ ॥
ৰাজাই ক’লে—পথ অলপ হ’লেও মোৰ শিবিকা বহি তুমি ক্লান্ত হ’লা নেকি? পৰিশ্ৰম সহিব নোৱাৰা নেকি? তুমি বলৱান নহয় নেকি? তোমাক চাই তেনেকুৱা নালাগে।
Verse 53
ब्राह्मण उवाच । नाहं पीवा न चैवोढा शिबिका भवतो मया । न श्रांतोऽस्मि न चायासो वोढान्योऽस्ति महीपते ॥ ५३ ॥
ব্ৰাহ্মণে ক’লে—মই মদ্যপ নহয়, আৰু আপোনাৰ শিবিকা বহনকাৰীও নহয়। মই ক্লান্ত নহয়, মোৰ কোনো কষ্টও নাই, হে মহীপতি। বহনকাৰী অন্যজন আছে।
Verse 54
राजोवाच । प्रत्यक्षं दृश्यते पीवात्वद्यापि शिबिका त्वयि । श्रमश्च भारो द्वहने भवत्येव हि देहिनाम् ॥ ५४ ॥
ৰাজাই ক’লে—আজিও প্ৰত্যক্ষ দেখা যায়; শিবিকা তোমাৰ ওপৰত গধুৰেই আছে। দেহধাৰীৰ বাবে ভাৰ বহনত ক্লান্তি আৰু ভাৰবোধ নিশ্চয় হয়।
Verse 55
ब्राह्मण उवाच । प्रत्यक्षं भवता भूप यद्दृष्टं मम तद्वद । बलवानबलश्चेति वाच्यं पश्चाद्विशेषणम् ॥ ५५ ॥
ব্ৰাহ্মণে ক’লে—হে ভূপ! আপুনি যি প্ৰত্যক্ষ দেখিছে, সেয়াই কওক। ‘বলৱান’ ‘অবল’ এই বিশেষণবোৰ পাছত, গৌণ ভেদৰূপে ক’ব লাগে।
Verse 56
त्वयोढा शिबिका चेति त्वय्यद्यापि च संस्थिता । मिथ्या तदप्यत्र भवान् श्रृणोतु वचनं मम ॥ ५६ ॥
‘শিবিকা তুমি বহিলা’—এই ধাৰণা আজিও তোমাৰ ভিতৰত স্থিৰ; কিন্তু সেয়া মিছা। এই বিষয়ে মোৰ কথা শুনা।
Verse 57
भूमौ पादयुगं चाथ जंघे पादद्वये स्थिते । ऊरु जंघाद्वयावस्थौ तदाधारं तथोदरम् ॥ ५७ ॥
ভূমিত পদযুগল স্থাপিত; সেই দুই পদের ওপৰত জঙ্ঘা স্থিত। জঙ্ঘাদ্বয়ৰ ওপৰত ঊৰু স্থিত, আৰু তাৰ আধাৰ উদৰ (ধড়)।
Verse 58
वक्षस्थलं तथा बाहू स्कंधौ चोदरसंस्थितौ । स्कंधाश्रितयें शिबिका ममाधारोऽत्र किंकृतः ॥ ५८ ॥
বক্ষস্থল, বাহু আৰু স্কন্ধ—এই সকলো উদৰৰ ওপৰত স্থিত। এই শিবিকা স্কন্ধত আশ্ৰিত; তেন্তে ইয়াত ‘মই’ৰ আধাৰ কি, আৰু প্ৰকৃততে বহন হয় কোন?
