Jyotiṣa-śāstra Saṅgraha: Threefold Division, Gaṇita Methods, Muhūrta, and Planetary Reckoning

Verse 1

सनंदन उवाच । ज्योतिषांगं प्रवक्ष्यामि यदुक्तं ब्रह्मणा पुरा । यस्य विज्ञान मात्रेण धर्मसिद्धिर्भवेन्नृणाम् ॥ १ ॥

সনন্দনে ক’লে—পূৰ্বে ব্ৰহ্মাই যি জ্যোতিষ নামৰ বেদাঙ্গ কৈছিল, মই তাক ব্যাখ্যা কৰিম; যাৰ জ্ঞানমাত্ৰে মানুহৰ ধৰ্মসিদ্ধি হয়।

Verse 2

त्रिस्कंधं ज्यौतिषां शास्त्रं चतुर्लक्षमुदाहृतम् । गणितं जातकं विप्र संहितास्कंधसंज्ञिताः ॥ २ ॥

হে বিপ্ৰ! জ্যোতিষশাস্ত্ৰ তিন স্কন্ধযুক্ত আৰু চাৰি লক্ষ প্ৰমাণৰ বুলি কোৱা হৈছে; ইয়াৰ শাখা গণিত, জাতক আৰু সংহিতা নামে পৰিচিত।

Verse 3

गणिते परिकर्मादि खगमध्यस्फुटक्रिंये । अनुयोगश्चंद्रसूर्यग्रहणं तचोदस्याकम् ॥ ३ ॥

গণিতত পৰিকৰ্ম আদি, খগমধ্যৰ স্ফুট-ক্রিয়া, অনুয়োগ, চন্দ্ৰ-সূৰ্যগ্ৰহণৰ গণনা আৰু সিহঁতৰ কাৰণ-নিৰ্ণয় পদ্ধতি বৰ্ণিত হয়।

Verse 4

छाया श्रृङ्गोन्नतियुती पातसाधानमीरितम् । जातके राशिभेदाश्च ग्रहयोनिश्च योनिजम् ॥ ४ ॥

ছায়া-শঙ্কু, শৃঙ্গ-যন্ত্ৰ আৰু উন্নতি-মাপনৰ দ্বাৰা ‘পাত’ (অৱনতি) নিৰ্ণয়ৰ পদ্ধতি কোৱা হৈছে। জাতকতো ৰাশিভেদ, গ্ৰহ-যোনি আৰু তাত পৰা জন্মা যোনিজ বিষয় ব্যাখ্যা কৰা হৈছে।

Verse 5

निषेकजन्मारिष्टानि ह्यायुर्दायो दशाक्रमः । कर्माजीवं चाष्टवर्गो राजयोगाश्च नाभसाः ॥ ५ ॥

নিষেক আৰু জন্মকালৰ অৰিষ্ট-লক্ষণ, আয়ুৰ্দায়, দশাৰ ক্ৰম, কৰ্মানুসাৰে জীৱিকা, অষ্টবৰ্গ, ৰাজযোগ আৰু নাভস-যোগ—এই সকলো নিৰূপিত।

Verse 6

चंद्रयोगाः प्रव्रज्याख्या राशिशीलं च दृक्फलम् । ग्रहभावफलं चैवाश्रययोगप्रकीर्णके ॥ ६ ॥

আশ্ৰয়-যোগৰ প্ৰকীৰ্ণকত চন্দ্ৰযোগ, ‘প্ৰব্ৰজ্যা’ নামৰ যোগ, ৰাশিয়ে সূচোৱা শীল-স্বভাৱ, দৃষ্টি-ফল আৰু গ্ৰহ-ভাব-ফল বৰ্ণিত।

Verse 7

अनिष्टयोगाः स्रीजन्मपलं निर्याणमेव च । नष्टजन्मविधानं च तथा द्रेष्काणलक्षणम् ॥ ७ ॥

অনিষ্ট যোগ, স্ত্ৰীজন্ম-ফল, মৃত্যুৰ লক্ষণ, নষ্ট/অজ্ঞাত জন্মবিৱৰণ নিৰ্ণয়ৰ বিধান আৰু দ্ৰেষ্কাণৰ লক্ষণ—এই সকলো ব্যাখ্যা কৰা হৈছে।

Verse 8

संहिताशास्त्ररूपं च ग्रहचारोऽब्दलक्षणम् । तिथिवासरनक्षत्रयोगतिथ्यर्द्धसंज्ञकाः ॥ ८ ॥

ইয়াত সংহিতা-শাস্ত্ৰৰ ৰূপ, গ্ৰহচাৰ, আৰু বছৰৰ লক্ষণ—তিথি, বাৰ, নক্ষত্ৰ, যোগ আদি—তথা অর্ধ-তিথি (তিথ্যৰ্ধ) সম্পৰ্কীয় সংজ্ঞাও কোৱা হৈছে।

Verse 9

मुहूर्तोपग्रहाः सूयसंक्रांतिर्गोचरः क्रमात् । चंद्रता राबलं चैव सर्वलग्रार्तवाह्वयः ॥ ९ ॥

ক্ৰমে মুহূৰ্তৰ উপগ্ৰহ, সূৰ্যৰ সংক্রান্তি, গ্ৰহৰ গোচৰ; চন্দ্ৰৰ অৱস্থা, ৰাহুৰ বল, আৰু সকলো লগ্ন আৰু ঋতুকালৰ পৰা পোৱা সূচনাসমূহ—এইবোৰ বিবেচ্য।

Verse 10

आधानपुंससीमंतजातनामान्नभुक्तयः । चौलङ्कर्ण्ययणं मौंजी क्षुरिकाबंधनं तथा ॥ १० ॥

আধান, পুংসৱন, সীমন্তোন্নয়ন, জাতকৰ্ম, নামকৰণ, অন্নপ্ৰাশন; লগতে চূড়াকৰ্ম, কৰ্ণবেধ, উপনয়ন, মৌঞ্জী-ধাৰণ (যজ্ঞোপৱীত), আৰু ক্ষুৰিকা-বন্ধন—এইবোৰেই সংস্কাৰ।

Verse 11

समावर्तिनवैवाहप्रतिष्टासद्मलक्षणम् । यात्राप्रवेशनं सद्योवृष्टिः कर्मविलक्षणम् ॥ ११ ॥

সমাৱর্তন, বিবাহ, প্ৰতিষ্ঠা আৰু গৃহলক্ষণ—ইয়াৰ নিমিত্ত; যাত্ৰা আৰু প্ৰৱেশৰো; আৰু সদ্য বৃষ্টি—এইবোৰ কৰ্ম-সম্পৰ্কীয় বিশেষ লক্ষণ।

Verse 12

उत्पत्तिलक्षणं चैव सर्वं संक्षेपतो ब्रुवे । एकं दश शतं चैव सहस्रायुतलक्षकम् ॥ १२ ॥

সৃষ্টিৰ লক্ষণ মই সংক্ষেপে ক’ম। সংখ্যা-প্ৰমাণ—এক, দশ, শত, সহস্ৰ, অযুত (দশ হাজাৰ) আৰু লক্ষ।

Verse 13

प्रयुतं कोटिसंज्ञां चार्बुदमब्जं च रर्ववकम् । निरवर्व च महापद्मं शंकुर्जलधिरेव च ॥ १३ ॥

তাৰ পাছত ক্ৰমে—প্ৰযুত, কোটি, অৰ্বুদ, অব্জ, ৰৰ্বৱক, নিৰৰ্ব, মহাপদ্ম, শঙ্কু, জলধি—এইবোৰ অধিক বৃহৎ সংখ্যাৰ নাম।

Verse 14

अत्यं मध्यं परार्द्धं च संज्ञा दशगुणोत्तराः । क्रमादुत्क्रमतो वापि योगः कार्योत्तरं तथा ॥ १४ ॥

‘অত্য’, ‘মধ্য’ আৰু ‘পৰাৰ্ধ’ এই সংজ্ঞাসমূহ দশগুণে বৃদ্ধি পায়। সিহঁতৰ যোগ ক্ৰমে বা উলটা ক্ৰমেও কৰিব লাগে; আৰু প্ৰতিটো ধাপত পৰৱৰ্তী ফল ক্ৰমে সাধনীয়।

Verse 15

हन्याद्गुणेन गुण्यं स्यात्तैनैवोपांतिमादिकान् । शुद्धेद्धरोयद्गुणश्चभाज्यांत्यात्तत्फलं मुने ॥ १५ ॥

গুণৰ দ্বাৰাই গুণবিৰোধীক দমন কৰিব লাগে; সেই গুণেই উপদোষ আদি ত্ৰুটিসমূহো সংযত কৰিব লাগে। আচৰণ শুদ্ধ হ’লে তাত প্ৰতিষ্ঠিত গুণে যথোচিত ফল দিয়ে, হে মুনি।

Verse 16

समांकतोऽथो वर्गस्यात्तमेवाहुः कृतिं बुधाः । अंत्यात्तु विषमात्त्यक्त्वा कृतिं मूलंन्यसेत्पृथक् ॥ १६ ॥

সম অংকৰ পৰা বৰ্গ পোৱা যায়; পণ্ডিতসকলে তাকেই ‘কৃতি’ বুলে। কিন্তু শেষ অংকটো যদি বিষম হয়, তেন্তে তাক ত্যাগ কৰি ‘কৃতি’ক পৃথক ‘মূল’ অংশত স্থাপন কৰিব লাগে।

Verse 17

द्विगुणेनामुना भक्ते फलं मूले न्यसेत्क्रमात् । तत्कृतिं च त्यजेद्विप्र मूलेन विभजेत्पुनः ॥ १७ ॥

হে ভক্ত, এইদৰে দ্বিগুণ কৰি পোৱা ফল ক্ৰমে মূলত স্থাপন কৰা। তাৰ পাছত, হে বিপ্ৰ, সেই মধ্যৱৰ্তী ‘কৃতি’ ত্যাগ কৰি মূলক আধাৰ কৰি পুনৰ বিভাজন/গণনা কৰা।

Verse 18

एवं मुहुर्वर्गमूलं जायते च मुनीश्वर । समत्र्यङ्कहतिः प्रोक्तो घनस्तत्रविधिः पदे ॥ १८ ॥

এইদৰে, হে মুনীশ্বৰ, পুনঃপুনঃ বৰ্গমূল পোৱা যায়। আৰু তিনিটা সমান অংকৰ গুণফলক ‘ঘন’ বোলা হয়; তাতো বিধি পদে পদে প্ৰয়োগ কৰিব লাগে।

Verse 19

प्रोच्यते विषमं त्वाद्यं समे द्वे च ततः परम् । विशोध्यं विषमादंत्याद्धनं तन्मूलमुच्यते ॥ १९ ॥

প্ৰথম পদটো বিষম বুলি কোৱা হয়; তাৰ পাছৰ দুটা পদ সম। শেষ বিষম পদৰ পৰা প্ৰয়োজনীয় অংশ বিয়োগ কৰিলে যি অৱশিষ্ট থাকে, সেয়াই সেই ধনৰ মূল (আধাৰ) বুলি কোৱা হয়।

Verse 20

त्रिघ्नाद्भजन्मूलकृत्या समं मूले न्यसेत्फलम् । तत्कृतित्वेन निहतान्निघ्नीं चापि विशोधयेत् ॥ २० ॥

