Vyākaraṇa-saṅgraha: Pada–Vibhakti–Kāraka–Lakāra–Samāsa

Verse 1

सनंदन उवाच । अथ व्याकरणं वक्ष्ये संक्षेपात्तव नारद । सिद्धरूपप्रबंधेन मुखं वेदस्य सांप्रतम् ॥ १ ॥

সনন্দনে ক’লে—হে নাৰদ, এতিয়া মই তোমাক সংক্ষেপে ব্যাকৰণ ক’ম, সিদ্ধ ৰূপসমূহৰ সুসংবদ্ধ প্ৰবন্ধৰ দ্বাৰা; কিয়নো বৰ্তমান ই বেদৰ মুখ, অৰ্থাৎ প্ৰৱেশদ্বাৰ।

Verse 2

सुप्तिङंतं पदं विप्र सुपां सप्त विभक्तयः । स्वौजसः प्रथमा प्रोक्ता सा प्रातिपदिकात्मिका ॥ २ ॥

হে বিপ্ৰ, ‘পদ’ বুলিলে সুপ্ বা তিঙ্ প্ৰত্যয়ে শেষ হোৱা শব্দক বুজায়। সুপ্-প্ৰত্যয়ত সাত বিভক্তি আছে। ‘সু–ঔ–জস্’ক প্ৰথমা বিভক্তি বুলি কোৱা হৈছে, আৰু ই প্ৰাতিপদিক (নামাধাৰ) আশ্ৰিত।

Verse 3

संबोधने च लिंगादावुक्ते कर्मणि कर्तरि । अर्थवत्प्रातिपदिकं धातुप्रत्ययवर्जितम् ॥ ३ ॥

সম্বোধনত আৰু লিঙ্গাদি-বোধ থকা ঠাইত, কৰ্ম বা কৰ্তাৰ অৰ্থত যি অৰ্থৱৎ নামমূল ব্যৱহৃত হয়—সেয়াই ‘প্ৰাতিপদিক’; ই ধাতু আৰু প্ৰত্যয়বর্জিত।

Verse 4

अमौसशो द्वितीया स्यात्तत्कर्म क्रियते च यत् । द्वितीया कर्मणि प्रोक्तान्तरांतरेण संयुते ॥ ४ ॥

‘অম্, ঔ, শস্’ আদি প্ৰত্যয়ে দ্বিতীয়া বিভক্তি হয়। যাৰ বাবে ক্ৰিয়া কৰা হয় সেয়াই কৰ্ম; মাজত আন পদ থাকিলেও দ্বিতীয়া কৰ্মবাচক বুলি কোৱা হৈছে।

Verse 5

टाभ्यांभिसस्तृतीया स्यात्करणे कर्तरीरिता । येन क्रियते तत्करणं सः कर्ता स्यात्करोति यः ॥ ५ ॥

‘টা, ভ্যাম্, ভিস্’ প্ৰত্যয়ে তৃতীয়া বিভক্তি হয়; ই কৰণাৰ্থত আৰু কিছুমান প্ৰয়োগত কৰ্তাৰ অৰ্থতো কোৱা হৈছে। যাৰ দ্বাৰা ক্ৰিয়া হয় সেয়াই কৰণ; যি কৰে সেয়াই কৰ্তা।

Verse 6

ङेभ्यांभ्यसश्चतुर्थो स्यात्संप्रदाने च कारके । यस्मै दित्सा धारयेद्वै रोचते संप्रदानकम् ॥ ६ ॥

‘ঙে, ভ্যাম্, ভ্যস্’ প্ৰত্যয়ে চতুৰ্থী বিভক্তি হয়; ই ‘সম্প্ৰদান’ কাৰকত ব্যৱহৃত। যাক দিবলৈ ইচ্ছা ধৰা হয় বা যাৰ নিমিত্তে কাৰ্য কৰা হয়—সেয়াই সম্প্ৰদান।

Verse 7

पंचमी स्यान्ङसिभ्यांभ्यो ह्यपादाने च कारके । यतोऽपैति समादत्ते अपदत्ते च यं यतः ॥ ७ ॥

‘ঙসি, ভ্যাম্, ভ্যঃ’ প্ৰত্যয়ে পঞ্চমী বিভক্তি হয়; ই ‘অপাদান’ কাৰকত ব্যৱহৃত। যাৰ পৰা কিবা আঁতৰি যায়, যাৰ পৰা লোৱা হয়, আৰু যাৰ পৰা লাভ হয়—সেয়াই অপাদান।

Verse 8

ङसोसामश्च षष्ठी स्यात्स्वामिसंबंधमुख्यके । ङ्योस्सुपः सप्तमी तु स्यात्सा चाधिकरणे भवेत् ॥ ८ ॥

ঙস্ আৰু ওসাম্ প্ৰত্যয়ৰ দ্বাৰা যি বিভক্তি বুজোৱা হয় সেয়া ষষ্ঠী; ই মূলত স্বামী আৰু স্বত্ব (অধিকাৰী আৰু অধিকৃত বস্তু)ৰ সম্পৰ্ক প্ৰকাশ কৰে। ঙ্যোস্ আৰু সুপ্ প্ৰত্যয়ৰ দ্বাৰা যি বিভক্তি বুজোৱা হয় সেয়া সপ্তমী; ই অধিকৰণত, অৰ্থাৎ আধাৰ-স্থানত অৱস্থান বুজায়।

Verse 9

आधारे चापि विप्रेंद्र रक्षार्थानां प्रयोगतः । ईप्सितं चानीप्सितं यत्तदपादानकं स्मृतम् ॥ ९ ॥

হে বিপ্ৰেন্দ্ৰ! ব্যৱহাৰত, আধাৰৰ ক্ষেত্ৰতো যেতিয়া ৰক্ষাৰ্থে কিবা ব্যৱহাৰ কৰা হয়—সেয়া ইপ্সিত হওক বা অনীপ্সিত—সেয়াই ‘অপাদান’ (পঞ্চমী-সম্পৰ্ক) বুলি স্মৃত।

Verse 10

पंचमी पर्यणङ्योगे इतरर्तेऽन्यदिङ्मुखे । एतैर्योगे द्वितीया स्यात्कर्मप्रवचनीयकैः ॥ १० ॥

‘পৰ্যণঙ্’ যোগত ‘ইতৰত্র/বৰ্জন’ (অৰ্থাৎ ‘ইয়াৰ বাহিৰে/বাদ দি’) অৰ্থত, আৰু অন্য দিশামুখী হ’লে পঞ্চমী বিভক্তি ব্যৱহাৰ হয়। কিন্তু এইবোৰ কৰ্ম-প্ৰৱচনীয় ৰূপে যোগ হ’লে দ্বিতীয়া বিভক্তি হয়।

Verse 11

लक्षणेत्थंभूतोऽभिरभागे चानुपरिप्रति । अंतरेषु सहार्थे च हीने ह्युपश्च कथ्यते ॥ ११ ॥

‘উপ’ শব্দ লক্ষণ (সংকেত), ইত্থম্ভূত (এনে হওয়া), ‘অভি’ (ওচৰ/ফালে), আৰু ভাগ (অংশ) অৰ্থত কোৱা হৈছে; লগতে ‘অনু, পৰি, প্রতি’ অৰ্থতো। পুনৰ ‘অন্তৰ’ (মাজত/ভিতৰত), ‘সহ’ (সঙ্গে), আৰু ‘হীন’ (কামি/নিম্নতা) অৰ্থতো ‘উপ’ প্ৰয়োগ হয় বুলি বুজোৱা হৈছে।

Verse 12

द्वितीया च चतुर्थी स्याञ्चेष्टायां गतिकर्मणि । अप्राणिषु विभक्ती द्वे मन्यकर्मण्यनादरे ॥ १२ ॥

চেষ্টা (প্ৰয়াস) আৰু গতি/কৰ্মবাচক ক্ৰিয়াত দ্বিতীয়া আৰু চতুৰ্থী—দুয়ো বিভক্তি হ’ব পাৰে। অপ্রাণী (নিৰ্জীৱ) বস্তুৰ ক্ষেত্ৰতো এই দুয়ো বিভক্তি ব্যৱহাৰ হয়; বিশেষকৈ ‘মন্য’ (মনে কৰা) ক্ৰিয়াৰ কৰ্মত আৰু অনাদৰ (উপেক্ষা) অৰ্থত।