Verse 59
शिबिकायां स्थितं चेदं देहं त्वदुपलक्षितम् । तत्र त्वमहमप्यत्रेत्युच्यते चेदमन्यथा ॥ ५९ ॥
যদি শিবিকাত স্থিত এই দেহক ‘তুমি’ বুলি চিনাক্ত কৰা হয়, তেন্তে তাতো ক’ব পাৰি—‘তুমি তাত, মই ইয়াত’; কিন্তু সত্য বিষয়টো অন্যধৰণ।
Verse 60
अहं त्वं च तथान्ये च भूतैरुह्याश्च पार्थिव । गुणप्रवाहपतितो भूतवर्गोऽपि यात्ययम् ॥ ६० ॥
হে পাৰ্থিৱ! মই, তুমি আৰু আনসকল—গছ-লতা সদৃশ স্থাৱৰো—এই সমগ্ৰ ভূতসমূহ গুণ-প্ৰবাহত পতিত হৈ পৰিৱর্তনৰ দিশে বৈ যায়।
Verse 61
कर्मवश्या गुणश्चैते सत्त्वाद्याः पृथिवीपते । अविद्यासंचितं कर्मतश्चाशेषेषु जंतुषु ॥ ६१ ॥
হে পৃথিৱীপতি! সত্ত্ব আদি এই গুণসমূহো কৰ্মৰ অধীন। অবিদ্যাৰ পৰা কৰ্ম সঞ্চিত হয়, আৰু সেই কৰ্মেই সকলো জন্তুত বিনা ব্যতিক্ৰমে কাৰ্য কৰে।
Verse 62
आत्मा शुद्धोऽक्षरः शांतो निर्गुणः प्रकृते परः । प्रवृद्ध्यपचयौ न स्त एकस्याखिलजंतुषु ॥ ६२ ॥
আত্মা শুদ্ধ, অক্ষয় আৰু শান্ত; তেওঁ নিৰ্গুণ আৰু প্ৰকৃতিৰ অতীত। সকলো জীৱত অৱস্থিত সেই এক আত্মাৰ ন বৃদ্ধি আছে, ন ক্ষয়।
Verse 63
यदा नोपचयस्तस्य नचैवापचयो नृप । तदापि बालिशोऽसि त्वं कया युक्त्या त्वयेरितम् ॥ ६३ ॥
হে নৃপ! যেতিয়া তেওঁৰ ন বৃদ্ধি আছে ন ক্ষয়, তথাপি তুমি বালিশ। কোন যুক্তিৰে তুমি এই কথা ক’লা?
Verse 64
भूपादजंघाकट्यूरुजठरादिषु संस्थिता । शिबिकेयं यदा स्कंधे तदा भारः समस्त्वया ॥ ६४ ॥
যেতিয়া এই শিবিকা ভূমিত—পা, পিণ্ডলি, কঁকাল, উৰু, উদৰ আদি ওপৰত—আধাৰিত থাকে, তেতিয়া বহুজনৰ সহায় থাকে; কিন্তু যেতিয়া ই তোমাৰ কান্ধত তোলা হয়, তেতিয়া সম্পূৰ্ণ ভাৰ তোমাকেই বহন কৰিব লাগে।
Verse 65
तथान्यजंतुभिर्भूप शिबिकोढान केवलम् । शैलद्रुमगृहोत्थोऽपि पृथिवीसंभवोऽपि च ॥ ६५ ॥
হে ভূপ! তেনেদৰে এই শিবিকা আৰু ইয়াক বহন কৰাও কেৱল অন্য জীৱৰেই কৰ্ম। পৰ্বত, গছ আৰু গৃহৰ পৰা যি কিছু উৎপন্ন, সেয়াও পৃথিৱীৰ পৰাই জন্মে।
Verse 66
यथा पुंसः पृथग्भावः प्राकृतैः करणैर्नृप । सोढव्यः सुमहान्भारः कतमो नृप ते मया ॥ ६६ ॥
হে নৃপ! যেনেকৈ মানুহৰ পৃথক-ভাব প্ৰাকৃত কৰণৰ পৰা জন্মে, তেনেকৈ ‘অতি মহান ভাৰ’ বুলিও ধাৰণামাত্ৰ। কওক, হে ৰাজন, আপোনাৰ কোন ভাৰ মই বহন কৰিম?