‘ত্ৰিঘ্না’ নামৰ ঔষধিৰে মূলভিত্তিক কৃত্যা সাজি, তাৰ সৈতে এটা ফল মূলত স্থাপন কৰিব লাগে। সেই কৰ্মৰ প্ৰভাৱত শত্রুকৃত্যাৰ আঘাতত পীড়িতসকল শম পায় আৰু ‘নিঘ্নী’ পীড়ক শক্তিও শুদ্ধ/নিষ্ক্ৰিয় হয়।

Verse 21

घनं च विषमादेवं घनमूलं मुर्हुभवेत् । अन्योन्यहारनिहतौ हरांशौ तु समुच्छिदा ॥ २१ ॥

এইদৰে বিষম সংখ্যাৰ ঘন ল’লে, বিধি অনুসাৰে তাৰ ঘনমূল পুনঃপুনঃ লাভ হয়। আৰু যেতিয়া ভাগ্য-ভাজক (বা সিহঁতৰ অংশ) পৰস্পৰৰ হৰে নিহত হয়, তেতিয়া হৰ আৰু হৰাংশ সম্পূৰ্ণৰূপে কাটি ৰद्द হয়।

Verse 22

लवा लवघ्नाश्च हरा हरघ्ना हि सवर्णनम् । भागप्रभागे विज्ञेयं मुने शास्रार्थचिंतकैः ॥ २२ ॥

হে মুনি, ‘লৱ’ ‘লৱঘ্না’ আৰু তদ্ৰূপ ‘হৰ’ ‘হৰঘ্না’—এই পদসমূহ একে শ্ৰেণীৰ নাম (সৱৰ্ণনাম) বুলি বুজিব লাগে। ভগ্ন আৰু উপভগ্নৰ প্ৰসঙ্গত শাস্ত্ৰাৰ্থ চিন্তকসকলে ইয়াক বিশেষকৈ জানিব।

Verse 23

अनुबंधेऽपवाहे चैकस्य चेदधिकोनकः । भागास्तलस्थहारेण हरं स्वांशाधिकेन तान् ॥ २३ ॥

যোগ (অনুবন্ধ) আৰু বিয়োগ (অপবাহ)ত যদি এটা পদ অধিক বা কম হয়, তেন্তে তলত থকা হৰ ধৰি ভাগ নিৰ্ণয় কৰিব লাগে; তাৰ পাছত সেই ভাগসমূহক হৰৰ নিজ অংশ যোগে বৃদ্ধি পোৱা হৰে ভাগ কৰিব লাগে।

Verse 24

ऊनेन चापि गुणयेद्धनर्णं चिंतयेत्तथा । कार्यस्तुल्यहरां शानां योगश्चाप्यंततो मुने ॥ २४ ॥

ৰাশি অলপ কম হ’লেও গুণন কৰি ফল নিৰ্ণয় কৰিব; আৰু অৱশিষ্ট ধন বা ঋণ মনোযোগে বিবেচনা কৰিব। হৰ আৰু অংশৰ সমহৰণ সম্পন্ন কৰি, শেষত হে মুনি, যোগ কৰি চূড়ান্ত মুঠ স্থিৰ কৰিব।

Verse 25

अहारराशौ रूप्यं तु कल्पयेद्धरमप्यथा । अंशाहतिश्छेदघातहृद्भिन्नगुणने फलम् ॥ २५ ॥

অহাৰ-ৰাশি (হৰৰ সমষ্টি) ত ‘ৰূপ্য’ পদো নিৰ্ণয় কৰিব, আৰু তদ্ৰূপ ‘ধৰ’ পদো স্থিৰ কৰিব। অংশৰ গুণন, ছেদৰ গুণ (ঘাত), আৰু মনতে ভাগ কৰি কৰা গণনাৰ দ্বাৰা ফল সিদ্ধ হয়।

Verse 26

छेदं चापि लवं विद्वन्परिवर्त्य हरस्य च । शेषः कार्यो भागहारे कर्तव्यो गुणनाविधिः ॥ २६ ॥

হে বিদ্বান, ছেদ আৰু লৱক পৰস্পৰ সলনি কৰি হৰ আঁতৰাবা। ভাগহাৰ (ভাগৰ পদ্ধতি) ৰে শেষ নিৰ্ণয় কৰি, তাৰ পিছত গুণনৰ বিধি প্ৰয়োগ কৰিবা।

Verse 27

हारांशयोः कृती वर्गे घनौ घनविधौ मुने । पदसिद्ध्यै पदे कुर्यादथोरवं सर्वतश्च रवम् ॥ २७ ॥

হে মুনি, হাৰ আৰু অংশৰ পাঠ-প্ৰয়োগত আৰু কৃতি-বৰ্গত, ঘনবিধি অনুসাৰে ঘন-পাঠ প্ৰয়োগ কৰিবা। পদসিদ্ধিৰ বাবে প্ৰতিটো পদত যথাযথ উচ্চাৰণ কৰি, তাৰ পিছত সকলো দিশতে গুঞ্জৰিত নাদ উদ্ভৱ কৰিবা।

Verse 28

छेदं गुणं गुणं छेदं वर्गं मूलं पदं कृतिम् । ऋणं स्वं स्वमृणं कुर्यादृश्ये राशिप्रसिद्धये ॥ २८ ॥

ফল স্পষ্ট কৰি ৰাশি প্ৰতিষ্ঠা কৰিবলৈ: ছেদক গুণ আৰু গুণক ছেদ বুলি ধৰা; বৰ্গক মূল আৰু মূলক বৰ্গ কৰা; পদক কৃতি আৰু কৃতিক পদ কৰা; আৰু ঋণক ধন, ধনক ঋণ কৰা।

Verse 29

अथ स्वांशाधिकोने तु लवाढ्यो नो हरो हरः । अंशस्त्वविकृतस्तत्र विलोमे शेषमुक्तवत् ॥ २९ ॥

এতিয়া যেতিয়া ভাজক নিজৰ অংশতকৈ অধিক ভাগৰ বাবে একতকৈ কম হয়, তেতিয়া ভাগফল (হৰ) গ্ৰহণ কৰা নহয়; বৰং লৱ বৃদ্ধি কৰিব লাগে। এই পদ্ধতিত অংশ অপৰিবর্তিত থাকে, আৰু বিলোম পদ্ধতিত অৱশিষ্ট পূৰ্বোক্ত মতে ক’ব লাগে।

Verse 30

उद्दिष्टाराशिः संक्षिप्तौ हृतोंऽशै रहितो युतः । इष्टघ्नदृष्टेनैतेन भक्तराशिरनीशितः ॥ ३० ॥

উদ্দিষ্ট ৰাশিক সংক্ষিপ্ত কৰি, অংশেৰে ভাগ দি, আৰু প্ৰয়োজন অনুসাৰে বিয়োগ বা যোগ কৰি—এই ‘ইষ্টঘ্ন’ পদ্ধতিত লাভ হোৱা দৃষ্ট ফল অনুসৰি ভক্তৰাশি (ভাগফল-ৰাশি) সঠিকভাৱে নিৰ্ণীত হয়।

Verse 31

योगोन्तरेणोनयुतोद्वितोराशीतसंक्रमे । राश्यंतरहृतं वर्गोत्तरं योसुतश्च तौ ॥ ३१ ॥

সূৰ্যৰ ৰাশি-সংক্রমণৰ সময়ত বেয়াশি লৈ তাক দ্বিগুণ কৰি, তাৰ পিছত নৱ যোগ কৰি, যোগান্তৰ বিয়োগ কৰিব লাগে। সেই ফলক ৰাশ্যন্তৰ-ভেদে ভাগ দিলে, ভাগফলসহ অৱশিষ্টকেই গণিত-মূল্য হিচাপে গ্ৰহণ কৰা হয়।

Verse 32

गजग्रीष्टकृतिर्व्यैका दलिता चेष्टभाजिता । एकोऽस्य वर्गो दलितः सैको राशिः परो मतः ॥ ३२ ॥

এটা এককক ভিত্তি ধৰি, তাক হ্ৰাস কৰি আৰু ক্ৰিয়া-নিয়ম অনুসাৰে ভাগ দিলে, সেই হ্ৰাসিত মানৰ বৰ্গ পোৱা যায়। সেই একককেই পাছত সিদ্ধ ৰাশি বুলি মুনিসকলে মানে।

Verse 33

द्विगुणेष्टहृतं रूपं श्रेष्टं प्राग्रूपकं परम् । वर्गयोगांतरे व्येके राश्योर्वर्गोस्त एतयोः ॥ ३३ ॥

ইষ্ট ৰাশিৰে ভাগ দি পোৱা ৰূপক দ্বিগুণ কৰাকেই শ্ৰেষ্ঠ আৰু পৰম ‘প্ৰাগ্ৰূপক’ (পূৰ্ব-ৰূপ) বুলি কোৱা হৈছে। বৰ্গ-যোগ পদ্ধতিত কিছুমানে কয় যে এই দুয়ো ৰাশিৰ বৰ্গফল একেলগে গ্ৰহণীয়।

Verse 34

इष्टवगेकृतिश्चेष्टघनोष्टग्रौ च सौककौ । एषीस्यानामुभे व्यक्ते गणिते व्यक्तमेव च ॥ ३४ ॥

ইচ্ছিত শ্ৰেণীবিভাগ আৰু সিহঁতৰ গঠন, গতি আৰু ঘনত্বৰ মাপ, ওষ্ঠ আৰু কণ্ঠৰ বিধান, আৰু ‘এষী’ ‘ঈস্যা’—এই দুয়োটাও স্পষ্টকৈ কোৱা হৈছে। গণিততো কেৱল ‘ব্যক্ত’ অৰ্থাৎ স্পষ্ট পদ্ধতিয়েই প্ৰকাশিত।

Verse 35

गुणघ्नमूलोनयुतः सगुणार्द्धे कृतं पदम् । दृष्टस्य च गुणार्द्धो न युतं वर्गीकृतं गुणः ॥ ३५ ॥

যেতিয়া বৰ্গমূলক গুণকেৰে গুণ কৰা বিয়োগ-পদৰ সৈতে যোগ কৰি, গুণকৰ অর্ধাংশসহ প্ৰয়োগ কৰা হয়, তেতিয়া পৰৱৰ্তী পদ গঠিত হয়। আৰু বিবেচ্য ৰাশিত গুণকৰ অর্ধাংশ যদি মূলত নযোগ হয়, তেন্তে সেই অর্ধাংশ বৰ্গীকৃত হৈ গুণক-ৰূপে স্থিৰ হয়।

Verse 36

यदा लवोनपुम्राशिर्दृश्यं भागोनयुग्भुवा । भक्तं तथा मूलगुणं ताभ्यां साध्योथ व्यक्तवत् ॥ ३६ ॥

যেতিয়া দৃশ্য ৰাশিক ভাগৰূপে—বিভাজন আৰু বিন্যাসৰ দ্বাৰা—নিশ্চিত কৰা হয়, তেতিয়া তদ্ৰূপ মূল-গুণো নিৰ্ধাৰিত হয়; আৰু এই দুয়োটাৰ পৰা ‘ব্যক্ত’ অৰ্থাৎ প্ৰত্যক্ষৰ ন্যায় প্ৰগট ফল স্থাপন হয়।

Verse 37

प्रमाणेच्छे सजातीये आद्यंते मध्यगं फलम् । इच्छघ्नमाद्यहृत्सेष्टं फलं व्यस्ते विपर्ययात् ॥ ३७ ॥