Verse 13

नमःस्वस्तिस्वधास्वाहालंवषड्योग ईरिता । चतुर्थी चैव तादर्थ्ये तुमर्थाद्भाववाचिनः ॥ १३ ॥

“নমঃ, স্বস্তি, স্বধা, স্বাহা, অলম্” আৰু যজ্ঞোচ্চাৰ “বষট্” আদি শব্দ দত্ত্বাৰ্থত চতুৰ্থী বিভক্তি নিয়ম কৰে। ‘তাৰ বাবে’ (তাদর্থ্য) অৰ্থতো চতুৰ্থী হয়, আৰু ধাতুজ ‘-তুম্’ প্ৰত্যয়ে ইচ্ছিত ক্ৰিয়াভাৱ প্ৰকাশ কৰে।

Verse 14

तृतीया सहयोगे स्यात्कुत्सितेंऽगे विशेषणे । काले भावे सप्तमी स्यादेतैर्योगे च षष्ठ्यपि ॥ १४ ॥

তৃতীয়া বিভক্তি সহযোগ (সঙ্গে থাকা) অৰ্থত ব্যৱহাৰ হয়; নিন্দিত অঙ্গ/অৱয়ৱৰ প্ৰসঙ্গত আৰু তাত বিশেষণ প্ৰয়োগ কৰিলেও তৃতীয়া হয়। কাল আৰু ভাব/অৱস্থা বুজাবলৈ সপ্তমী হয়, আৰু এইধৰণৰ যোগত কেতিয়াবা ষষ্ঠীও ব্যৱহৃত হয়।

Verse 15

स्वामीश्वरोधिपतिभिः साक्षिदायादसूतकैः । निर्धारणे द्वे विभक्ती षष्टी हेतुप्रयोगके ॥ १५ ॥

‘স্বামী, ঈশ্বৰ, অধিপতি, সাক্ষী, দায়াদ, সূতক’ আদি শব্দৰ সৈতে ‘নিৰ্ধাৰণ’ (বিশেষ নিৰ্দিষ্টকৰণ) অৰ্থত দুটা বিভক্তি চলি থাকে; কিন্তু হেতু/কাৰণ অৰ্থত ষষ্ঠী বিভক্তি ব্যৱহাৰ হয়।

Verse 16

स्मृत्यर्थकर्मणि तथा करोतेः प्रतियत्नके । हिंसार्थानां प्रयोगे च कृतिकर्मणि कर्तरि ॥ १६ ॥

স্মৃতি উদ্দেশ্যে কৰা কৰ্মত, আৰু ‘কৃ’ ধাতুৰ সেই প্ৰয়োগত য’ত বিশেষ প্ৰচেষ্টাৰ বোধ হয়; তদ্ৰূপ হিংসাৰ্থক প্ৰয়োগত; আৰু কৰ্তাৰ সংকল্পিত উদ্যোগে সিদ্ধ হোৱা কৰ্মত—কৰ্তাই কৰ্তৃত্বস্থান বুলি ধৰা হয়।

Verse 17

न कर्तृकर्मणोः षष्टी निष्टादिप्रतिपादिका । एता वै द्विविधा ज्ञेयाः सुबादिषु विभक्तिषु । भूवादिषु तिङतेषु लकारा दश वै स्मृताः ॥ १७ ॥

ষষ্ঠী বিভক্তি কৰ্তা আৰু কৰ্ম বুজোৱা নহয়; ই ‘নিষ্ঠা’ আদি কৃদন্তাৰ্থ প্ৰকাশ কৰে। সেয়ে ‘সুব্’ আদি নামৰূপত বিভক্তিসমূহ দুবিধ বুলি জ্ঞেয়; আৰু ‘ভূ’ আদি ধাতুৰ তিঙন্ত ব্যৱস্থাত দহ লকাৰ স্মৃত।

Verse 18

तिप्त संतीति प्रथमो मध्यमः सिप्थस्थोत्तमः । मिव्वस्मसः परस्मै तु पादानां चा मपनेदम् ॥ १८ ॥

‘তিপ্ত’ আৰু ‘সংতীতি’—ইয়াক ক্ৰমে প্ৰথম আৰু মধ্যম ৰূপ বুলি বুজিব; ‘সিপ্থস্থ’ উত্তম (চূড়ান্ত) ৰূপ। পৰস্মৈপদত পদান্ত/প্ৰত্যয়াংশৰ লোপো বিধেয়—এই নিয়ম কোৱা হৈছে॥

Verse 19

त आतेंऽते प्रथमो मध्वः से आथे ध्वे तथोत्तमः । ए वहे मह आदेशा ज्ञेया ह्यन्ये लिङादिषु ॥ १९ ॥

প্ৰথম গোটত ‘ত, আতে, ংতে’; তাৰ পাছত ‘সে, আথে’, আৰু ‘ধ্বে’ উত্তম। তদ্ৰূপ ‘এ, বহে, মহ’ আদেশৰূপ বুলি জানিব; লিঙ্গাদি বিষয়তো অন্য ৰূপো বুজিব লাগিব॥

Verse 20

नाम्नि प्रयुज्यमाने तु प्रथमः पुरुषो भवेत् । मध्यमो युष्मदि प्रोक्त उत्तमः पुरुषोऽस्मदि ॥ २० ॥

নাম কৰ্তা ৰূপে প্ৰয়োগ হ’লে তাক প্ৰথম পুৰুষ ধৰা হয়। ‘যুষ্মদ্’ ৰূপ মধ্যম পুৰুষ বুলি কোৱা হৈছে; ‘অস্মদ্’ ৰূপ উত্তম পুৰুষ (আত্মবাচক) বুলি স্মৃত॥

Verse 21

भूवाद्या धातवः प्रोक्ताः सनाद्यन्तास्तथा ततः । लडीरितो वर्तमाने भूतेऽनद्यतने तथा ॥ २१ ॥

‘ভূ’ আদি ধাতু কোৱা হৈছে, আৰু ‘সন’ আদি প্ৰত্যয়ান্ত ধাতুও। তাৰ পাছত বৰ্তমান কালত ‘লট্’ লকাৰ বিধেয়; অনদ্যতন ভূত (নিকট অতীত) কালতো তদ্ৰূপ॥

Verse 22

मास्मयोगे च लङ् वाच्यो लोडाशिषि च धातुतः । विध्यादौ स्यादाशिषि च लिङितो द्विविधो मुने ॥ २२ ॥

হে মুনি! ‘মা স্ম’ যোগত ‘লঙ্’ প্ৰয়োগ কৰিব লাগে; আশীৰ্বাদাৰ্থে ধাতুৰ পৰা ‘লোট্’ ব্যৱহৃত হয়। বিধ্যাদি আৰু আশিষাৰ্থতো ‘লিঙ্’ হয়—সেয়ে ‘লিঙ্’ দ্বিবিধ, মুনি॥

Verse 23

लिडतीते परोक्षे स्यात् श्वस्तने लुङ् भविष्यति । स्यादनद्यतने लृटू च भविष्यति तु धातुतः ॥ २३ ॥

পৰোক্ষ অতীত কৰ্মত ‘লিট্’ লকাৰ ব্যৱহাৰ হয়; আৰু কাইলৈৰ কৰ্মত ‘লুঙ্’ লকাৰ প্ৰয়োগ কৰা হয়। অনদ্যতন ভৱিষ্যৎকালতো ধাতুৰ অনুসাৰে ‘লৃট্’ আৰু ‘লৃঙ্’ ব্যৱহৃত হয়।

Verse 24

भूते लुङ् तिपस्यपौ च क्रियायां लृङ् प्रकीर्तितः । सिद्धोदाहरणं विद्धि संहितादिपुरः सरम् ॥ २४ ॥

ভূত ক্ৰিয়াত ‘লুঙ্’ লকাৰ আৰু ‘তিপ্, তস্, ঝি’ আদি প্ৰত্যয় উপদেশিত। শর্তার্থ/সম্ভাৱ্য ক্ৰিয়াত ‘লৃঙ্’ লকাৰ প্ৰকীৰ্তিত। সংহিতা-আদি ব্যাকৰণোপদেশৰ পৰা সংক্ষেপে ইয়াক সিদ্ধ উদাহৰণ বুলি জানিবা।