Verse 67
यद्द्रव्यो शिबिका चेयं तद्द्रव्यो भूतसंग्रहः । भवतो मेऽखिलस्यास्य समत्वेनोपबृंहितः ॥ ६७ ॥
যি দ্ৰব্যৰে এই পালংকী গঢ়া, সেই একে দ্ৰব্যৰে জীৱসমষ্টিও গঠিত। আপোনাৰ উপদেশে সমতা-দৃষ্টিৰে এই সমগ্ৰ জগতৰ বিষয়ে মোৰ বোধ দৃঢ় কৰি তুলিলে।
Verse 68
सनंदन उवाच । एवमुक्त्वाऽभवंन्मौनी स वहञ्शिबिकां द्विजः । सोऽपि राजाऽवतीर्योर्व्यां तत्पादौ जगृहे त्वरन् ॥ ६८ ॥
সনন্দন ক’লে: এইদৰে কৈ সেই দ্বিজ মৌনী হৈ পালংকী বহন কৰি থাকিল। ৰজাও তৎক্ষণাৎ মাটিত নামি দৌৰি গৈ তেওঁৰ পদযুগল ধৰি ল’লে।
Verse 69
राजोवाच । भो भो विसृज्य शिबिकां प्रसादं कुरु मे द्विज । कथ्यतां को भवानत्र जाल्मरुपधरः स्थितः ॥ ६९ ॥
ৰজাই ক’লে: হে হে! পালংকী এৰি দিয়া আৰু মোৰ ওপৰত প্ৰসাদ কৰা, হে দ্বিজ। কোৱা—ইয়াত এই দীন ছদ্মবেশ ধৰি থিয় হৈ থকা তুমি কোন?
Verse 70
यो भवान्यदपत्यं वा यदागमनकारणम् । तत्सर्वं कथ्यतां विद्वन्मह्यं शुश्रूषवे त्वया ॥ ७० ॥
হে বিদ্বান, আপুনি কোন, ভৱানীৰ সন্তান কোন, আৰু আপোনাৰ আগমনৰ কাৰণ কি—এই সকলো মোক কওক; কিয়নো মই আপোনাৰ বাক্য শুনিবলৈ আগ্ৰহী।
Verse 71
ब्राह्मण उवाच । श्रूयतां कोऽहमित्येतद्वक्तुं भूप न शक्यते । उपयोगनिमित्तं च सर्वत्रागमनक्रिया ॥ ७१ ॥
ব্ৰাহ্মণে ক’লে: শুনা। হে ৰাজন, ‘মই কোন’ বুলি তেনেদৰে কোৱা সম্ভৱ নহয়। সকলো ঠাইতে আহা-যোৱা কোনো না কোনো প্ৰয়োজন-নিমিত্ততেই হয়।
Verse 72
सुखदुःखोपभोगौ तु तौ देहाद्युपपादकौ । धर्माधर्मोद्भवौ भोक्तुं जंतुर्देहादिमृच्छति ॥ ७२ ॥
সুখ-দুখৰ ভোগেই দেহ আদি অৱস্থাৰ উৎপত্তিৰ কাৰণ। ধৰ্ম-অধৰ্মজাত ফল ভোগ কৰিবলৈ জীৱে দেহাদি লাভ কৰে॥৭২॥
Verse 73
सर्वस्यैव हि भूपाल जंतोः सर्वत्र कारणम् । धर्माधर्मौ यतस्तस्मात्कारणं पृच्छ्यते कुतः ॥ ७३ ॥
হে ভূপাল! সকলো ঠাইতে সকলো জীৱৰ কাৰণ ধৰ্ম আৰু অধৰ্মেই। সেয়ে পৃথক ‘কাৰণ’ ক’ৰ পৰা সোধা হয়?॥৭৩॥
Verse 74