যেতিয়া প্ৰমাণ লাভৰ ইচ্ছা সমজাতীয় বিষয়ত নিবদ্ধ হয়, তেতিয়া ফল আদ্য আৰু অন্তৰ মাজত, মধ্যতে প্ৰকাশ পায়। কিন্তু ইচ্ছাই নষ্ট হ’লে, প্ৰথম প্ৰেৰণা আঁতৰাৰ পাছত যি অৱশিষ্ট থাকে সেয়াই ফল; আৰু ক্ৰম উলটাই দিলে ফলো বিপৰীত হয়।

Verse 38

पंचरास्यादिकेऽन्योन्यपक्षं कृत्वा फलच्छिदाम् । बहुराशिवधं भक्ते फलं स्वल्पवधेन च ॥ ३८ ॥

পঞ্চৰাশি আদি পদ্ধতিত, পৰস্পৰবিৰোধী ‘পক্ষ’সমূহক ফল ছেদন হোৱাকৈ সাজিলে, বহু ৰাশিৰ (অশুভ) সংযোগৰ ফল অল্প কিছুমানৰ নিৰসনতেই নষ্ট কৰিব পাৰি।

Verse 39

इष्टकर्मवधेमूलं च्युतं मिश्रात्कलांतरे । मानघ्नकालश्चातीतकालाघ्नफलसंहृताः ॥ ३९ ॥

ইষ্টকৰ্মৰ পুণ্যনাশৰ মূল, যি মিশ্ৰ ভাবৰ পৰা জন্মে, সেয়া কালান্তৰে নিজে সৰি পৰে। আৰু মানভংগকাৰী কাল আহিলে, আগতেই কালে ক্ষয় কৰি থকা ফলসমূহ সম্পূৰ্ণৰূপে নিঃশেষ হয়।

Verse 40

स्वयोगभक्तानिघ्नाः स्युः संप्रयुक्तदलानि च । बहुराशिपलात्स्वल्पराशिमासफलं बहु ॥ ४० ॥

স্বযোগ আৰু ভক্তিত স্থিৰ ভক্তসকলৰ বাবে যথাযথভাৱে অৰ্পিত পত্রদল বিঘ্ননাশক হয়। আৰু পত্রৰ বৃহৎ ৰাশি অৰ্পণ কৰিলে, অল্প মাসব্ৰতো বহুত ফল দিয়ে।

Verse 41

चेद्राशिविवरं मासफलांतरहृतं च यः । क्षेपा मिश्रहताः क्षेपोयोगभक्ताः फलानि च ॥ ४१ ॥

যদি ৰাশিৰ ব্যৱধানক মাসফলৰ পাৰ্থক্যৰে ভাগ কৰা হয়, তেন্তে ‘ক্ষেপ’সমূহক ‘মিশ্ৰ’ মানেৰে গুণ কৰিব লাগে; আৰু ক্ষেপৰ যোগেৰে ভাগ দিলে যি মান পোৱা যায়, সেয়াই ফল।

Verse 42

भजेच्छिदोंशैस्तैर्मिश्रै रूपं कालश्च पूर्तिकृत् । पूर्णोगच्छेत्समेध्यव्येसमेवर्गोर्द्धितेत्यतः ॥ ४२ ॥

সেই মিশ্ৰ ভগ্নাংশসমূহেৰে—ৰূপ, কাল আৰু অপূৰ্ণতা পূৰণকাৰী ক্ৰিয়াসহ—নাৰায়ণ হৰিৰ ভজন কৰা উচিত। এইদৰে যি সম্যক্ সংস্কাৰযোগ্য, তাত পূৰ্ণতা লাভ হয় আৰু সাধকৰ আধ্যাত্মিক স্থিতিও বৃদ্ধি পায়।

Verse 43

व्यस्तं गच्छतं फलं यद्गुणवर्गं भचहि तत् । व्येकं व्येकगुणाप्तं च प्राध्नं मानं गुणोत्तरे ॥ ४३ ॥

যেতিয়া কোনো ফল ধাপে ধাপে পোৱা লাগে, তেতিয়া সেই ফলক প্ৰয়োগিত গুণবৰ্গেৰে ভাগ কৰিব লাগে। তাৰপিছত প্ৰতিটো গুণ পৃথককৈ ল’লে যি মান পোৱা যায়, সেই অনুসাৰে গুণোত্তৰ ক্ৰিয়াত প্ৰধান মান নিৰ্ণয় হয়।

Verse 44

भुजकोटिकृतियोगमूलं कर्णश्च दोर्भवेत् । श्रुतिकृत्यंतरपद कोटिर्दोः कर्णवर्गयोः ॥ ४४ ॥

ভুজাৰ অগ্ৰ-সন্ধিত যি ‘যোগ’ গঠিত হয়, তাৰ মূল ‘কৰ্ণ’ বুলি কোৱা হয়, আৰু ভুজা তাৰ অনুৰূপ। কৰ্ণ আৰু ভুজাৰ মাজৰ মধ্যপদেই ‘কোটি’; ই ভুজা‑কৰ্ণ বৰ্গসমূহৰ সৈতে সম্পৰ্কিত।

Verse 45

विंवरात्तत्कर्णपदं क्षेत्रे त्रिचतुरस्रके । राश्योरंतरवर्गेण द्विघ्ने घाते युते तयोः ॥ ४५ ॥

ত্রিভুজ বা চতুৰস্ৰ ক্ষেত্ৰত কৰ্ণপদ ‘বিংবৰ’ বিধিৰে নিৰ্ণেয়। দুয়ো মাপৰ বৰ্গ লৈ যোগ কৰিব লাগে; আৰু বিধি অনুসাৰে প্ৰয়োজন হ’লে তফাতৰ বৰ্গৰ দ্বিগুণ যোগ কৰিলে ফল (ঘাত) সিদ্ধ হয়।

Verse 46

वर्गयोगोथ योगांतहंतिर्वर्गांतरं भवेत् । व्यास आकृतिसंक्षण्णोव्यासास्यात्परिधिर्मुने ॥ ४६ ॥

বৰ্গসমূহৰ যোগে ঘাত সিদ্ধ হয়; আৰু সেই যোগৰ অন্ত-হ্ৰাসে বৰ্গান্তৰ হয়। হে মুনি, আকৃতিৰ লক্ষণ অনুসাৰে ব্যাস নিৰ্ণীত হয়; আৰু ব্যাসৰ পৰা পৰিধি (পৰিমাপ)ও ওলায়।

Verse 47

ज्याव्यासयोगविवराहतमूलोनितोऽर्द्धितः । व्यासः शरः शरोनाञ्च व्यासाच्छरगुणात्पदम् ॥ ४७ ॥

জ্যাৰ বৰ্গৰ পৰা ত্ৰিজ্যাৰ বৰ্গ বিয়োগ কৰি যি ব্যৱধান হয়, তাৰ বৰ্গমূল লৈ অর্ধ কৰিলে ‘শৰ’ পোৱা যায়। শৰ আৰু ব্যাসৰ যোগৰ পৰা, ধনুৰ্জ্যাৰ গুণধৰ্ম অনুসাৰে প্ৰয়োজনীয় ‘পদ’ নিৰ্ণীত হয়।

Verse 48

द्विघ्नं जीवाथ जीवार्द्धवर्गे शरहृते युते । व्यासोष्टतेभवेदेवं प्रोक्तं गणितकोविदैः ॥ ४८ ॥

প্ৰথমে ‘জীৱা’ক দ্বিগুণ কৰা; তাৰপিছত জীৱাৰ অর্ধৰ বৰ্গত তাক যোগ কৰা; আৰু ‘শৰ’দ্বাৰা হ্ৰাসৰ পিছত যি অৱশিষ্ট থাকে, তাকো যোগ কৰা। এইদৰে ফল ‘আঠাইশ’ হয় বুলি গণিতকোবিদসকলে কৈছে।

Verse 49

चापोननिघ्नः परिधिः प्रगङ्लः परिधेः कृते । तुर्यांशेन शरध्नेनाघेनिनाधं चतुर्गणम् ॥ ४९ ॥

ব্যাসক নিৰ্দিষ্ট গুণকে গুণিলে পৰিধি সিদ্ধ হয়। পৰিধি নিৰ্ণয়ত কোৱা নিয়ম অনুসাৰে চতুৰ্থাংশৰ সংশোধন কৰি চতুৰ্গণ ক্ৰমে গণনা কৰিব লাগে।

Verse 50

व्यासध्नं प्रभजेद्विप्र ज्या काशं जायते स्फुटा । ज्यांघ्रीषुध्नोवृत्तवर्गोबग्धिघ्नव्यासाढ्यमौर्विहृत् ॥ ५० ॥

হে বিপ্ৰ, ব্যাস ভাগ কৰিলে স্পষ্ট জ্যা (ধনুৰ্জ্যা) পোৱা যায়। জ্যাৰ সৈতে বৃত্ত-সম্পৰ্কীয় মানৰ বৰ্গ, ব্যাস আদি প্ৰয়োগ কৰি জ্যা-তন্তু নিয়মে ফল নিৰ্ণয় কৰিব লাগে।

Verse 51

लब्धोनवृत्तवर्गाद्रिपदेर्धात्पतिते धनुः । स्थूलमध्यापृवन्नवेधो वृत्तांकाशेषभागिकः ॥ ५१ ॥

বৃত্তৰ শেষৰ বৰ্গৰ পৰা ত্ৰিপদ (ঘনমূল) ল’লে ধনু (ধনুৰ মান) লাভ হয়। স্থূল-মধ্য বৃত্তত ‘নৱ-ৱেধ’ বৃত্তাংশৰ শেষ ভাগ অনুসাৰে ভাগ কৰি নিৰ্ণীত হয়।

Verse 52

वृत्तांगांशकृतिर्वेधनिप्रीयनकरामितौ । वारिव्यासहतं दैर्ध्यंवेधांगुलहतं पुनः ॥ ५२ ॥

ব্যাসক নিৰ্দিষ্ট সংখ্যাৰে গুণিলে বৃত্তাঙ্গ (পৰিধি) পোৱা যায়। ব্যাসমান নখান্ত অঙ্গুল-বিস্তাৰে জানিব লাগে; পুনৰ দৈৰ্ঘ্য বেধ-অঙ্গুল এককে গুণ কৰি গণনা কৰা হয়।

Verse 53

खरवेंदुरामविहतं मानं द्रोणादिवारिणः । विस्तारायामवेधानांमंगुल्योन्यनाडिघ्नाः ॥ ५३ ॥

দ্ৰোণ আদি পৰা আৰম্ভ হোৱা দ্ৰৱ-মান নিৰ্দিষ্ট গণনাৰে স্থিৰ কৰা হৈছে। আৰু বিস্তাৰ, আয়াম আৰু বেধ (গভীৰতা) ৰ মান অঙ্গুলৰ পৰা আৰম্ভ কৰি পৰস্পৰ উপবিভাগে নাড়ী পৰ্যন্ত নিৰ্ধাৰিত হয়।

Verse 54

रसांकाभ्राब्धिभिर्भक्ता धान्ये द्रोणादिकामितिः । उत्सेधव्यासदैर्ध्याणामंगुल्यान्यस्य नो द्विज ॥ ५४ ॥