Verse 25

दंडाग्रं च दधीदं च मधूदकं पित्रर्षभः । होतॄकारस्तथा सेयं लांगलीषा मनीषया ॥ २५ ॥

হে পিতৃশ্ৰেষ্ঠ! ‘দণ্ডাগ্ৰ’, ‘দধীদ’ আৰু ‘মধূদক’ এই (পদ) আছে। তদ্ৰূপ ‘হোতৃকাৰ’ আৰু এই ‘লাঙ্গলীষা’ও মননময় বিবেকে বুজা যায়।

Verse 26

गंगोदकं तवल्कार ऋणार्णं च मुनीश्वर । शीतार्तश्च मुनिश्रेष्ट सेंद्रः सौकार इत्यपि ॥ २६ ॥

হে মুনীশ্বৰ! ‘গঙ্গোদক’, ‘তবল্কাৰ’ (বল্কলবস্ত্ৰ) আৰু ‘ঋণাৰ্ণ’ (ঋণৰ ভাৰ) এই (পদ) আছে। হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ! ‘শীতাৰ্ত’, ‘সেন্দ্ৰ’ আৰু ‘সৌকাৰ’ো উল্লিখিত।

Verse 27

वध्वासनं पित्रर्थो नायको लवणस्तथा । त आद्या विष्णवे ह्यत्र तस्मा अर्घो गुरा अधः ॥ २७ ॥

ইয়াত ‘বধ্বাসন’, ‘পিতৃাৰ্থ’ কৰ্ম, ‘নায়ক’ আৰু ‘লৱণ’—এই সকলো প্ৰথমে বিষ্ণুলৈ অৰ্পণীয়। সেয়ে গৌৰৱ আৰু আদৰে অৰ্ঘ্য তলত স্থাপন কৰিব লাগে।

Verse 28

हरेऽव विष्णोऽवेत्येषादसोमादप्यमी अधाः । शौरी एतौ विष्णु इमौ दुर्गे अमू नो अर्जुनः ॥ २८ ॥

“হৰে!” আৰু “হে বিষ্ণু!”—এইটো ৰক্ষামন্ত্ৰ-উচ্চাৰণ। সোমলোকৰ পৰাও আৰু অধোলোকৰ পৰাও, শৌৰী আৰু বিষ্ণু—এই দুয়োজনে আমাক ৰক্ষা কৰক। দুৰ্গতি আৰু সংকটত তেওঁলোকে আমাক আশ্ৰয় দিয়ক; আৰু বীৰ অৰ্জুনো আমাৰ ৰক্ষক হওক।

Verse 29

आ एवं च प्रकृत्यैते तिष्टंति मुनिसत्तम । षडत्र षण्मातरश्च वाक्छुरो वाग्धस्रिथा ॥ २९ ॥

এইদৰে, হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, এইসকল নিজৰ স্বভাৱতেই প্ৰতিষ্ঠিত হৈ থাকে। ইয়াত ছয়টা আছে—অৰ্থাৎ ষণ্মাতৃকা; লগতে বাক্ আৰু শ্ৰোত্ৰ-শক্তিও উচ্চাৰিত ধ্বনিৰ আধাৰৰূপে অৱস্থান কৰে।

Verse 30

हरिश्शेते विभुश्चिंत्यस्तच्छेषो यञ्चरस्तंथा । प्रश्नस्त्वथ हरिष्षष्ठः कृष्णष्टीकत इत्यपि ॥ ३० ॥

তেওঁ ‘হৰি’ বুলি কোৱা হয়, কিয়নো তেওঁ শয়ন কৰে; তেওঁ সৰ্বব্যাপী প্ৰভু, ধ্যানযোগ্য। তেওঁ ‘শেষ’ বুলিও আৰু সৰ্বত্ৰ বিচৰণকাৰী বুলিও কীৰ্তিত। তেওঁক ‘প্ৰশ্ন’ বুলিও কয়; ‘হৰি-ষষ্ঠ’ বুলিও; আৰু ‘কৃষ্ণ-ষ্টীকত’ বুলিও।

Verse 31

भवान्षष्ठश्च षट् सन्तः षट्ते तल्लेप एव च । चक्रिंश्छिंधि भवाञ्छौरिर्भवाञ्शौरिरित्यपि ॥ ३१ ॥

“আপুনি ষষ্ঠ; ছয়জন ‘সন্ত’ আছে; আৰু আপোনাৰ বাবে ‘ষট্-লেপ’ (ছয় প্ৰকাৰ তিলক/অভিষেক-চিহ্ন)ও আছে।” চক্ৰধাৰী হৈ শত্রুক ছেদন কৰক। আপুনি শৌৰী—শৌৰী নামেই প্ৰসিদ্ধ।

Verse 32

सम्यङ्ङनंतोंगच्छाया कृष्णं वंदे मुनीश्वर । तेजांसि मंस्यते गङ्गा हरिश्छेत्ता मरश्शिवः ॥ ३२ ॥

হে মুনীশ্বৰ, মই সেই কৃষ্ণক বন্দনা কৰোঁ—যি সম্যক অনন্ত আৰু সৰ্বগত; যাঁৰ কেৱল ছাঁয়াতেই পৰম পদ লাভ হয়। গঙ্গা তেওঁৰ তেজোময় বিভূতিৰূপে পূজ্য; হৰি পাপচ্ছেদক; আৰু শিৱ কল্যাণপ্ৰদ, শুভ।

Verse 33

राम ँकाम्यः कृप ँपूज्यो हरिः पूज्योऽर्च्य एव हि । रोमो दृष्टोऽबला अत्र सुप्ता इष्टा इमा यतः ॥ ३३ ॥

ৰামেই পৰম কাম্য আৰাধ্য; কৃপাৰ বাবে তেওঁ পূজ্য। নিশ্চয় হৰিয়েই একমাত্ৰ পূজ্য আৰু অৰ্চনীয়। ইয়াত ৰোমাঞ্চ দেখা যায়, আৰু এই অসহায় নাৰীসকল নিদ্ৰিত—সেয়ে এইয়াই ইয়াৰ প্ৰিয় আশ্চৰ্য।

Verse 34

विष्णुर्नभ्यो रविरयं गी फलं प्रातरच्युतः । भक्तैर्वद्योऽप्यंतरात्मा भो भो एष हरिस्तथा । एष शार्ङ्गी सैष रामः संहितैवं प्रकीर्तिता ॥ ३४ ॥

এইজন বিষ্ণু; নাভিৰ পৰা সূৰ্য উদয় হয়; এইটো স্তৱগীত, এইয়াই তাৰ ফল; প্ৰাতে অচ্যুতক স্মৰণ কৰা উচিত। অন্তৰাত্মা হৈও ভক্তসকলে উচ্চাৰে—‘ভো ভো, এইয়াই হৰি!’ এইজন শাৰ্ঙ্গধাৰী, এইজনেই ৰাম; এইদৰে সংহিতা প্ৰকীৰ্তিত।

Verse 35

रामेणाभिहितं करोमि सततं रामं भजे सादरम् । रामेणापहृतं समस्तदुरितं रामाय तुभ्यं नमः । रामान्मुक्तिमभीप्सिता मम सदा रामस्य दासोऽस्म्यहम् । रामे रंजत् मे मनः सुविशदं हे राम तुभ्यं नमः ॥ ३५ ॥

ৰামে যি কৈছে মই সদা সেয়াই কৰোঁ; আদৰেৰে ৰামক ভজোঁ। ৰামে মোৰ সকলো পাপ হৰণ কৰিলে—হে ৰাম, তোমাক নমস্কাৰ। মুক্তি মই সদায় ৰামৰ পৰাই বিচাৰোঁ; মই ৰামৰ দাস। মোৰ মন ৰামত ৰমি অতি নিৰ্মল হয়—হে ৰাম, তোমাক নমস্কাৰ।

Verse 36

सर्व इत्यादिका गोपाः सखा चैव पतिर्हरिः ॥ ३६ ॥

গোপীসকলে ‘হে সৰ্ব…’ আদি শব্দে সম্বোধন আৰম্ভ কৰে; আৰু হৰি তেওঁলোকৰ বাবে একেলগে সখা আৰু পতি (স্বামী)ও।

Verse 37

सुश्रीर्भानुः स्वयंभूश्च कर्ता रौ गौस्तु नौरिति । अनङ्घान्गोधुग्लिट् च द्वे त्रयश्चत्वार एव च ॥ ३७ ॥