राजोवाच । धर्माधर्मौ न संदेहः सर्वकार्येषु कारणम् । उपभोगनिमित्तं च देहाद्देहांतरागमः ॥ ७४ ॥
ৰাজাই ক’লে—নিঃসন্দেহে ধৰ্ম আৰু অধৰ্মেই সকলো কৰ্ম আৰু তাৰ ফলৰ কাৰণ; আৰু ভোগৰ বাবেই জীৱে এক দেহৰ পৰা আন দেহলৈ যায়॥৭৪॥
Verse 75
यत्त्वेतद्भवता प्रोक्तं कोऽहमित्येतदात्मनः । वक्तुं न शक्यते श्रोतुं तन्ममेच्चा प्रवर्तते ॥ ७५ ॥
আপুনি কোৱা ‘মই কোন?’ এই আত্মবিচাৰ সত্যই ক’ব নোৱাৰি, সম্পূৰ্ণকৈ শুনিবও নোৱাৰি; তথাপি তাক অনুসৰণ কৰাৰ মোৰ আকাঙ্ক্ষা জাগিছে॥৭৫॥
Verse 76
योऽस्ति योऽहमिति ब्रह्मन्कथं वक्तुं न शक्यते । आत्मन्येव न दोषाय शब्दोऽहमिति यो द्विजा ॥ ७६ ॥
হে ব্ৰাহ্মণ! ‘যি আছে’ আৰু ‘যি মই’ এই তত্ত্ব শব্দত ক’ব নোৱাৰি। হে দ্বিজসকল! আত্মাৰ ক্ষেত্ৰত ‘মই’ শব্দৰ প্ৰয়োগ দোষ নহয়॥৭৬॥
Verse 77
ब्राह्मण उवाच । शब्दोऽहमिति दोषाय नात्मन्येवं तथैव तत् । अनात्मन्यात्मविज्ञानं शब्दो वा श्रुतिलक्षणः ॥ ७७ ॥
ব্ৰাহ্মণে ক’লে— ‘মই শব্দ’ বুলি কোৱা দোষজনক; আত্মাৰ ক্ষেত্ৰত তেনে নহয়। অনাত্মাত আত্মজ্ঞান আৰোপ কৰাই দোষ; ‘শব্দ’ শ্ৰুতিত স্বীকৃত কেৱল এক সংজ্ঞা-লক্ষণ।
Verse 78
जिह्वा ब्रवीत्यहमिति दंतौष्टतालुक नृप । एतेनाहं यतः सर्वे वाङ्निष्पादनहेतवः ॥ ७८ ॥
হে নৃপ! জিভাই কয়— ‘মই কওঁ’; দাঁত, ওঁঠ আৰু তালুও সহায় কৰে। তথাপি ‘মই’ এই অভিমান জিভাৰ দ্বাৰাই প্ৰকাশ পায়; সিহঁত সকলো বাক্-উৎপাদনৰ সহায়ক কাৰণমাত্ৰ।
Verse 79
किं हेतुभिर्वदूत्येषा वागेवाहमिति स्वयम् । तथापि वागहमेद्वक्तुमित्थं न युज्यते ॥ ७९ ॥
সেয়ে কাৰণৰ আশ্ৰয়ে কিয় ক’ব? বাক্ নিজেই স্বয়ং ‘মই বাক্’ বুলি কয়। তথাপি ‘মই বাক্’ এইদৰে কোৱা যুক্তিসংগত নহয়।
Verse 80
पिंडः पृथग्यतः पुंसः शिरःपाण्यादिलक्षणः । ततोऽहमिति कुत्रैनां संज्ञां राजन्करोम्यहम् ॥ ८० ॥
হে ৰাজন! শিৰ, হাত আদি লক্ষণযুক্ত এই দেহপিণ্ড পুৰুষ (আত্মা)ৰ পৰা পৃথক; তেন্তে ‘মই’ এই সংজ্ঞা মই ইয়াত ক’ত যথার্থভাৱে আৰোপ কৰিম?