হে দ্বিজ! ‘ৰস, অংক, অভ্ৰ, আব্ধি’ শব্দে সূচিত সংখ্যাৰে ধান্য-মাপ ভাগ কৰিলে দ্ৰোণ আদি কাম্য মাপ পোৱা যায়; আৰু উচ্চতা, প্ৰস্থ আৰু দৈৰ্ঘ্যৰ একক ‘অঙ্গুলি’ (আঙুলিৰ প্ৰস্থ) হয়।

Verse 55

मिथोघ्नाति भजेत्स्वाक्षेशैर्द्रोणादिमितिर्भवेत् । विस्ताराद्यं गुलान्येवं मिथोघ्नान्यपसांभवेत् ॥ ५५ ॥

‘মিথোঘ্না’ নামৰ মাপটো নিজৰ অঙ্গুলি-প্ৰমাণে ভাগ কৰিলে দ্ৰোণ আদি মানক মাপ পোৱা যায়। তেনেদৰে প্ৰস্থ আদি ৰেখামানৰ পৰাও এনে অনুপাতিক ভাগে ‘গুলা’ আদি উপ-মাপ উৎপন্ন হয়।

Verse 56

वाणेभमार्गणैर्लब्धं द्रोणाद्यं मानमादिशेत् । दीपशंकुतलच्छिद्रघ्नः शंकुर्भैवंभवेन्मुने ॥ ५६ ॥

মাপদণ্ড আৰু মাপৰেখাৰে লাভ হোৱা প্ৰমাণৰ আধাৰত দ্ৰোণ আদি মাপসমূহ নিৰ্দেশ কৰিব লাগে। হে মুনি! শঙ্কু (গ্নোমন/খুঁটি) ‘ভৈব’ প্ৰকাৰৰ হওক—দীপ, শঙ্কু, তল আৰু ছিদ্ৰজনিত দোষ নাশক।

Verse 57

नरोन दीपकशिखौच्यभक्तो ह्यथ भोद्वने । शंकौनृदीपाधश्छिद्रघ्नैर्दीपौच्च्यं नरान्विते ॥ ५७ ॥

দীপশিখা উঁচু আৰু স্থিৰ কৰি ৰাখিবলৈ ভক্তিমান মানুহে বনতো দীপাধাৰৰ তলত ৰক্ষাকবচ/আবৰণ ৰাখিব। শঙ্কু, দীপাধাৰ আৰু ছিদ্ৰদোষ নাশক উপায়ে জনসমাজত দীপৰ উচ্চতা যথাযথভাৱে ৰক্ষা পায়।

Verse 58

विंशकुदीपौच्चगुणाच्छाया शंकूद्धृता भवेत् । दीपशंक्वंतरं चाथ च्छायाग्रविवरघ्नभा ॥ ५८ ॥

শঙ্কুৰে মাপা ছাঁয়াক দীপৰ উচ্চতাৰ বিশ গুণ হিচাপে গ্ৰহণ কৰিব লাগে। তাৰ পাছত ছাঁয়াৰ অগ্ৰভাগলৈ থকা ফাঁক দূৰ কৰা আলোক-গণনা অনুসৰি দীপ আৰু শঙ্কুৰ মাজৰ দূৰত্ব নিৰ্ধাৰণ কৰিব লাগে।

Verse 59

मानांतरद्रुद्भूमिः स्यादथोभूनराहतिः । प्रभाप्ता जायते दीपशिखौच्च्यं स्यात्त्रिराशिकात् ॥ ५९ ॥

এটা মানক আন মানকলৈ ৰূপান্তৰ কৰিলে তদনুসাৰে ক্ষেত্ৰফল নিৰ্ণয় হয়; তেনেদৰে সংশ্লিষ্ট পৰিমাণো লাভ হয়। লাভ কৰা পোহৰৰ পৰা ত্ৰৈৰাশি নিয়মে দীপশিখাৰ উচ্চতা নিৰ্ধাৰিত হয়।

Verse 60

एतत्संक्षेपतः प्रोक्तं गणिते परिकर्मकम् । ग्रहमध्यादिकं वक्ष्ये गणिते नातिविस्तरान् ॥ ६० ॥

গণিতৰ পৰিকৰ্ম (প্ৰাৰম্ভিক ক্ৰিয়া) সংক্ষেপে কোৱা হ’ল। এতিয়া অতিবিস্তাৰ নকৰাকৈ, গণিতীয় পদ্ধতিত গ্ৰহ-মধ্যস্থান আদি বিষয় মই বৰ্ণনা কৰিম।

Verse 61

युगमानं स्मृतं विप्र खचतुष्करदार्णवाः । तद्दशांशास्तु चत्वारः कृताख्यं पादमुच्यते ॥ ६१ ॥

হে বিপ্ৰ! যুগমান ‘খ-চতুষ্কৰ-দাৰ্ণৱ’ বুলি স্মৃত। তাৰ দহ অংশৰ ভিতৰত চাৰি অংশক ‘কৃত’ (সত্য) যুগৰ পাদ বোলা হয়।

Verse 62

त्रयस्रेता द्वापरः द्वौ कलिरेकः प्रकीर्तितः । मनुकृताब्दसहिता युगानामेकसप्ततिः ॥ ६२ ॥

তিনিটা ত্ৰেতাযুগ, দুটা দ্বাপৰযুগ আৰু এটা মাত্র কলিযুগ বুলি কোৱা হৈছে। মনুৰ নিৰ্ধাৰিত বৰ্ষসহ যুগসমূহৰ সংখ্যা একসপ্ততি (৭১) বুলি স্মৃত।

Verse 63

विधेर्द्दिने स्युर्विप्रेंद्र मनवस्तु चतुर्दश । तावत्येव निशा तस्य विप्रेंद्र परिकीर्तिता ॥ ६३ ॥

হে বিপ্ৰেন্দ্ৰ! বিধাতা (ব্ৰহ্মা)ৰ এক দিনত চৌদ মনু আছে বুলি কোৱা হৈছে; আৰু হে বিপ্ৰেন্দ্ৰ, তেওঁৰ ৰাতিও তেনেই সমান কালৰ বুলি পৰিকীৰ্তিত।

Verse 64

स्वयंभुवा शरगतानब्दान्संपिंड्य नारद । खचरानयनं कार्यमथवेष्टयुगादितः ॥ ६४ ॥

হে নাৰদ! স্বয়ম্ভূ ব্ৰহ্মাৰ উপদেশ অনুসাৰে শৰাত প্ৰৱিষ্ট শব্দসমূহ সংপিণ্ডিত কৰি, তাৰ পাছত যুগ্ম-বেষ্টন পৰা আৰম্ভ কৰি ‘আকাশগামী শক্তি’ক প্ৰত্যাহাৰ কৰি আনয়নৰ কৰ্ম কৰিব লাগে।

Verse 65

युगे सूर्यज्ञशुक्राणां खचतुष्करदार्णवाः । पूजार्किगुरुशुक्राणां भगणापूर्वपापिनाम् ॥ ६५ ॥

প্ৰত্যেক যুগত সূৰ্য, যজ্ঞ আৰু শুক্ৰ-সম্পৰ্কীয় গণনা, চাৰিখন খগোলীয় গতি আৰু অৰ্ণৱ-চক্ৰৰ পৰিগণনা, লগতে শনি-গুরু-শুক্ৰৰ পূজা—গ্ৰহগণ-সমূহৰ হিচাপসহ—পূৰ্বপাপভাৰাক্ৰান্ত লোকৰ বাবে বিধেয়।

Verse 66

इंदोरसाग्नित्रिषु सप्त भूधरमार्गणाः । दस्रत्र्याष्टरसांकाश्विलोचनानि कुजस्य तु ॥ ६६ ॥

চন্দ্ৰৰ বাবে ‘অসা–অগ্নি–ত্রি’ পদসমষ্টিয়ে সাত সংখ্যা সূচায়; আৰু কুজ (মঙ্গল)ৰ বাবে ‘দস্ৰ–ত্রি–অষ্ট–ৰস’ দ্বাৰা তাৰ ‘লোচন’ (লক্ষণ/একক) সংখ্যা প্ৰকাশ পায়।

Verse 67

बुधशीघ्रस्य शून्यर्तुखाद्रित्र्यंकनगेंदवः । बृहस्पतेः खदस्राक्षिवेदस्रङ्हूयस्तथा ॥ ६७ ॥

বুধৰ ‘শীঘ্ৰ’ মানৰ অংক ‘শূন্য–ঋতু–খ–অদ্রি–ত্রি–অংক–নগ–ইন্দু’ পদসমষ্টিৰে সংকেতিত; আৰু বৃহস্পতিৰ অংক ‘খ–দস্ৰ–অক্ষি–বেদ–স্ৰঙ্–হূয়’ দ্বাৰা তদ্ৰূপ সূচিত।

Verse 68

शितशीघ्रस्य यष्णसत्रियमाश्विस्वभूधराः । शनेर्भुजगषट्पचरसवेदनिशाकराः ॥ ६८ ॥

শিত (শুক্ৰ) আৰু শীঘ্ৰ (বুধ)ৰ বাবে ‘যষ্ণ, সত্রিয়, আশ্বি, স্ব, ভূধৰ’—এই গণসমূহ কোৱা হৈছে; আৰু শনিৰ বাবে ‘ভুজগ, ষট্পচৰ, সৱেদ, নিশাকৰ’—এই গণসমূহ নিৰ্দিষ্ট।

Verse 69

चंद्रोञ्चस्याग्निशून्याक्षिवसुसर्पार्णवा युगे । वामं पातस्य च स्वग्नियमाश्विशिखिदस्रकाः ॥ ६९ ॥

যুগ-গণনাত ক্ৰম এইদৰে কোৱা হৈছে— ‘চন্দ্ৰ, উঞ্চ/উত্থান, অগ্নি, শূন্য, চকু, বসুগণ, সৰ্প আৰু অৰ্ণৱ (সমুদ্ৰ)’. আৰু ‘পাত’ (অৱৰোহ) ক্ৰমৰ বাওঁ ভাগত— ‘স্ব, অগ্নি, যম, অশ্বিনী-দ্বয়, শিখী আৰু দস্ৰ’— বুলি নিৰ্দেশ কৰা হৈছে।

Verse 70

उदयादुदयं भानोर्भूमैः साचेन वासराः । वसुव्द्यष्टाद्रिरूपांकसप्ताद्रितिथयो युगे ॥ ७० ॥

সূৰ্যৰ এটা উদয়ৰ পৰা পৰৱৰ্তী উদয়লৈকে পৃথিৱীত যি পৰিমাপ, তাকেই ‘বাসৰ’ (দিন) বোলা হয়। আৰু যুগত তিথিৰ সংখ্যা শব্দ-সংখ্যাৰে— ‘বসু, দ্বি, অষ্ট, অদ্ৰি, ৰূপাঙ্ক, সপ্ত, অদ্ৰি’— এইদৰে গণনা কৰা হয়।

Verse 71

षड् वहित्रिहुताशांकतिथयश्चाधिमासकाः । तिथिक्षयायमार्थाक्षिद्व्यष्टव्योमशराश्विनः ॥ ७१ ॥

অধিমাস ‘ষড়্’ আদি সংখ্যা-চিহ্ন আৰু ‘বহিত্ৰী, হুতাশ, অঙ্ক, তিথি’ আদি সংকেতেৰে বুজা যায়। তেনেদৰে তিথিক্ষয় আৰু তিথিআয়ামো উক্ত সংখ্যাসূচক নিৰ্দেশেৰে নিৰ্ণীত হয়।