নামসমূহ—সুশ্ৰী, ভানু, স্বয়ম্ভূ, কৰ্তা; লগতে ‘ৰৌ’; আৰু ‘গৌঃ’ ‘নৌঃ’। তাৰপিছত ‘অনঙ্ঘান’ আৰু ‘গোধুগ্লিট’; আৰু সংখ্যা-গোট—দুই, তিন, চাৰিও।

Verse 38

राजा पंथास्तथा दंडी ब्रह्महा पंच चाष्ट च । अष्टौ अयं मुने सम्राट् सविभ्रद्वपुङ्मनः ॥ ३८ ॥

হে মুনি, ভয়-জাগোৱা দেহ-মনযুক্ত এই সম্ৰাট্ (কাল/মৃত্যু) অষ্টৰূপে কোৱা হয়—ৰাজা, পথ, দণ্ডধাৰী দণ্ডী, ব্ৰাহ্মণহন্তা, পঞ্চভূত, আৰু অষ্টসমূহ।

Verse 39

प्रत्यङ् पुमान्महान् धीमान् विद्वान्षट् पिपठीश्च दोः । उशनासाविंमे पुंसि स्यारक्तलविरामकाः ॥ ३९ ॥

অন্তৰ্মুখ পুৰুষ মহান—বুদ্ধিত স্থিৰ আৰু সত্যই বিদ্বান। সেই পুৰুষত ছয় (অন্তৰ্নিয়ম) সুপঠিত, আৰু দুই (বাহ্য ইন্দ্ৰিয়) সংযত; সেয়ে ৰাগ-আসক্তিৰ বেগ থমকি যায়।

Verse 40

राधा सर्वा गतिर्गोपी स्री श्रीर्धेनुर्वधूः स्वसा । गौर्नौरुपान् दूद्यौर्गोः क्षुत् ककुप्संवित्तु वा क्वचित् ॥ ४० ॥

ৰাধা সেই গোপী, যি সকলোৰে সম্পূৰ্ণ শৰণ আৰু পৰম গতি। তেৱেঁই শ্ৰী (লক্ষ্মী)—ধেনু, বধূ আৰু ভগ্নীও। তেৱেঁই গৰু, নাও, পাদুকা আৰু গাখীৰ হয়; কেতিয়াবা ক্ষুধা, দিশ আৰু চেতনা-ৰূপেও প্ৰকাশ পায়।

Verse 41

रुग्विडुद्भाः स्रियास्तपः कुलं सोमपमक्षि च । ग्रामण्यंबुरवलप्वेवं कर्तृ चातिरि वातिनु ॥ ४१ ॥

তেওঁ (ভগৱান) ঋগ্বেদৰ উৎস, প্ৰকাশিত তেজ, শ্ৰী-সমৃদ্ধি, তপ, উত্তম কুল, সোমপায়ী, সৰ্বদৰ্শী চকু, সমাজৰ নেতা, সাগৰসদৃশ, ৰক্ষক, কৰ্তা, অতুল/অনুত্তম, আৰু দ্ৰুতগামী বায়ু।

Verse 42

स्वनहुच्च विमलद्यु वाश्वत्वारीदमेव च । एतद्ब्रह्माहश्च दंडी असृक्किंचित्त्यदादि च ॥ ४२ ॥

আৰু এই পবিত্ৰ/পাৰিভাষিক পদসমূহ—‘স্বনহুচ্চ’, ‘বিমলদ্যু’, ‘বাশ্বত্বাৰী’, ‘ইদম্ এব’, ‘এতদ্’, ‘ব্ৰহ্মাহ’, ‘দণ্ডী’, ‘অসৃক্’, ‘কিঞ্চিত্’, ‘ত্যদ্’ আদি।

Verse 43

एतद्वे भिद्गवाक्गवाङ् गोअक् गोङ्गोक् गोङ् । तिर्यग्यकृच्छकृच्चैव ददद्भवत्पचत्तुदत् ॥ ४३ ॥

এইটো ধ্বনি-ভেদ— “গৱাক্, গৱাঙ্; গো’ক্; গোঙ্গোক্; গোঙ্”। তদ্ৰূপ তিৰ্যক্/বিকৃত ৰূপ আৰু কৃচ্ছ-প্ৰকাৰত— “দদদ্, ভবৎ, পচৎ, তুদৎ” আদি ৰূপ দেখুওৱা হৈছে।

Verse 44

दीव्यद्धनुश्च पिपठीः पयोऽदःसुमुमांसि च । गुणद्रव्य क्रियायोगांस्रिलिंगांश्च कति ब्रुवे ॥ ४४ ॥

“দীৱ্যদ্ধনুঃ, পিপঠীঃ, পয়ো’দঃ, সু-মুমাংসি” আদি শব্দ; লগতে গুণ, দ্রব্য, ক্রিয়া, যোগ/সম্বন্ধ আৰু স্ত্ৰীলিঙ্গ ৰূপ— এইবোৰৰ কিমানখিনি মই বৰ্ণনা কৰোঁ?

Verse 45

शुक्तः कीलालपाश्चैव शुचिश्च ग्रामणीः सुधीः । पटुः स्वयंभूः कर्ता च माता चैव व पिता च ना ॥ ४५ ॥

তেওঁ বাক্যৰে স্তৱ্য, মধুৰ ৰসৰ সাৰসদৃশ আৰু পৰম পৱিত্ৰ; তেওঁ সকলোৰে অগ্ৰণী, সত্য জ্ঞানী আৰু অতিশয় সক্ষম। তেওঁ স্বয়ম্ভূ আৰু সৰ্বকৰ্তা; আমাৰ বাবে তেওঁৱেই মাতা আৰু পিতাও।

Verse 46

सत्यानाग्यास्तथा पुंसो मतभ्रमरदीर्घपात् । धनाकृसोमौ चागर्हस्तविर्ग्रथास्वर्णन्बहू ॥ ४६ ॥

পুৰুষৰ বাবে সত্যতা আৰু কপট-ৰহিততা বিধেয়; মতভ্ৰম আৰু দীঘলীয়া পতন (বিনাশ) এৰাই চলিব লাগে। ধনলোভ আৰু শক্তি/বীৰ্যক্ষয় ত্যাগ কৰিব লাগে; নিন্দিত জীৱিকা, জটিল বিপথগামী আচৰণ আৰু স্বৰ্ণাসক্তি গ্ৰহণ নকৰিব।

Verse 47

रिमपव्विषाद्वजातानहो तथा सर्वं विश्वोभये चोभौ अन्यांतरेतराणि च ॥ ४७ ॥

হৰ্ষ আৰু বিষাদৰ পৰা তদনুযায়ী ফল জন্মে; এইদৰে সমগ্ৰ বিশ্ব— দ্বন্দ্বৰ উভয় দিশ আৰু পৰস্পৰ-আশ্ৰিত সম্পৰ্কসমূহসহ— অনুভৱ হয়।

Verse 48

उत्तरश्चोत्तमो नेमस्त्वसमोऽथ समा इषः । पूर्वोत्तरोत्तराश्चैव दक्षिणश्चोत्तराधरौ ॥ ४८ ॥

‘উত্তৰ’ সৰ্বোত্তম; ‘নেমস্’ অতুল; আৰু তাৰ সমান ‘ইষা’ বুলিও কোৱা হৈছে। তদ্ৰূপ ‘পূৰ্বোত্তৰ’ আৰু ‘উত্তৰা’; আৰু ‘দক্ষিণ’ ‘উত্তৰাধৰ’ৰ সৈতে যুগ্মৰূপে নিৰ্দিষ্ট।

Verse 49

अपरश्चतुरोऽप्येतद्यावत्तत्किमसौ द्वयम् । युष्मदस्मञ्च प्रथमश्चरमोल्पस्तथार्धकः ॥ ४९ ॥

ইয়াৰ উপৰিও ‘এতদ্’ৰ পৰা ‘তৎ’লৈ ইয়াৰো চাৰিটা ৰূপ আছে; আৰু ‘কিম্’ আৰু ‘অসৌ’—এই দুটা সৰ্বনাম। তদ্ৰূপ ‘যুষ্মদ্’ ‘অস্মদ্’ৰ প্ৰথম আৰু শেষ ৰূপ, লগতে ‘অল্প’ ‘অর্ধক’ ৰূপো জ্ঞেয়।