Verse 81
यद्यन्योऽस्ति परः कोऽपि मत्तः पार्थिवसत्तम् । न देहोऽहमयं चान्ये वक्तुमेवमपीष्यते ॥ ८१ ॥
হে পাৰ্থিৱসত্তম! যদি মোৰ ওপৰত কোনো পৰম ব্যক্তি থাকে, তেন্তে অন্যে এইদৰে ক’ব পাৰে; কিন্তু ‘মই এই দেহ নহয়’ এই কথা অন্য কোনোবাই কোৱা যুক্তিসংগত নহয়।
Verse 82
यदा समस्तदेहेषु पुमानेको व्यवस्थितः । तददा हि को भवान्कोऽहमित्येतद्विफलं वचः ॥ ८२ ॥
যেতিয়া সকলো দেহত একেই পুৰুষ (আত্মা) অৱস্থিত বুলি বোধ হয়, তেতিয়া “তুমি কোন, মই কোন” এই কথা নিষ্ফল হৈ পৰে।
Verse 83
त्वं राजा शिबिका चेयं वयं वाहाः पुरः सराः । अयं च भवतो लोको न सदेतन्नृपोच्यते ॥ ८३ ॥
তুমি ৰজা, এই শিবিকা (পালকি), আৰু আমি ইয়াৰ বাহক—আগে আগে চলি বহন কৰোঁ; তথাপি তোমাৰ এই ‘ৰাজত্ব’ সত্য নহয়, সেয়ে পৰমাৰ্থত তুমি ৰজা নোহোৱা।
Verse 84
वृक्षाद्दारु ततश्चेयं शिबिका त्वदधिष्टिता । क्व वृक्षसंज्ञा वै तस्या दारुसंज्ञाथवा नृप ॥ ८४ ॥
গছৰ পৰা দাৰু (কাঠ) হয়, আৰু সেই কাঠৰ পৰাই এই শিবিকা (পালকি) গঢ়া, যাৰ ওপৰত তুমি বহিছা; হে নৃপ, এতিয়া তাত ‘গছ’ নাম ক’ত, বা ‘কাঠ’ নাম ক’ত?
Verse 85
वृक्षारूढो महाराजो नायं वदति ते जनः । न च दारुणि सर्वस्त्वां ब्रवीति शिबिकागतम् ॥ ८५ ॥
হে মহাৰাজ, তুমি গছত উঠি থাকিলে লোকসকলে তোমাক সম্বোধন নকৰে; আৰু তুমি শিবিকাত বহিলে, কোনেও তোমাক মাটিত থকা যেন বুলি নাহাকে।
Verse 86
शिबिकादारुसंघातो स्वनामस्थितिसंस्थितः । अन्विष्यतां नृपश्रेष्टानन्ददाशिबिका त्वया ॥ ८६ ॥
এই শিবিকা (পালকি) কেৱল কাঠৰ টুকুৰাৰ সমষ্টি, ‘শিবিকা’ নামৰ বাবে সজোৱা; হে নৃপশ্ৰেষ্ঠ, তুমি ইয়াক অন্বেষণ কৰা—ই বিবেক জগাই বোধ আৰু আনন্দ দিব।
Verse 87
एवं छत्रं शलाकाभ्यः पृथग्भावो विमृश्यताम् । क्व जातं छत्रमित्येष न्यायस्त्वयि तथा मयि ॥ ८७ ॥
এইদৰে ছাতা আৰু তাৰ শলাকাৰ পৰা পৃথকত্বৰ ধাৰণাটো ভালদৰে বিচাৰ কৰা। “ছাতা ক’ৰ পৰা জন্মিল?”—এই যুক্তি তোমাৰ ওপৰতো, মোৰ ওপৰতো সমানভাবে প্ৰযোজ্য।
Verse 88
पुमान्स्त्री गौरजा बाजी कुंजरो विहगस्तरुः । देहेषु लोकसंज्ञेयं विज्ञेया कर्महेतुषु ॥ ८८ ॥
পুৰুষ-স্ত্ৰী, গৰু-ছাগলী-ঘোঁৰা, হাতী-চৰাই-গছ—এইবোৰ লোকৰ নাম দেহক আশ্ৰয় কৰি থাকে; আৰু এইবোৰ কৰ্ম-হেতুৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা বুলি জানিব লাগে।
Verse 89
पुमान्न देवो न नरो न पशुर्न च पादपः । शरीराकृतिभेदास्तु भूपैते कर्मयोनयः ॥ ८९ ॥
আত্মা প্ৰকৃততে দেৱ নহয়, নৰ নহয়, পশু নহয়, গছো নহয়। হে ৰাজন, এইবোৰ কেৱল শৰীৰ-আকৃতিৰ ভেদ; কৰ্ম-যোনিৰ পৰা উদ্ভৱ।
Verse 90
वस्तु राजेति यल्लेके यञ्च राजभटात्मकम् । तथान्यश्च नृपेत्थं तन्न सत्यं कल्पनामयम् ॥ ९० ॥
লোক যাক ‘ৰাজা’ বুলি বাস্তৱ সত্তা বুলি ধৰে, আৰু যি ‘ৰাজা-ভট’ (ৰাজা আৰু সেৱকসমূহ) ৰূপে গঠিত বুলি ভাবে, আৰু এইদৰে যি কিছু ‘শাসক’ বুলি ধাৰণা কৰা হয়—সেয়া পৰম সত্য নহয়; সেয়া কল্পনাময়।
Verse 91
यस्तु कालांतरेणापि नाशसंज्ञामुपैति वै । परिणामादिसंभूतं तद्वस्तु नृप तञ्च किम् ॥ ९१ ॥
কিন্তু যি কিছু কালান্তৰে ‘নাশ’ বুলি সঞ্জ্ঞা পায়—পৰিণাম আদি পৰা উৎপন্ন হৈ—হে ৰাজন, সেই বস্তু প্ৰকৃততে কি?