Verse 72

रवचतुष्का समुद्राष्टकुर्पचरविमासकाः । षट्त्र्यग्निवेदग्निपंचशुभ्रांशुमासकाः ॥ ७२ ॥

‘ৰৱ-চতুষ্কা’, ‘সমুদ্ৰ-অষ্ট’, ‘কুৰ্প-চৰ’ আৰু ‘ৰবি-মাসক’; তদ্ৰূপ ‘ষট্-ত্র্যগ্নি’, ‘বেদ-অগ্নি’ আৰু ‘পঞ্চ-শুভ্ৰাংশু-মাসক’— এইবোৰ মাসক (মানক পৰিমাপ)ৰ নামভেদ, যজ্ঞ-দানাদি গণনাত ব্যৱহাৰ হয়।

Verse 73

प्रागातेः सूर्यमंदस्य कल्पेसप्ताष्टवह्नयः । कौजस्य वेदस्वयमा बौधस्याष्टर्तुवह्नयः ॥ ७३ ॥

সূৰ্যমন্দৰ কল্পত প্ৰাগাতে (পূৰ্ব-আগমন বিধি) অনুসাৰে সাত আৰু আঠ অগ্নি বিধিপূৰ্বক স্থাপিত। কৌজ-কল্পত বেদ স্বয়ং প্ৰকাশ পায়। আৰু বৌধ-কল্পত ঋতুৰ অনুৰূপে আঠ ঋতু-অগ্নি প্ৰৱৰ্তিত হয়।

Verse 74

रवरवरंध्राणि जैवस्य शौक्रस्यार्धगुणेषवः । गोग्नयः शनिमंदस्य पातानामथवा मतः ॥ ७४ ॥

বৃহস্পতিৰ পাত-চিহ্ন ‘ৰৱ, ৰৱৰ আৰু ৰন্ধ্ৰ’; শুক্ৰৰ ‘অৰ্ধগুণ’ আৰু ‘ইষু (বাণ)’; আৰু মন্দগত শনিৰ ‘গো’ আৰু ‘অগ্নি’—এইদৰে পৰম্পৰাত পাতসমূহৰ শ্ৰেণীবিভাগ কোৱা হৈছে।

Verse 75

मनुदस्रास्तु कौजस्य बौधस्याष्टाष्टसागराः । कृताद्रिचंद्राजैवस्य रवैकस्याग्निरवनंदकाः ॥ ७५ ॥

কৌজ (মঙ্গল)ৰ পাত-চিহ্ন ‘মনুদস্ৰ’; বৌধ (বুধ)ৰ ‘অষ্ট-অষ্ট-সাগৰ’। কৃতাদ্ৰি, চন্দ্ৰাজ, ঐবস্যৰ বাবে আৰু ‘ৰবৈক’ৰ ক্ষেত্ৰত ‘অগ্নি, ৰৱ আৰু নন্দক’—এনেদৰে নিৰ্দেশ দিয়া হৈছে।

Verse 76

शनिपातस्य भगणाः कल्पे यमरसर्तवः । वर्तमानयुगे पानावत्सराभगणाभिधाः ॥ ७६ ॥

এটা কল্পত শনি-পাত-সম্পৰ্কিত ভগণসমূহ ‘যম–ৰস–ঋতৱঃ’ নামৰে প্ৰসিদ্ধ; আৰু বৰ্তমান যুগত সিহঁত ‘পানাৱৎসৰ-ভগণ’ সংজ্ঞাৰে জনা যায়।

Verse 77

मासीकृतायुता मासैर्मधुशुक्लादिभिर्गतैः । पृथक्त्थासिधिमासग्रासूर्यमासविभाजिताः ॥ ७७ ॥

যেতিয়া গণনাক মাসত ৰূপান্তৰ কৰা হয়—মধু, শুক্ল আদি মাহৰ ক্ৰমে গণি—তেতিয়া সেয়া পৃথক পৃথক প্ৰকাৰত বিভক্ত হয়: স্থাসি (সাৱন) মাস, ধি (চান্দ্ৰ) মাস, গ্ৰাস (সংযোগ) মাস আৰু সূৰ্য (সৌৰ) মাস।

Verse 78

अथाधिमासकैर्युक्ता दिनीकृत्य दिनान्विताः । द्विस्थास्तितिक्षयाभ्यस्ताश्चांद्रवासरभाजिताः ॥ ७८ ॥

তাৰ পিছত অধিকমাহেৰে যথাযথ সমন্বয় কৰি তাক দিন-গণনালৈ ৰূপান্তৰ কৰি দিনৰ সংখ্যাৰে প্ৰকাশ কৰা হয়; সেয়া দুটা স্থিতিত বিন্যস্ত থাকে, তিথি-বৃদ্ধি আৰু তিথি-ক্ষয়ৰ নিয়মে অভ্যাসিত হৈ, আৰু চান্দ্ৰ-বাসৰ (চন্দ্ৰ দিন-গণনা) অনুসাৰে বিভক্ত হয়।

Verse 79

लथोनरात्रिरहितालंकार्यामर्द्धरात्रिकाः । सावनोद्यूगसारर्कादिर्दिनमासाब्दयास्ततः ॥ ७९ ॥

এই পূৰ্ব কালবিভাগসমূহৰ পৰা ৰাত্ৰি, অৰাত্ৰি, অলংকাৰ্য (বিশেষ) ৰাত্ৰি, অৰ্ধৰাত্ৰি আৰু অৰ্ধৰাত্ৰিকা আদি সংজ্ঞা উৎপন্ন হয়। তাৰ পিছত সাৱন-দিন, যুগ, সংৱৎসৰ-সাৰ, সূৰ্যগতি আৰু দিন-মাস-বছৰৰ পৰিমাপ গণনা কৰা হয়॥

Verse 80

सप्तिभिः क्षपितः शेषः मूर्याद्योवासरेश्वरः । मासाब्ददिनसंख्यासंद्वित्रिघ्नं रूपसंयुतम् ॥ ८० ॥

অৱশিষ্টক সাতৰে ভাগ কৰিলে সূৰ্য (ৰবিবাৰ)ৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা বাৰ-অধিপতি নিৰ্ণীত হয়। তাৰ পিছত মাস, বছৰ আৰু দিনৰ সংখ্যা লৈ, প্ৰয়োজন অনুসাৰে দ্বিগুণ বা ত্ৰিগুণ আদি কৰিলে ইচ্ছিত গণিতমান সিদ্ধ হয়॥

Verse 81

सप्तोर्द्धनावशेषौ तौ विज्ञेयौ मासवर्षपौ । स्नेहस्य भगणाभ्यस्तो दिनराशिः कुवासरैः ॥ ८१ ॥

সেই দুটা অৱশিষ্ট—সাত আৰু আধা ৰৈ—মাস আৰু বছৰ বুলি বুজিব লাগে। আৰু দিয়া পৰিমাণত ভগণ (চক্ৰ) প্ৰয়োগ কৰি যি দিনসমষ্টি পোৱা যায়, তাক প্ৰাপ্ত বাৰ (বাসৰ) অনুসাৰে প্ৰকাশ কৰিব লাগে॥

Verse 82

विभाजितो मध्यगत्या भगणादिर्ग्रहो भवेत् । एवं ह्यशीघ्रमंदाञ्चये प्रोक्ताः पूर्वपापिनः ॥ ८२ ॥

মধ্যগতিত ভাগ কৰিলে সেই মান ভগণচক্ৰৰ আদিগ্ৰহ (সূৰ্য আদি) ৰূপে হয়। এইদৰে অশীঘ্ৰ আৰু মন্দ গতিৰ সংশোধন-সঞ্চয়ৰ বাবে পূৰ্বোক্ত ধাপসমূহ কোৱা হৈছে॥

Verse 83

विलोमगतयः पातास्तद्वञ्चक्राष्विशोधिताः । योजनानि शतान्यष्टौ भूकर्णौ द्विगुणाः स्मृतः ॥ ८३ ॥

পাতাল অঞ্চলসমূহৰ গতি বিপৰীত বুলি কোৱা হৈছে; আৰু তাত বঞ্চক চক্ৰসমূহ অশোধিত (ভ্ৰমকাৰক) হৈ থাকে। ‘ভূ-কৰ্ণ’ৰ পৰিমাপ আঠশ যোজন বুলি স্মৃত, আৰু পৰৱৰ্তী পৰিমাপ তাৰ দ্বিগুণ বুলি কোৱা হৈছে॥

Verse 84

तद्वर्गतो दशगुणात्पद भूपरिधिर्भवेत् । लंबज्याघ्नस्वजीवाप्तः स्फुटो भूपरिधिः स्वकः ॥ ८४ ॥

সেই মানৰ বৰ্গৰ দহগুণ ল’লে ধাপে ধাপে পৃথিৱীৰ পৰিধি নিৰ্ণয় হয়। কিন্তু যথাৰ্থ পৰিধি লম্ব-জ্যা দ্বাৰা গুণ কৰি আৰু নিজৰ জীৱ (জ্যা) মানেৰে ভাগ কৰিলে স্পষ্টভাৱে পোৱা যায়॥

Verse 85

तेन देशांतराभ्यस्ता ग्रहभुक्तिर्विभाजिता । कलादितत्फलं प्रार्च्याः ग्रहेभ्यः परिशोधयेत् ॥ ८५ ॥

এই বিধিৰে দেশান্তৰ গমনৰ ফলত হোৱা গ্ৰহ-ভুক্তি বিভাজিত হয়। আৰু কলা আদি অংশৰ পৰা হোৱা ফল গ্ৰহসমূহক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰি পৰিশোধন কৰা উচিত॥

Verse 86

रेखाप्रतीचिसंस्थाने प्रक्षिपेत्स्युः स्वदेशतः । राक्षसातपदेवौकः शैलयोर्मध्यसूत्रगाः ॥ ८६ ॥

নিজ দেশৰ পৰা পশ্চিম ৰেখাৰ বিন্যাসত সিহঁতক স্থাপন কৰিব লাগে। ৰাক্ষস, আতপ আৰু দেৱসকলৰ নিবাস—দুটা পৰ্বতৰ মাজৰ মধ্যসূত্ৰ ৰেখাত বিন্যস্ত কৰিব লাগে॥

Verse 87

अवंतिकारोहतिकं तथा सन्निहितं सरः । वारप्रवृत्तिवाग्देशे क्षयार्द्धेभ्यधिको भवेत् ॥ ८७ ॥

অৱন্তিকা-ৰোহতিক তীৰ্থ আৰু ওচৰৰ পবিত্ৰ সৰোবৰ—‘ৱাৰ-প্ৰবৃত্তি-বাগ্দেশ’ স্থানত—ক্ষয়পক্ষৰ প্ৰায়শ্চিত্ততকৈও অধিক পুণ্যদায়ক বুলি কোৱা হয়॥

Verse 88

तद्देशांतरनाडीभिः पश्चादूने विनिर्दिशेत् । इष्टनाडीगुणा भुक्तिः षष्ट्या भक्ता कलादिकम् ॥ ८८ ॥

দেশান্তৰ-ভেদৰ নাড়ী অনুসাৰে পাছৰ সময় তেনেদৰে কমাই নিৰ্দেশ কৰিব লাগে। ইষ্ট নাড়ী-গুণকে গুণ কৰিলে ‘ভুক্তি’ পোৱা যায়; আৰু ষাঠি দিয়ে ভাগ কৰিলে কলা আদি সূক্ষ্ম একক ওলায়॥