Verse 50

नोरः कतिपयो द्वे च त्रयो शुद्धादयस्तथा । स्वेकाभुविरोधपरि विपर्ययश्चाव्ययास्तथा ॥ ५० ॥

‘নোৰঃ’, ‘কতিপয়ঃ’, ‘দ্বে’, ‘চ’, ‘ত্রয়ঃ’ আৰু ‘শুদ্ধ’ আদি শব্দ; তদ্ৰূপ ‘স্ব’, ‘এক’, ‘অভু’, ‘বিৰোধ’, ‘পৰি’, ‘বিপৰ্যয়’—এই সকলোও অব্যয় বুলি জ্ঞেয়।

Verse 51

तद्धिताश्चाप्यपत्यार्थे पांडवाः श्रैधरस्तथा । गार्ग्यो नाडायनात्रेयौ गांगेयः पैतृष्वस्रीयः ॥ ५१ ॥

বংশ/সন্তান-অৰ্থ প্ৰকাশ কৰিবলৈ তদ্ধিত প্ৰত্যয়ো ব্যৱহাৰ হয়; তাতে ‘পাণ্ডৱ’ আৰু ‘শ্ৰৈধৰ’ আদি ৰূপ হয়। তদ্ৰূপ ‘গাৰ্গ্য’, ‘নাডায়ন’, ‘আত্রেয়’, ‘গাঙ্গেয়’ আৰু ‘পৈতৃষ্বস্রীয়’ আদি ৰূপ জন্মে।

Verse 52

देवतार्थे चेदमर्थे ह्यैद्रं ब्राह्मो हविर्बली । क्रियायुजोः कर्मकर्त्रोर्धैरियः कौङ्कुमं तथा ॥ ५२ ॥

যদি উদ্দেশ্য দেৱতাসকলৰ বাবে হয় তেন্তে তাক ‘ঐদ্ৰ’ (ইন্দ্ৰ-সম্পৰ্কীয়) বুলি জ্ঞেয়; আৰু ব্ৰাহ্ম (বৈদিক/পবিত্ৰ) উদ্দেশ্যত ‘হবিস্’ আৰু ‘বলি’ কোৱা হয়। ক্ৰিয়াৰ যোজক আৰু কৰ্মৰ কৰ্তা—উভয়ৰ বাবে ধৈৰ্য বিধেয়; আৰু ‘কৌঙ্কুম’ (কুংকুম/কেশৰ) প্ৰয়োগো নিৰ্দেশিত।

Verse 53

भवाद्यर्थे तु कानीनः क्षत्रियो वैदिकः स्वकः । स्वार्थे चौरस्तु तुल्यार्थे चंद्रवन्मुखमीक्षते ॥ ५३ ॥

‘ভৱ’ আদি অৰ্থ-প্ৰয়োগত এই শব্দ ‘কানীন’ বুলি গৃহীত; অন্য প্ৰয়োগত ‘ক্ষত্ৰিয়’; আৰু বৈদিক প্ৰয়োগত ‘স্বক’। নিজ মুখ্য অৰ্থত ই ‘চোৰ’; আৰু তুল্যাৰ্থ/ৰূপকত ‘চন্দ্ৰসম মুখলৈ চায়’ বুলি কোৱা হয়।

Verse 54

ब्राह्मणत्वं ब्राह्मणता भावे ब्राह्मण्यमेव च । गोमान्धनी च धनवानस्त्यर्थे प्रमितौ कियान् ॥ ५४ ॥

‘ব্ৰাহ্মণত্ব’, ‘ব্ৰাহ্মণতা’ আৰু ‘ব্ৰাহ্মণ্য’—এই সকলোয়ে একে ভাব/অৱস্থা বুজায়। তেনেদৰে ‘গোমান’, ‘ধানবান/ধনবান’ আৰু ‘ধনবান’—এইবোৰো একে অৰ্থতে ব্যৱহৃত; তেন্তে অভিপ্ৰেত পৰিমাপত কিমান ভেদ?

Verse 55

जातार्थे तुंदिलः श्रद्धालुरौन्नत्त्ये तु दंतुरः । स्रग्वी तपस्वी मेधावी मायाव्यस्त्यर्थ एव च ॥ ५५ ॥

জন্ম-অৱস্থাৰ অৰ্থত সি ‘তুন্দিল’; শ্ৰদ্ধাৰ অৰ্থত ‘শ্ৰদ্ধালু’; ঔন্নত্য/উচ্চতাৰ অৰ্থত ‘দন্তুৰ’। তেনেদৰে ‘স্ৰগ্বী’ (মালাধাৰী), ‘তপস্বী’, ‘মেধাৱী’ আৰু ‘মায়াৱী’—এইবোৰো অভিপ্ৰেত অৰ্থই।

Verse 56

वाचालश्चैव वाचाटो बहुकुत्सितभाषिणि । ईषदपरिसमाप्तौ कल्पव्देशीय एव च ॥ ५६ ॥

এনেকুৱা লোকক ‘বাচাল’ আৰু ‘বাচাট’ বোলা হয়; যিয়ে বহু নিন্দনীয় কথা কয়। যিয়ে বাক্য অলপ অসম্পূৰ্ণকৈ এৰি দিয়ে, আৰু যিয়ে কেৱল কল্পিত নিৰ্দেশ/উপদেশৰ দৰে কথা কয়—তাক ‘কল্পদেশীয়’ বোলা হয়।

Verse 57

कविकल्पः कविदेश्यः प्रकारवचने तथा । पटुजातीयः कुत्सायां वैद्यपाशः प्रशंसने ॥ ५७ ॥

‘কবিকল্প’ আৰু ‘কবিদেশ্য’—এই দুয়োটা ‘প্ৰকাৰ/ৰীতি’ বুজাবলৈ ব্যৱহৃত হয়। তেনেদৰে ‘পটু-জাতীয়’ শব্দ নিন্দাত, আৰু ‘বৈদ্য-পাশ’ শব্দ প্ৰশংসাত প্ৰয়োগ হয়।

Verse 58

वैद्यरूपो भूतपूर्वे मतो दृष्टचरो मुने । प्राचुर्यादिष्वन्नमयो मृण्मयः स्रीमयस्तथा ॥ ५८ ॥

হে মুনি! পূৰ্বকালত তেওঁ বৈদ্যৰ ৰূপ ধৰি বিচৰণকাৰী বুলি গণ্য হৈছিল। দেশ-কালৰ প্ৰাচুৰ্য অনুসৰি তেওঁক অন্নময়, মৃণ্ময় আৰু শ্ৰীময় বুলিও কোৱা হয়।

Verse 59

जातार्थे लज्जितोऽत्यर्थे श्रेयाञ्छ्रेष्टश्च नारद । कृष्णतरः शुक्लतमः किम आख्यानतोऽव्ययान् ॥ ५९ ॥

হে নাৰদ! লৌকিক উদ্দেশ্যত অতি লজ্জিত হলেও কাকো ‘অধিক শ্রেয়স্কৰ’ আৰু ‘শ্ৰেষ্ঠতম’ বুলি কোৱা হয়। তেন্তে ‘অধিক কৃষ্ণ’ ‘অতি শ্বেত’ আদি অব্যয়-বৰ্ণনা কোৱাৰ প্ৰয়োজন কি?

Verse 60

किंतरां चैवातितरामभिह्युच्चैस्तरामपि । परिमाणे जानुदघ्नं जानुद्वयसमित्यपि ॥ ६० ॥

সিহঁতক ‘কিন্তৰা’, ‘অতিতৰা’ আৰু ‘অভিহ্যুচ্চৈস্তৰা’ (অত্যন্ত উচ্চ) বুলিও কোৱা হয়। পৰিমাপত ‘হাঁটু-পর্যন্ত’ আৰু ‘দুটা হাঁটুৰ সমান’ বুলিও উল্লেখ আছে।

Verse 61

जानुमात्रं च निर्द्धारे बहूनां च द्वयोः क्रमात् । कतमः कतरः संख्येयविशेषावधारणे ॥ ६१ ॥

পৰিমাপ নিৰ্ধাৰণত ‘হাঁটু-মাত্ৰ’ বুলি কোৱা হয়। বহু বস্তুৰ ক্ৰমবিন্যাসত আৰু দুটাৰ তুলনামূলক ক্ৰমত, গণনাযোগ্য বিকল্পৰ মাজৰ পৰা এক বিশেষ নিৰ্ণয় কৰিবলৈ ‘কতম’ আৰু ‘কতৰ’ শব্দ ব্যৱহাৰ হয়।

Verse 62

द्वितीयश्च तृतीयश्च चतुर्थः षष्टपंचमौ । एतादशः कतिपयः कतिथः कति नारद ॥ ६२ ॥

দ্বিতীয়, তৃতীয়, চতুৰ্থ; ষষ্ঠ আৰু পঞ্চম—এইদৰে কিছুমানক ‘কতিপয়’ (কেইটামান) আৰু কিছুমানক ‘কতিথ’ (নিশ্চিত সংখ্যা) বুলি কোৱা হয়। হে নাৰদ, সিহঁত কিমান?