Verse 92
त्वं राजा सर्वसोकस्य पितुः पुत्रो रिपो रिपुः । पत्न्याः पतिः पिता सूनोः कस्त्वं भूप वदाम्यहम् ॥ ९२ ॥
তুমি সকলো শোকৰ ৰজা; পিতাৰ বাবে পুত্ৰ, শত্ৰুৰ বাবে শত্ৰু। পত্নীৰ বাবে পতি, সন্তানৰ বাবে পিতা। হে ভূপ, তুমি প্ৰকৃততে কোন? মই তোমাক ক’ম।
Verse 93
त्वं किमेतच्चिरः किं तु शिरस्तव तथो दरम् । किमु पादादिकं त्वेतन्नैव किं ते महीपते ॥ ९३ ॥
তোমাৰ এই মূৰ কি? আৰু সঁচাকৈ তোমাৰ ‘মূৰ’ বুলিলে কি—তেনে তোমাৰ উদৰ কি? এই পা আদি অংগবোৰ কি? হে মহীপতে, তোমাৰ সঁচা ‘নিজৰ’ কি আছে?
Verse 94
समस्तावयवेभ्यस्त्वं पृथग्भूतो व्यवस्थितः । कोऽहमित्यत्र निपुणं भूत्वा चिंतय पार्थिव ॥ ९४ ॥
দেহৰ সকলো অংগ-প্ৰত্যংগ আৰু সিহঁতৰ উপাদানৰ পৰা তুমি পৃথক হৈ স্বতন্ত্ৰভাৱে অৱস্থিত। সেয়ে হে পাৰ্থিৱ, ‘মই কোন?’ এই অনুসন্ধানত নিপুণ হৈ গভীৰ চিন্তা কৰ।
Verse 95
एवं व्यवस्थिते तत्त्वे मयाहमिति भावितुम् । पृथकूचरणनिष्पाद्यं शक्यं तु नृपते कथम् ॥ ९५ ॥
তত্ত্ব এইদৰে স্থিৰ হ’লে, হে নৃপতে, ‘মই’ আৰু ‘মোৰ’ এই ভাব কেনেকৈ ধৰি ৰাখিব পাৰি, যেন তাক পৃথক প্ৰচেষ্টাৰে সৃষ্টি কৰি ধাৰণ কৰিব লাগে?
Frequently Asked Questions
The chapter frames the danger not in compassion itself but in mamatā (possessive ‘mine-ness’) that displaces devotion to Acyuta; the mind’s fixation at death (antya-smṛti) crystallizes karmic continuity, demonstrating how attachment can redirect the trajectory of sādhana into saṃsāra.
It dismantles the assumption of a fixed agent (‘I carry’/‘you are carried’) by tracing ‘burden’ through bodily parts and material supports, then relocating reality in the nirguṇa Ātman beyond Prakṛti; social identities like ‘king’ and ‘bearer’ are shown as conceptual designations that dissolve under tattva-vicāra.