Verse 89

गते शोद्ध्यं तथा योज्यं गम्ये तात्कालिको ग्रहः । भचक्रलिप्ताशीत्यंशः परमं दक्षिणोत्तरम् ॥ ८९ ॥

যি অতীত হৈছে তাত বিয়োগ কৰিব লাগে, আৰু যি প্ৰাপ্য তাত যোগ কৰিব লাগে। নিৰ্ণেয় বিষয়ত সেই ক্ষণৰ গ্ৰহ-স্থিতি গ্ৰহণীয়। ভচক্ৰ অংশ-লিপ্তত গণিত; আশি অংশ পৰ্যন্ত পৰম দক্ষিণ-উত্তৰ সীমা।

Verse 90

विक्षिप्यते स्वपातेन स्वक्रांत्यंतादनुष्णगुः । तत्र वासं द्विगुणितजीवस्रिगुणितं कुजः ॥ ९० ॥

স্বপাতেৰে স্বক্ৰান্ত্যন্তৰ পৰা অনুষ্ণগু বিক্ষিপ্ত হয়। সেই স্থানত, প্ৰথমে জীৱ (বৃহস্পতি)ৰ দূৰত্ব দ্বিগুণ ধৰি, তাৰ ত্ৰিগুণ পৰিমাপে কুজ (মঙ্গল) স্থাপন কৰিব লাগে।

Verse 91

बुधशुक्रार्कजाः पातैर्विक्षिप्यंते चतुर्गुणम् । राशिलिप्ताष्टमो भागः प्रथमं ज्यार्द्धमुच्यते ॥ ९१ ॥

বুধ, শুক্ৰ আৰু শনি পাতেৰে বিক্ষিপ্ত কৰি চতুৰ্গুণ কৰা হয়। ৰাশিক অংশ-লিপ্তত প্ৰকাশ কৰি তাৰ অষ্টমাংশক ‘প্ৰথম জ্যাৰ্ধ’ বোলা হয়।

Verse 92

ततो द्विभक्तलब्धोनमिश्रितं तद्द्वितीयकम् । आद्येनैव क्रमात्पिंडान्भक्ताल्लब्धोनितैर्युतान् ॥ ९२ ॥

তাৰ পিছত দুটা ভাগ কৰিলে যি শেষ থাকে, তাক লব্ধৰ পৰা বিয়োগ কৰি যি থাকে তাক মিহলাই দ্বিতীয় অংশ সাজিব লাগে। একেদৰে আদ্য মান অনুসৰি ক্ৰমে পিণ্ডসমূহ বিন্যাস কৰিব লাগে—প্ৰত্যেক ভাগৰ শেষৰ সৈতে যুক্ত কৰি।

Verse 93

खंडकाः स्युश्चतुर्विशा ज्यार्द्धपिंडाः क्रमादमी । परमा पक्रमज्या तु सप्तरंध्रगुणेंदवः ॥ ९३ ॥

এইবোৰ ক্ৰমে জ্যাৰ্ধ-পিণ্ড, আৰু ‘খণ্ডক’ নামে চতুৰ্বিংশতি। পৰম পক্রমজ্যাৰ পৰিমাপ ‘সপ्तरন্ধ্ৰ-গুণিত ইন্দু’ মান অনুসাৰে কৰা হয়।

Verse 94

तद्गुमज्या त्रिजिवाप्ता तञ्चापं क्रांतिरुच्यते । ग्रहं संशोध्य मंदोञ्चत्तथा शीघ्नाद्विशोध्य च ॥ ९४ ॥

ত্ৰিজ্যা (ত্ৰিজিবা) সহ পোৱা ‘গুমজ্যা’ৰ পৰা যি ধনু-চাপ নিৰ্ণীত হয়, সেয়াই গ্ৰহৰ ‘ক্রান্তি’ বুলি কোৱা হয়। তাৰ পাছত গ্ৰহ-অৱস্থান শোধন কৰি মন্দোচ্চ-সংস্কাৰ আৰু তদ্ৰূপ শীঘ্ৰ-সংস্কাৰো প্ৰয়োগ কৰিব লাগে।

Verse 95

शेषं कंदपदंतस्माद्भुजज्या कोटिरेव च । गताद्भुजज्याविषमे गम्यात्कोटिः पदे भवेत् ॥ ९५ ॥

সেই অৱশিষ্টৰ পৰা ‘কন্দপদ’ বিয়োগ কৰিলে ভুজজ্যা (জ্যা) আৰু কোটী (কোজ্যা) পোৱা যায়। গতা ভুজজ্যা বিষম হলে, সেই একে পদতেই কোটী নিৰ্ণয় কৰিব লাগে।

Verse 96

समेति गम्याद्वाहुदज्या कोटिज्यानुगता भवेत् । लिप्तास्तत्त्वयमैर्भक्ता लब्धज्यापिंडकं गतम् ॥ ९६ ॥

যেতিয়া (গণিত) ‘গম্যা’ সম্যকভাৱে পোৱা যায়, তেতিয়া ভুজজ্যা কোটিজ্যাৰ সৈতে সঙ্গত হয়। তত্ত্ব-যমে ভাগ কৰি লিপ্তাত প্ৰকাশ কৰিলে লব্ধ জ্যাৰ পিণ্ড (সমষ্টি) ‘গত’ বুলি গণ্য হয়।

Verse 97

गतगम्यांतराभ्यस्तं विभजेत्तत्त्वलोचनैः । तदवाप्तफलं योज्यं ज्यापिंडे गतसंज्ञके ॥ ९७ ॥

‘গত’ আৰু ‘গম্য’ৰ মাজৰ অন্তৰ পুনঃপুনঃ অভ্যাস কৰি, তত্ত্ব স্পষ্ট দেখা লোকসকলে তাক বিশ্লেষণ কৰি ভাগ কৰিব লাগে। তেনে পোৱা ফল ‘গত’ নামৰ জ্যা-পিণ্ডত যোগ কৰিব লাগে।

Verse 98

स्यात्क्रमज्याविधिश्चैवमुत्क्रमज्यागता भवेत् । लिप्तास्तत्त्वयमैर्भक्ता लब्धज्या पिंडकं गतम् ॥ ९८ ॥

এইদৰে ক্ৰমজ্যা নিৰ্ণয়ৰ বিধি হয়; একে পদ্ধতিত উৎক্ৰমজ্যাও লাভ হয়। লিপ্তাক তত্ত্ব-যমে ভাগ কৰিলে যি জ্যা পোৱা যায়, তাক পিণ্ডকত—অৰ্থাৎ চলমান সমষ্টিত—যোগ কৰিব লাগে।

Verse 99

गतगम्यांतराभ्यस्तं विभजेत्तत्त्वलोचनैः । तदवाप्तफलं योज्यं ज्यापिंडे गतसंज्ञके ॥ ९९ ॥

তত্ত্বদৃষ্টিৰে যি অতীত, যি গম্য, আৰু যি মধ্যৱৰ্তীভাৱে অভ্যাসিত—সেয়া পৃথক কৰিব লাগে। তাৰপিছত লাভ হোৱা ফল ‘গত’ নামে পৰিচিত জ্যাপিণ্ডত (জ্যা-গোল) যথাযথভাৱে প্ৰয়োগ কৰিব লাগে।

Verse 100

स्यात्क्रमज्याविधिश्चैवमुक्रमज्यास्वपिस्मृतः । ज्यां प्रोह्य शेषं तत्त्वताश्वि हंतं तद्विवरोद्धृम् ॥ १०० ॥

এইদৰে ক্ৰম-জ্যাৰ বিধি কোৱা হ’ল; উ-ক্রম-জ্যা (উলটা ক্ৰম-জ্যা) পদ্ধতিও স্মৃত। জ্যাখন বিয়োগ কৰি অৱশিষ্টক তত্ত্বতঃ সঠিকভাৱে লৈ, শীঘ্ৰে প্ৰয়োগ কৰি, তাৰপিছত তদ্বিবৰ (ভেদ) নিৰ্ণয় কৰিব লাগে।

Verse 101

संख्यातत्त्वाश्विसंवर्ग्यसंयोज्यं धनुरुच्यते । रवेर्मंदपरिध्यंशा मनवः शीतगोरदाः ॥ १०१ ॥

গণিত তত্ত্বসমূহ একেলগে গোটাই সংযোজিত কৰিলে সেই সমষ্টিক ‘ধনুস্’ বোলা হয়। মনুসকল সূৰ্যৰ মন্দ পৰিক্ৰমাৰ অংশ; তেওঁলোকে শীতলতা আৰু গো-সমৃদ্ধি (পোষণ-সম্পদ) দান কৰে বুলি কোৱা হয়।

Verse 102

युग्मांते विषमांते तुनखलिप्तोनितास्तयोः । युग्मांतेर्थाद्रयः खाग्निसुराः सूर्यानवार्णवाः ॥ १०२ ॥

যুগ্মান্তে আৰু বিষমান্তে ক্ৰমে নখচিহ্ন, লেপন (উবটন) আৰু ৰক্ত—এই লক্ষণ। পুনৰ যুগ্মান্তে ধন, পৰ্বত, আকাশ, অগ্নি, দেৱতা, সূৰ্য আৰু সাগৰ—এই সংকেত।

Verse 103

ओजेद्व्यगा च सुयमारदारुद्रागजाब्धयः । कुजादीनामतः शौघ्न्यायुग्मांतेर्थाग्निदस्रकाः ॥ १०३ ॥

আৰু পাৰিভাষিক সংজ্ঞাসমূহ—ওজেদ্ব্যগা, সুয়মা, আর্দা, ৰুদ্ৰা, গজা আৰু অব্ধয়ঃ। তদ্ৰূপ কুজ (মঙ্গল) আদি গ্ৰহসমূহৰ বাবে—শৌঘ্ন্যা, অযুগ্মা, আৰু শেষত ঋথা, অগ্নি, দসরকা—এনেদৰে কোৱা হৈছে।

Verse 104

गुणाग्निचंद्राः खनगाद्विरसाक्षीणि गोऽग्रयः । ओजांते द्वित्रियमताद्विविश्वेयमपर्वताः ॥ १०४ ॥

এইবোৰ ‘গুণ’, ‘অগ্নি’ আৰু ‘চন্দ্ৰ’ নামৰ গোষ্ঠী; লগতে ‘খন’ আৰু ‘গাদ’ গোষ্ঠী; ‘বিৰসাক্ষীণ’ আৰু অগ্ৰ্য ‘গো’ গোষ্ঠীও। শেষত ‘দুই’ আৰু ‘তিন’ গণ্য, আৰু ‘বিশ্ব’ গোষ্ঠী—এইসকলক ‘অপৰ্বত’ (পৰ্বতৰহিত) বুলি কোৱা হয়।

Verse 105

खर्तुदस्नाविपद्वेदाः शीघ्नकर्मणि कीर्तिताः । ओजयुग्मांतरगुणाभुजज्यात्रिज्ययोद्धृताः ॥ १०५ ॥

খর্তু, দস্না আৰু বিপদ আদি বৈদিক পদ শীঘ্ৰ গণনাৰ বিধিৰ সৈতে কীৰ্তিত। ‘ওজ’ (বিজোড় পদ) যুগলৰ মধ্যৱৰ্তী গুণক গ্ৰহণ কৰি, আৰু ভুজ-জ্যা আৰু ত্ৰি-জ্যা (জ্যা আৰু ত্ৰি-জ্যা) প্ৰমাণ প্ৰয়োগে ইহা নিষ্পন্ন হয়।