Verse 63

विंशश्च विंशतितमस्तथा शततमादयः । द्वेधा द्वैधा द्विधा संख्या प्रकारेऽथ मुनीश्वर ॥ ६३ ॥

বিশ, বিশতম, শততম আদি—ব্যৱহাৰ অনুসাৰে সংখ্যাশব্দসমূহ ‘দ্বেধা’, ‘দ্বৈধা’ আৰু ‘দ্বিধা’ ৰূপেও কোৱা হয়, হে মুনীশ্বৰ।

Verse 64

क्रियावृत्तौ पंचकृत्वो द्विस्रिर्बहुश इत्यपि । द्वितयं त्रितपं चापि संख्यायां हि द्वयं त्रयम् ॥ ६४ ॥

ক্ৰিয়াৰ প্ৰসঙ্গত ‘পাঁচবাৰ’, ‘দু-তিনবাৰ’ আৰু ‘বহুবাৰ’ আদি প্ৰয়োগ হয়। সংখ্যাগণনাত ‘দ্বিতয়’ আৰু ‘ত্রিতপ’ শব্দে কেৱল ‘দুই’ আৰু ‘তিন’ বুজায়।

Verse 65

कुटीरश्च शमीरश्च शुंडारोऽल्पार्थके मतः । त्रैणः पौष्णस्तुंडिभश्च वृंदारककृषीवलौ ॥ ६५ ॥

‘কুটীৰ’, ‘শমীৰ’ আৰু ‘শুণ্ডাৰ’—এই শব্দসমূহ ‘অল্পাৰ্থক’ (তুচ্ছ) অৰ্থৰ বুলি মানা হয়। তদ্ৰূপ ‘ত্রৈণ’, ‘পৌষ্ণ’ আৰু ‘তুণ্ডিভ’ পৰ্যায়; আৰু ‘বৃন্দাৰক’ আৰু ‘কৃষীৱল’ও পৰস্পৰ সমাৰ্থক।

Verse 66

मलिनो विकटो गोमी भौरिकीविधमुत्कटम् । अवटीटोवनाटे निबिडं चेक्षुशाकिनम् ॥ ६६ ॥

মলিন, বিকট আৰু দুৰ্গন্ধযুক্ত—ভয়ংকৰ ৰূপধাৰী; গাঁত আৰু অৰণ্যত বাস কৰা, ঘন অন্ধকাৰত নিবিড়, আৰু আখৰ ঝোপত ঘূৰি ফুৰা—এনে ভয়াল সত্তাৰ বৰ্ণনা আছে।

Verse 67

निबिरीसमेषुकारी वित्तोविद्याञ्चणस्तथा । विद्याथुंचुर्बहुतिथं पर्वतः शृंगिणस्तथा ॥ ६७ ॥

আৰু ‘নিবিৰীস’, ‘মেষুকাৰী’, ‘বিত্তোবিদ্যাঞ্চণ’, ‘বিদ্যাথুঞ্চু’, ‘বহুতিথ’ আৰু ‘শৃঙ্গিন’ নামৰ পৰ্বত—এইবোৰো ইয়াত উল্লেখিত।

Verse 68

स्वामी विषमरूप्यं चोपत्यकाधित्यका तथा । चिल्लश्च चिपिटं चिक्वं वातूलः कुतपस्तथा ॥ ६८ ॥

(সেই ভগৱান) ‘স্বামী’, ‘বিষমৰূপ্য’—অতুল ৰূপধাৰী; লগতে ‘উপত্যকাধিত্যকা’; ‘চিল্ল’, ‘চিপিট’, ‘চিক্ব’; ‘বাতূল’ আৰু ‘কুতপ’—এই নামেও কীৰ্তিত।

Verse 69

वल्लश्व हिमेलुश्च कहोडश्चोपडस्ततः । ऊर्णायुश्च मरूतश्चैकाकी चर्मण्वती तथा ॥ ६९ ॥

তাৰপিছত ‘ৱল্লশ্ব’, ‘হিমেলু’, ‘কহোড়’ আৰু তাৰ পাছত ‘উপড়’; লগতে ‘ঊৰ্ণায়ু’, ‘মৰূত’, ‘একাকী’ আৰু ‘চর্মণ্বতী’—এই নামসমূহো কোৱা হ’ল।

Verse 70

ज्योत्स्ना तमिस्राऽष्टीवच्च कक्षीवद्य्रर्मण्वती । आसंदी वञ्च चक्रीवत्तूष्णीकां जल्पतक्यपि ॥ ७० ॥

জ্যোৎস্নাও তমিস্ৰা হৈ পৰে; যি দৃঢ়, সেয়াও ডলমল হয়; যি আশ্ৰয় হ’ব লাগিছিল, সেয়াই সংকোচ আনে। আসনো বঞ্চনা হয়; আৰু যি নীৰৱে বহে, অন্তৰৰ অস্থিৰতাত সি যেন কথাই কয়।

Verse 71

कंभश्च कंयुः कंवश्च नारदकेतिः कंतुः कंतकंपौ शंवस्तथैव च । शंतः शंतिः शंयशंतौ शंयोहंयुः शुभंयुवत् ॥ ७१ ॥

(জপ কৰিবলগীয়া আন পবিত্ৰ নাম:) কম্ভ, কংযু, কংব, নাৰদকেতি, কংতু, কন্তকম্প, আৰু শংব; লগতে শংত, শংতি, শংযশংতৌ, শংয়োহংযু, আৰু শুভংযুবৎ।

Verse 72

भवति बगभूव भविता भविष्यति भवत्वभवद्भघवेच्चापि ॥ ७२ ॥

‘ভৱতি’, ‘বগভূৱ’, ‘ভৱিতা’, ‘ভৱিষ্যতি’, ‘ভৱতু’, ‘অভৱৎ’—এনেধৰণৰ সকলো ক্ৰিয়াৰূপো শেষত ভগৱানকেই উদ্দেশ কৰি নিবেদিত সম্বোধন।

Verse 73

भूयादभूदभविष्यल्लादावेतानि रूपाणि । अत्ति जघासात्तात्स्यत्यत्त्वाददद्याद्द्विरघसदात्स्यत् ॥ ७३ ॥

‘ভূয়াত্’, ‘অভূৎ’ আৰু ‘ভৱিষ্যৎ’—এইবোৰ লকাৰ-প্ৰত্যয়যুক্ত ক্ৰিয়াৰূপ। তদ্ৰূপ ‘অত্তি’, ‘জঘাস’, ‘তাত্স্যৎ’, ‘অত্ত্বাৎ’, ‘অদদ্যাৎ’ আৰু ‘দ্বিৰঘসদাত্স্যৎ’ আদি উদাহৰণৰূপ।

Verse 74

जुहितो जुहाव जुहवांचकार होता होष्यति जुहोतु । अजुहोज्जुहुयाद्धूयादहौषीदहोष्यद्दीव्यति । दिदेव देविता देविष्यति च अदीव्यद्दीव्येद्दीव्याद्वै ॥ ७४ ॥

‘জুহিত’, ‘জুহাৱ’, ‘জুহবাংচকাৰ’; ‘হোতা’, ‘হোষ্যতি’, ‘জুহোতু’; ‘অজুহোঃ’, ‘জুহুয়াত্’, ‘ধূয়াত্’, ‘অহৌষীত্’, ‘অহোষ্যৎ’; আৰু ‘দীব্যতি’, ‘দিদেব’, ‘দেবিতা’, ‘দেবিষ্যতি’, ‘অদীব্যৎ’, ‘দীব্যেত্’, ‘দীব্যাদ্’—এই সকলো শুদ্ধ ক্ৰিয়াৰূপ।

Verse 75

अदेवीददेवीष्यत्सुनोति सुषाव सोता सोष्यति वै । सुनोत्वसुनोत्सुनुयात्सूयादशावीदसोष्युत्तुदति च ॥ ७५ ॥

‘অদেবীত্’, ‘অদেবীষ্যৎ’; ‘সুনোতি’, ‘সুষাব’; ‘সোতা’, ‘সোষ্যতি’—এই ৰূপসমূহ। ‘সুনোতু’, ‘অসুনোৎ’, ‘সুনুয়াত্’, ‘সূয়াত্’; ‘অশাবীত্’, ‘অসোষ্যুত্’; আৰু ‘তুদতি’—এইবোৰো ধাতুৰূপৰ উদাহৰণ।

Verse 76

तुतोद तोत्ता तोत्स्यति तुदत्वतुदत्तुदेत्तुद्याद्धि । अतौत्सीदतोत्स्यदिति च रुणद्धि रूरोध रोद्धा रोत्स्यति वै ॥ ७६ ॥

‘তুদ্’ ধাতুৰ পৰা—‘তুতোদ’, ‘তোত্তা’, ‘তোৎস্যতি’; আৰু ‘তুদৎ’, ‘তুদত্ব’, ‘তুদেত্’, ‘তুদ্যাদ্’—এই ৰূপ। ‘রুধ্’ ধাতুৰ পৰা—‘অতৌৎসীত্’, ‘অতোৎস্যৎ’; আৰু ‘রুণদ্ধি’, ‘রূরোধ’, ‘রোদ্ধা’, ‘রোৎস্যতি’—এই দৃষ্টান্ত।

Verse 77

रुणद्धु अरुणद्रुध्यादरौत्सीदारोत्स्यञ्च । तनोति ततान तनिता तनिष्यति तनोत्वतनोत्तनुयाद्धि ॥ ७७ ॥

‘ৰুণদ্ধু’, ‘অৰুণৎ’, ‘ৰুধ্যাদ্’, ‘অৰৌৎসীত্’, ‘আৰোৎস্য’—এই ৰূপ। তদ্ৰূপ ‘তনোতি’, ‘ততান’, ‘তনিতা’, ‘তনিষ্যতি’, ‘তনোতু’, ‘অতনোৎ’, ‘তনুয়াত্’—এইবোৰো নিশ্চিত ধাতুৰূপ।

Verse 78

अतनीञ्चातानीदतनिष्यत्क्रीणाति चिक्राय क्रेता क्रेष्यति क्रीणात्विति च । अक्रीणात्क्रीणात्क्रीणीयात्क्रीयादक्रैषीदक्रेष्यञ्चोरयति चोरयामास चोरयिता चोरयिष्यति चोरयतु ॥ ७८ ॥

(ধাতুৰূপৰ উদাহৰণ:) ‘সিয়ে প্ৰসাৰিত কৰিলে’, ‘প্ৰসাৰিত কৰি থ’লে’, ‘প্ৰসাৰিত কৰিব’; তেনেদৰে ‘সিয়ে কিনে’, ‘সিয়ে কিনিলে’, ‘ক্ৰেতা’, ‘সিয়ে কিনিব’, ‘সিয়ে কিনক’। পুনৰ: ‘সিয়ে কিনা নাছিল’, ‘সিয়ে কিনিলে’, ‘সিয়ে কিনা উচিত’, ‘কিনা যাব পাৰে’, ‘সিয়ে কিনোৱালে’, ‘কিনিবলগীয়া’। তেনেদৰে: ‘সিয়ে চুৰি কৰে’, ‘সিয়ে চুৰি কৰিলে’, ‘চোৰ’, ‘সিয়ে চুৰি কৰিব’, ‘সিয়ে চুৰি কৰক’।

Verse 79

अचोरयञ्चोरयेच्चोर्यात् अचूचुरदचोरिष्यदित्येवं दश वै गणाः । प्रयोजके भावयति सनीच्छायां बुभूषति । क्रियासमभिहारे तु पंडितो बोभूयते मुने ॥ ७९ ॥

এইদৰে ‘অচোৰয়ৎ’, ‘চোৰয়েত্’, ‘চোৰ্যাৎ’, ‘অচূচুৰৎ’, ‘অচোৰিষ্যৎ’ আদি ৰূপে সত্যই দহটা গণ দেখুওৱা হৈছে। প্ৰযোজক (কাৰণ) প্ৰয়োগত ‘ভাবয়তি’—অন্যক কৰ্মত প্ৰবৃত্ত কৰায়। সনীচ্ছা (ইচ্ছাৰ্থ) প্ৰয়োগত ‘বুভূষতি’—হ’ব/কৰ’বলৈ ইচ্ছা কৰে। আৰু ক্ৰিয়া-সমভিহাৰ (ইন্টেনসিভ) প্ৰয়োগত পণ্ডিত ‘বোভূয়তে’—বাৰে বাৰে বা দৃঢ়ভাৱে ক্ৰিয়া সম্পাদন কৰে, হে মুনে।

Verse 80

तथा यङ्लुकि बोभवीति च पठ्यते । पुत्रीयतीत्यात्मनीच्छायां तथाचारेऽपि नारद । अनुदात्तञितो धातोः क्रियाविनिमये तथा ॥ ८० ॥

তদ্ৰূপ যঙ্-লুক্ (যঙ্ প্ৰত্যয় লোপ) হলে ‘বোভবীতি’ ৰূপো পাঠ কৰা হয়। আৰু ‘পুত্ৰীযতি’ আত্ম-ইচ্ছাৰ্থত—‘পুত্ৰ কামনা কৰে’—এই অৰ্থে ব্যৱহৃত; আচাৰ-প্ৰচলনতো, হে নাৰদ। তেনেদৰে অনুদাত্ত-ঞিত্ ধাতুত ক্ৰিয়া-বিনিময় (ক্ৰিয়াৰ পৰস্পৰ পৰিবর্তন)ো ঘটে।

Verse 81

निविशादेस्तथा विप्र विजानीह्यात्मनेपदम् । परस्मैपदमाख्यातं शेषात्कर्तारि शाब्दिकैः ॥ ८१ ॥

হে বিপ্ৰ, ‘নিবিশ্’ আদি ধাতু আত্মনেপদতেই জানিবা। বাকী ধাতুবোৰৰ ক্ষেত্ৰত কৰ্তৰি (সক্ৰিয় অৰ্থত) শাব্দিকসকলে পৰস্মৈপদ বিধান কৰিছে।

Verse 82

ञित्स्वरितेतश्च उभे यक्च स्याद्भावकर्मणोः । सौकर्यातिशयं चैव यदाद्योतयितुं मुने ॥ ८२ ॥

আৰু ঞিত্ আৰু স্বৰিত (চিহ্ন), লগতে যক্-ৰ দুয়োটা ৰূপ—এইবোৰ ভাব আৰু কৰ্ম, দুয়োটা প্ৰসঙ্গতে ব্যৱহৃত হয়; হে মুনে, প্ৰকাশত বিশেষ সৌকৰ্যৰ অৰ্থ স্পষ্টকৈ দ্যোতিত কৰিবলৈ।

Verse 83

विवक्ष्यते न व्यापारो लक्ष्ये कर्तुस्तदापरे । लभंते कर्तृते पश्य पच्यते ह्योदनः स्वयम् ॥ ८३ ॥

কৰ্ম কৰিবলৈ ইচ্ছা হ’লেও লক্ষ্যত কৰ্তাৰ কোনো বাস্তৱ ‘ব্যাপাৰ’ নাথাকে; লোকেই কৰ্তৃত্ব আৰোপ কৰে। চাও—ভাত যেন নিজে নিজেই সিজে।

Verse 84

साधु वासिश्छिनत्त्येवं स्थाली पचति वै मुने । धातोः सकर्मकाद्भावे कर्मण्यपि लप्रत्ययाः ॥ ८४ ॥

সাধু! হে মুনি, এইদৰে—‘বাটি কাটে’ আৰু ‘হাঁড়ি ৰান্ধে’ বুলি কোৱা হয়। ধাতু সকৰ্মক হ’লেও ‘ল’ কৃৎ-প্ৰত্যয় ভাবাৰ্থে আৰু কৰ্মাৰ্থে দুয়োতে প্ৰয়োগ হয়।

Verse 85

तस्मै वाकर्मकाद्विप्र भावे कर्तरि कीर्तितः । फलव्यापरयोरेकनिष्टतायामकर्मकः ॥ ८५ ॥