Verse 106

युग्मवृत्तेधनर्णश्यादोजादूनेऽधिके स्फुटम् । तद्गुणे भुजकोटिज्येभगणांशविभाजिते ॥ १०६ ॥

যুগ্ম বৃত্তত ধন-ঋণ ভাব বিবেচনা কৰিব লাগে; ‘ওজ’ অংশ কম হ’লে বঢ়াব লাগে আৰু বেছি হ’লে কমাব লাগে—এদৰে স্ফুট (শুদ্ধ) মান পোৱা যায়। তাৰপিছত সেই মানে গুণ কৰি, ভগণ-অংশৰ উপযুক্ত ভাগে ভাগ দিলে ভুজ-জ্যা আৰু কোটিজ্যা লাভ হয়।

Verse 107

तद्भुजज्याफलधनुर्मांदं लिप्तादिकं फलम् । शैऽयकोटिफलं केंद्रे मकरादौ धनं स्मृतम् ॥ १०७ ॥

তাৰ পৰা ভুজ-জ্যাৰ ফল আৰু ধনু-মান পোৱা যায়; ফল লিপ্তা (মিনিট) আদি এককত প্ৰকাশ কৰা হয়। ‘শৈ’য়-কোটিফল’ক কেন্দ্ৰস্থানত স্থাপন কৰিলে, মকৰৰ পৰা আৰম্ভ কৰি তাক ‘ধন’ (ধনাত্মক) বুলি ধৰা হয়।

Verse 108

संशोध्यं तु त्रिजीवायां कर्कादौ कोटिजं फलम् । तद्बाहुफलवर्गैक्यान्मूलकर्णश्चलाभिधः ॥ १०८ ॥

কিন্তু ত্ৰি-জীৱা পদ্ধতিত, কৰ্ক আদি পৰা আৰম্ভ কৰি কোটিজ ফল সংশোধন কৰিব লাগে। তাৰপিছত বাহু আৰু ফল—দুয়োটাৰ বৰ্গৰ যোগফলৰ পৰা ‘মূল-কৰ্ণ’, যাক ‘চলা’ (চলমান কৰ্ণ) বুলি কোৱা হয়, লাভ হয়।

Verse 109

त्रिज्याभ्यस्तं भुजफलं मकरादौ धनं स्मृतम् । संशोध्यं तु त्रिजीवायां कर्कादौ कोटिजं फलम् ॥ १०९ ॥

যেতিয়া চাপ মকৰৰ পৰা আৰম্ভ হয়, তেতিয়া ত্ৰিজ্যাৰে গুণিত ভুজফলক ‘ধন’ (versed-sine) বুলি স্মৃত হয়। কিন্তু ত্ৰিজীৱা অনুসৰি প্ৰয়োজনীয় সংশোধন কৰি কৰ্কৰ পৰা আগলৈ সেয়াই ‘কোটি’ (cosine) ফল বুলি গণ্য হয়॥

Verse 110

तद्बाहुफलवर्गैक्यान्मूलं कर्णश्चलाभिधः । त्रिज्याभघ्यस्तं भुजफलं पलकर्णविभाजितम् ॥ ११० ॥

সেই দুটা বাহু-ফলৰ বৰ্গৰ যোগফলৰ বৰ্গমূলক ‘কৰ্ণ’ বোলা হয়; তাক ‘চলা’ বুলিও কোৱা হয়। ইষ্ট ভুজফল ত্ৰিজ্যাৰে গুণ কৰি পাছত (ইয়াত) ‘পল-কৰ্ণ’ নামে কৰ্ণেৰে ভাগ কৰিলে পোৱা যায়॥

Verse 111

लब्धस्य चापं लिप्तादि फलं शैध्र्यमिदं स्मृतम् । एतदादौ कुजादीनां चतुर्थे चैव कर्मणि ॥ १११ ॥

যিজনে (সংশ্লিষ্ট) লব্ধি লাভ কৰিছে, তেওঁৰ বাবে ‘চাপ’ আৰু ‘লিপ্ত’ আদি অৱস্থাৰ যি ফল, তাকেই ‘শৈধ্ৰ্য’ (শিথিলতা/ক্ষয়) বুলি স্মৃত। ই কুজাদি (মঙ্গলাদি) ক্ষেত্ৰত আৰম্ভণিতে আৰু চতুৰ্থ কৰ্মতো উপদেশিত॥

Verse 112

मांद्यं कर्मैकमर्केंद्वोर्भौद्वोर्भौमादीनामाथोच्यते । शैध्र्यं माद्यं पुनर्मांद्यं शैघ्र्यं चत्वार्यनुक्रमात् ॥ ११२ ॥

এতিয়া সূৰ্য-চন্দ্ৰ আৰু বুধ-শুক্ৰ, মঙ্গলাদি গ্ৰহসমূহৰ বাবে ‘মাণ্ড্য’ নামৰ এক কৰ্ম (প্ৰক্ৰিয়া) কোৱা হয়। ক্ৰমে চাৰিটা অৱস্থা—শৈধ্ৰ্য, মাদ্য, পুনৰ মাণ্ড্য আৰু শৈঘ্ৰ্য॥

Verse 113

अजादिकेंद्रे सर्वेषां मांद्ये शैघ्र्ये च कर्मणि । धनं ग्रहाणां लिप्तादि तुलादावृणमेव तत् ॥ ११३ ॥

যেতিয়া সকলো গ্ৰহ মেষাদি কেন্দ্ৰস্থানত থাকে, তেতিয়া কৰ্মত সিহঁতৰ ফল মাণ্ড্য বা শৈঘ্ৰ্য ৰূপে প্ৰকাশ পায়। আৰু ধনৰ বিষয়ে—তুলাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি গ্ৰহসমূহৰ ‘লিপ্ত’ আদি মাপ ধন নহয়, কেৱল ঋণকেই সূচায় বুলি কোৱা হৈছে॥

Verse 114

अर्कबाहुफलाभ्यस्ता ग्रहभुक्तिविभाजिताः । भचक्रकलिकाभिस्तु लिप्ताः कार्या ग्रहेऽर्कवत् ॥ ११४ ॥

অৰ্ক (মদাৰ) ফলৰ পৰা প্ৰস্তুত কৰি, প্ৰতিটো গ্ৰহৰ ভুক্তি অনুসাৰে ভাগ কৰিব লাগে। ভচক্ৰৰ সৰু কলিকাৰে লেপ দি, প্ৰতিগ্ৰহত সূৰ্য্যৰ দৰে প্ৰয়োগ কৰিব।

Verse 115

ग्रहभक्तः फलं कार्यं ग्रहवन्मंदकर्मणि । कर्कादौ तद्धनं तत्र मकरादावृणं स्मृतम् ॥ ११५ ॥

গ্ৰহদেৱতাৰ ভক্তে, বিশেষকৈ কৰ্ম মন্দ বা অপূৰ্ণ হলে, ফল গ্ৰহানুসাৰে বিচাৰ কৰিব। কৰ্কটৰ পৰা ধনৰ লক্ষণ, আৰু মকৰৰ পৰা ঋণৰ লক্ষণ বুলি সোঁৱৰণ কৰা হৈছে।

Verse 116

दोर्ज्योत्तरगुणाभुक्तिस्तत्त्वनेत्रोद्धृता पुनः । स्वमंदपरिधिक्षुण्णा भगणांशोद्धृताःकलाः ॥ ११६ ॥

দোর্জ্যাৰ ওপৰত উচ্চ গুণ প্ৰয়োগে যি ভুক্তি পোৱা যায়, তাক পুনৰ ‘তত্ত্ব-নেত্ৰ’ পদ্ধতিত উদ্ধৃত কৰিব লাগে। তাৰ পাছত স্ব-মন্দ সংশোধন আৰু পৰিধিৰে সমন্বয় কৰি, ভগণ-অংশৰ পৰা কলা (মিনিট) নিৰ্ণীত হয়।

Verse 117

मंदस्फुटकृता भुक्तिः शीघ्नोच्चभुक्तितः । तच्छेषं विवरेणाथ हन्यात्रिज्यांककर्णयोः ॥ ११७ ॥

মন্দ-স্ফুটে উৎপন্ন ভুক্তি, শীঘ্ৰ-উচ্চ ভুক্তিৰ পৰা লোৱা হয়। তাৰ পাছত অৱশিষ্ট ব্যৱধানক ‘বিবৰ’ ধৰি ত্ৰিজ্যা, অংক আৰু কৰ্ণৰ মান সংশোধন কৰিব লাগে।

Verse 118

चक्रकर्णहृतं भुक्तौ कर्णे त्रिज्याधिके धनम् । ऋणमूनेऽधिके प्रोह्य शेषं वक्रगतिर्भवेत् ॥ ११८ ॥

ভুক্তিত চক্ৰ-কৰ্ণেৰে ভাগ কৰিব। কৰ্ণ ত্ৰিজ্যাৰ পৰা অধিক হলে ধন (ধনাত্মক), কম হলে ঋণ। অধিক-নিউন অনুসাৰে যোগ-বিয়োগ কৰি যি শেষ থাকে, সেয়াই বক্ৰগতিৰ সূচক।

Verse 119

कृतर्तुचंद्रैर्वेदेंद्रैः शून्यत्र्येकैर्गुणाष्टभिः । शररुद्रैश्चतुर्यांशुकेंद्रांशेर्भूसुतादयः ॥ ११९ ॥

ঋতু‑চন্দ্ৰ আদি সংকেতশব্দ—বেদেন্দ্ৰ, শূন্য‑তিন‑এক, অষ্ট গুণ, শৰ আৰু ৰুদ্ৰ, আৰু চাৰি কিৰণ—ইয়াৰ দ্বাৰা সংখ্যা সূচিত হয়; এইদৰে ভূসূত (মঙ্গল) আদি গ্ৰহ, তেওঁলোকৰ অংশ, ৰাশি আৰু বিভাগ প্ৰকাশ পায়।

Verse 120

वक्रिणश्चक्रशुद्धैस्तैरंशैरुजुतिवक्रताम् । क्रमज्या विषुवद्भाघ्नी क्षितिज्या द्वादशोद्धृता ॥ १२० ॥

সেই শুদ্ধ কৰা কক্ষাংশেৰে বক্রগামী গ্ৰহৰ সোজা গতিৰ পৰা বক্রতা কিমান সেয়া নিৰ্ণয় হয়। ক্ৰমজ্যাক বিষুৱৎ‑গুণকে গুণি বাৰৰে ভাগ দিলে ক্ষিতিজ্যা পোৱা যায়।

Verse 121

त्रिज्यागुणा दिनव्यासभक्ता चापं च शत्रवः । तत्कार्मुकमुदक्रांतौ धनहीनो पृथक्क्षते ॥ १२१ ॥

ত্রিজ্যাৰে গুণি দিন‑ব্যাসে ভাগ কৰা মানেৰে ‘চাপ’ বিচাৰ কৰিব লাগে, আৰু শত্ৰুৰ কথাও। সেই ‘কাৰ্মুক’ উদয় হ’লে ধনহীন জনে বিশেষ ক্ষতি ভোগ কৰে।

Verse 122

स्वाहोरात्रचतुर्भागेदिनरात्रिदले स्मृते । याम्यक्रांतौ विपर्यस्ते द्विगुणैते दिनक्षये ॥ १२२ ॥