সেয়ে হে বিপ্ৰ, ভাব বা কৰ্তা বুজাওঁতে যেতিয়া ফল আৰু ব্যাপাৰ একে আশ্ৰয়তে নিৱিষ্ট থাকে, তেতিয়া সেই ধাতু ‘অকৰ্মক’ বুলি কীৰ্তিত হয়।

Verse 86

धातुस्तयोर्द्धर्मिभेदे सकर्मक उदाहृतः । गौणे कर्मणि द्रुह्यादेः प्रधाने नीहृकृष्वहाम् ॥ ८६ ॥

কৰ্তা আৰু কৰ্ম—দুয়োৰে ধৰ্মী-ভেদ থাকিলে ধাতু ‘সকৰ্মক’ বুলি কোৱা হয়। কৰ্ম গৌণ হ’লে ‘দ্ৰুহ্’ আদি; আৰু কৰ্ম প্ৰধান হ’লে ‘নী, হৃ, কৃষ্, বহ্, হা’ আদি উদাহৰণ।

Verse 87

बुद्धिभक्षार्थयोः शब्दकर्मकाणां निजेच्छया । प्रयोज्य कर्मण्यन्येषां ण्यंतानां लादयो मताः ॥ ८७ ॥

‘বুজোৱা’ আৰু ‘খুৱোৱা’ অৰ্থবাহী, আৰু যাৰ কৰ্ম ‘শব্দ’ ৰূপে থাকে—এনেধৰণৰ ধাতুত নিজৰ ইচ্ছামতে ণ্যন্ত (প্ৰেৰক) প্ৰয়োগ কৰিব পাৰি। আন ধাতুৰ ণ্যন্ত ৰূপতো, আনক কৰোৱাবৰ অৰ্থত কৰ্মণি প্ৰয়োগ হ’লে ‘ল’ আদি প্ৰত্যয় প্ৰযোজ্য বুলি মত।

Verse 88

फलव्यापारयोर्द्धातुराश्रये तु तिङः स्मृताः । फले प्रधानं व्यापारस्तिङ्र्थस्तु विशेषणम् ॥ ८८ ॥

ফল আৰু ব্যৱাপাৰ—উভয়ৰ আশ্ৰয়ভূত ধাতুৰ বিষয়ে তিঙ্-প্ৰত্যয় স্মৃত। ফল প্ৰকাশত ব্যৱাপাৰেই প্ৰধান, আৰু তিঙ্-অৰ্থ বিশেষণৰূপে থাকে॥ ৮৮ ॥

Verse 89

एधितव्यमेधनीयमिति कृत्ये निदर्शनम् । भावे कर्मणि कृत्याः स्युः कृतः कर्तरि कीर्तिताः ॥ ८९ ॥

‘এধিতব্যম্’ আৰু ‘এধনীয়ম্’—ই কৃত্য-প্ৰত্যয়ৰ নিদৰ্শন। ভাবাৰ্থে বা কৰ্মণি-প্ৰয়োগত কৃত্য-প্ৰত্যয় হয়; কৰ্তৃবাচ্যত ‘কৃত’ (কৃতঃ) ৰূপ কীৰ্তিত॥ ৮৯ ॥

Verse 90

कर्ता कारक इत्याद्या भूते भूतादि कीर्तितम् । गम्यादिगम्ये निर्दिष्टं शेषमद्यतने मतम् ॥ ९० ॥

ভূত (অতীত) কালত ‘কৰ্তা’, ‘কাৰক’ আদি অৰ্থ ‘ভূত’ আদি শিৰোনামত কীৰ্তিত। তদ্ৰূপ ‘গম্য’ আদি-গণ গম্য (প্ৰাপ্য/বোধ্য) বিষয়ত নিৰ্দিষ্ট; অৱশিষ্ট ৰূপ ‘অদ্যতন’ (বৰ্তমান) বুলি মত॥ ৯০ ॥

Verse 91

अधिस्रीत्यव्ययीभावे यथाशक्ति च कीर्तितम् । रामाश्रितस्तत्पुरुषे धान्यार्थो यूपदारु च ॥ ९१ ॥

অব্যয়ীভাব-সমাসত ‘অধিস্রীত্য’ প্ৰয়োগ যথাশক্তি কীৰ্তিত। তৎপুরুষ-সমাসত ‘ৰামাশ্ৰিত’ (ৰামৰ শৰণাগত), লগতে ধান্যাৰ্থক শব্দ আৰু যূপদাৰু (যজ্ঞস্তম্ভৰ কাঠ) উদাহৰণ॥ ৯১ ॥

Verse 92

व्याघ्रभी राजपुरुषोऽक्षशौंडो द्विगुरुच्यते । पंचगवं दशग्रामी त्रिफलेति तु रूढितः ॥ ९२ ॥

‘ব্যাঘ্ৰভী’ (বাঘভীত) ব্যক্তি ‘ৰাজপুৰুষ’ বুলি কোৱা হয়; জুৱাৰী ‘অক্ষশৌণ্ড’ ‘দ্বিগুরু’ বুলি উচ্যতে। পাঁচ গো-পদাৰ্থৰ মিশ্ৰণ ‘পঞ্চগব্য’; ‘দশগ্ৰামী’ দহ গ্ৰামৰ পৰিমাপ; আৰু ‘ত্ৰিফলা’ তিন ফলৰ ৰূঢ় নাম॥ ৯২ ॥

Verse 93

नीलोत्पलं महाषष्टी तुल्यार्थे कर्मधारयः । अब्राह्मणो न ञि प्रोक्तः कुंभकारादिकः कृता ॥ ९३ ॥

‘নীলোৎপল’ আদি সমাসত সম্বন্ধ ‘মহাষষ্ঠী’ বুলি গ্ৰহণ কৰা হয়; আৰু তুল্যাৰ্থত কৰ্মধাৰয় সমাস হয়। ‘অ-ব্ৰাহ্মণ’ শব্দৰ পিছত ‘ঞি’ তদ্ধিত প্ৰত্যয় উপদেশিত নহয়; কিন্তু ‘কুম্ভকাৰ’ আদি ৰূপসমূহ সিদ্ধ ব্যুৎপত্তি বুলি মান্য।

Verse 94

अन्यार्थे तु बहुव्रीहौ ग्रामः प्राप्तोदको द्विज । पंचगू रूपवद्भार्यो मध्याह्नः ससुतादिकः ॥ ९४ ॥

কিন্তু বহুব্ৰীহি সমাসে যেতিয়া পদসমূহৰ সৰল অৰ্থ এৰি অন্যাৰ্থ প্ৰকাশ পায়, হে দ্বিজ, তেতিয়া বুজায়—‘প্ৰাপ্তোদক গ্ৰাম’ (যি গাঁৱে পানী পাইছে), ‘পঞ্চগূ’ (যাৰ পাঁচটা গাই আছে), ‘ৰূপৱদ্ভাৰ্য’ (যাৰ পত্নী ৰূপৱতী), আৰু ‘সসুতাদিক মধ্যাহ্ন’ (সহচৰ উপাদানসহ মধ্যাহ্ন)।

Verse 95

समुच्चये गुरुं चेशं भजस्वान्वाचये त्वट ॥ च द्वयोः क्रमात् । भिक्षामानय गां चापि वाक्यमेवानयोर्भवेत् ॥ ९५ ॥

সমুচ্চয় বিধিত গুৰু আৰু ঈশ্বৰ—উভয়কে ভজনা কৰা উচিত; আৰু দুটা বিকল্প বিধি থাকিলে ক্ৰম অনুসৰি প্ৰবৃত্তি হয়। ‘ভিক্ষা আন’ ‘গাই আন’ আদি আজ্ঞাত বিধিশক্তি বাক্যতেই নিহিত থাকে।

Verse 96

इतरेतरयोगे तु रामकृष्णौ समाहृतौ । रामकृष्णं द्विज द्वै द्वै ब्रह्म चैकमुपास्यते ॥ ९६ ॥

ইতৰেতৰ-যোগত ‘ৰাম’ আৰু ‘কৃষ্ণ’—এই দুটা নাম একেলগে সংযুক্ত হয়। হে দ্বিজ, ‘ৰামকৃষ্ণ’ বুলি দুটা নাম ক’লেও উপাসনা একে ব্রহ্মৰেই হয়।