এটা অহোৰাত্ৰক চাৰি ভাগ কৰিলে দিন‑ৰাতিৰ অর্ধাংশ সেইদৰে স্মৰণীয়। কিন্তু দক্ষিণায়ন (যাম্য‑ক্রান্তি) চলিলে ইহঁতৰ ক্ৰম উল্টে যায়; আৰু দিনক্ষয়ত ইহঁত দ্বিগুণ ধৰা হয়।

Verse 123

भभोगोऽष्टशतीर्लिप्ताः स्वाशिवशैलोस्तथात्तिथेः । ग्रहलिप्ता भगाभोगाभानि भुक्त्यादिनादिकम् ॥ १२३ ॥

‘ভভোগ’ আঠশৰ পৰিমাণৰ বুলি কোৱা হৈছে আৰু ‘লিপ্তা’ (মিনিট) নামৰ মানো উল্লেখ আছে। তদ্ৰূপ স্বাশিব, শৈল আদি আৰু তিথি‑সম্পৰ্কীয় মান; ‘গ্ৰহ‑লিপ্তা’ আৰু ভগ, ভোগ, ভানি, ভুক্তি আদি বিভাগো বৰ্ণিত।

Verse 124

रवींदुयोगलिप्तास्तु योगाभभोगभाजिताः । गतगम्याश्च षष्टिघ्ना भुक्तियोगाप्तनाडिकाः ॥ १२४ ॥

সূৰ্য আৰু চন্দ্ৰৰ যোগ-সংযোগে নাড়িকা-কাল গণনা কৰা হয়। যোগ, নক্ষত্ৰ আৰু ভোগ অনুসাৰে তাৰ অংশ বিভাজিত হয়। অতীত আৰু অৱশিষ্ট অংশ বুজি সিহঁতক ষাঠিৰে গুণিলে ভুক্তি-যোগ গণনাত পূৰ্ণ মান লাভ হয়।

Verse 125

अर्कोनचंद्रलिप्तास्तु तिथयो भोगभाजिताः । गतगम्याश्च षष्टिघ्ना नाऽतोभुक्ततरोद्धृताः ॥ १२५ ॥

সূৰ্য আৰু চন্দ্ৰৰ লিপ্তা অনুসৰি তিথি গণনা কৰা হয়। ভোগ (অতিক্ৰান্ত অংশ)ৰে ভাগ দিলে তিথিৰ অংশ নিৰ্ণয় হয়। অতীত আৰু অৱশিষ্ট অংশক ষাঠিৰে গুণিলে কলা-মান হয়, আৰু ভুক্ত-অভুক্ত অনুসাৰে সেয়া উলিয়াই লোৱা হয়।

Verse 126

तिथयः शुक्लप्रतिपदो द्विघ्नाः सैका न गाहताः । शेषं बवो बालवश्च कौलवस्तैतिलो गरः ॥ १२६ ॥

শুক্লপক্ষৰ প্ৰতিপদাৰ পৰা তিথিসকল ‘দ্বিঘ্ন’ বুলি কোৱা হৈছে; কিন্তু এটা তিথি এনে যে তাক দ্বিঘ্ন বুলি গণি গ্ৰহণ কৰা উচিত নহয়। বাকী ক্ষেত্ৰত কৰণ—বৱ, বালৱ, কৌলৱ, তৈতিল আৰু গৰ।

Verse 127

वणिजोभ्रे भवेद्विष्टिः कृष्णभूतापरार्द्धतः । शकुनिर्नागाश्च चतुष्पद किंस्तुघ्नमेव च ॥ १२७ ॥

‘বণিজ’ অংশত ‘বিষ্টি’ কৰণ উদয় হৈ, বিশেষকৈ কৃষ্ণ-ভূত-যুক্ত পৰাৰ্ধত হলে, সি অশুভ সংকেত দিয়ে। অপশকুন পখী, সাপ আৰু চতুষ্পদ আদিৰ দোষ সূচাই একে কৰ্মঘ্ন (কাৰ্যনাশক) বুলি কোৱা হৈছে।

Verse 128

शिलातलेवसंशुद्धे वज्रलेपेतिवासमे । तत्र शकांगुलैरिष्टैः सममंडलमालिखेत् ॥ १२८ ॥

ভালদৰে শুদ্ধ কৰা শিলাতলত বজ্ৰ-লেপ (কঠিন লেপ) দি, শাস্ত্ৰবিধিত আঙুলি-মাপে তাত সম আৰু সমমিত মণ্ডল (বৃত্ত) আঁকিব লাগে।

Verse 129

तन्मध्ये स्थापयेच्छंकुं कल्पना द्द्वादशांगुलम् । तच्छायाग्रं स्पृशेद्यत्र दत्तं पूर्वापराह्णयोः ॥ १२९ ॥

চিহ্নিত স্থানৰ মাজত প্ৰথামতে দ্বাদশ অঙ্গুল মাপৰ শঙ্কু (উভা খুঁটি) স্থাপন কৰিব। পূৰ্বাহ্ন আৰু অপৰাহ্নত য’ত তাৰ ছাঁৰ আগভাগ স্পৰ্শ কৰে, তাত বিন্দু চিহ্নিত কৰিব।

Verse 130

तत्र बिंदुं विधायोभौ वृत्ते पूर्वापराभिधौ । तन्मध्ये तिमिना रेखा कर्तव्या दक्षिणोत्तत ॥ १३० ॥

তাত ‘পূৰ্ব’ আৰু ‘পশ্চিম’ নামে অভিহিত দুয়োটা বৃত্তত এটা-এটা বিন্দু স্থাপন কৰি, সিহঁতৰ মাজত তিমিনা (মাপৰ ৰছী)ৰে দক্ষিণৰ পৰা উত্তৰলৈ যোৱা ৰেখা আঁকিব।

Verse 131

याम्योत्तरदिशोर्मध्ये तिमिना पूर्वपश्चिमा । दिग्मध्यमत्स्यैः संसाध्या विदिशस्तद्वदेव हि ॥ १३१ ॥

দক্ষিণ আৰু উত্তৰ দিশাৰ মাজত তিমিনা দ্বাৰা পূৰ্ব–পশ্চিম দিশা স্থাপন হয়। তেনেদৰে দিশামধ্যত থকা ‘মৎস্য’ (চিহ্ন) দ্বাৰা বিদিশাসমূহো একেদৰে নিৰ্ণীত হয়।

Verse 132

चतुरस्तं बहिः कुर्यात्सूत्रैर्मध्याद्विनिःसृतैः । भुजसूत्रांगुलैस्तत्र दत्तैरिष्टप्रभा मता ॥ १३२ ॥

মধ্যৰ পৰা ওলাই যোৱা সূত্ৰসমূহ বাহিৰলৈ মেলি বাহিৰত এটা চতুৰস্ৰ গঠন কৰিব। তাত ভুজাৰ সূত্ৰসমূহ অঙ্গুল-মাপে ঠিকমতে স্থাপন হ’লে ইষ্টপ্ৰভা (যথোচিত অনুপাত/ৰূপ) সিদ্ধ বুলি ধৰা হয়।

Verse 133

प्रांक्पश्चिमाश्रिता रेखा प्रोच्यते सममंडलम् । भमंडलं च विषुवन्मंडलं परिकीर्तितम् ॥ १३३ ॥

পূৰ্ব–পশ্চিম দিশালৈ বিস্তৃত ৰেখাক ‘সমমণ্ডল’ বুলি কোৱা হয়। ই একেই ‘ভমণ্ডল’ আৰু ‘বিষুবন্মণ্ডল’ নামেও পৰিকীৰ্তিত।

Verse 134

रेखा प्राच्यपरा साध्या विषुवद्भाग्रया तथा । इष्टच्छायाविषुवतोर्मध्येह्यग्राभिधीयते ॥ १३४ ॥

পূবমুখী এটা ৰেখা আঁকিব লাগে, আৰু তেনেদৰে বিষুৱৎ (পূব–পশ্চিম) ৰেখাও। ইষ্ট ছায়া-চিহ্ন আৰু বিষুৱৎ চিহ্নৰ মাজৰ মধ্যবিন্দুক ‘অগ্ৰা’ বুলি কোৱা হয়।

Verse 135

शंकुच्छायाकृतियुतेर्मूलं कंर्णोऽय वर्गतः । प्रोह्य शंकुकृते मूलं छाया शेकुविपर्ययात् ॥ १३५ ॥

শঙ্কু আৰু তাৰ ছায়াৰে গঠিত সমকোণী আকাৰত বৰ্গযোগে কৰ্ণ নিৰ্ণয় হয়। কৰ্ণ জনা থাকিলে শঙ্কুৰ বৰ্গ বিয়োগ কৰি—উলটা পদ্ধতিত—ছায়া পোৱা যায়।

Verse 136

त्रिंशत्कृत्योयुगे भानां चक्रं प्राक्परिलंबते । तद्गुणाद्भदिनैर्भक्त्या द्युगणाद्यदवाप्यते ॥ १३६ ॥

এটা যুগত ভানসকলৰ চক্ৰ ত্ৰিশবাৰ পূৰ্ববৎ পৰিভ্ৰমণ কৰে। তাৰ গুণে দিন-সমূহৰ গণনাৰ দ্বাৰা, ভক্তিভাৱে যত্ন কৰি, দিনসংখ্যা লাভ হয়।

Verse 137

तद्दोस्रिव्नादशाध्नांशा विज्ञेया अयतानिधाः । तत्संस्वकृताद्धहात्कांतिच्छायावरदलादिकम् ॥ १३७ ॥

তাৰ পৰা বাৰটা বিভাগ আৰু সিহঁতৰ উপবিভাগসমূহ যথোচিত নিধিৰূপে জানিবলগীয়া। সিহঁতৰ সুসংগঠিত প্ৰয়োগৰ পৰা কান্তি, ছায়া, উৎকৰ্ষ, বল আদি ফল জন্মে।

Verse 138

शंकुच्छायाहते त्रिज्ये विषुवत्कर्कभाजिते । लंबाक्षज्ये तयोस्छाये लंबाक्षौ दक्षिमौ सदा ॥ १३८ ॥

ত্ৰিজ্যাক শঙ্কু-ছায়াৰে গুণ কৰি বিষুৱৎ আৰু কৰ্কৰ মানেৰে ভাগ দিলে যি পোৱা যায় সেয়াই লম্বাক্ষ-জ্যা। সেই দুটা ছায়াৰ পৰা পোৱা দুটা লম্বাক্ষ সদায় দক্ষিণ বুলি গ্ৰহণ কৰিব লাগে।

Verse 139

साक्षार्कापक्रमयुतिर्द्दिक्साम्येंतरमन्यथा । शेषह्यानांशाः सूर्यस्य तद्वाहुज्याथ कोटिजाः ॥ १३९ ॥

যেতিয়া সূৰ্যৰ অপক্রম দিক্‌সাম্য (বিষুৱ-দিশ)ৰ সৈতে সোজাকৈ যুক্ত হয়, তেতিয়া ফল পোৱা যায়; নহ’লে অন্য ধৰণে গণনা কৰিব লাগে। অৱশিষ্ট অংশসমূহ সূৰ্যৰ সূক্ষ্ম অণাংশ; তাৰ পৰা বহুজ্যা আৰু কোটিজ্যা নিৰ্ণীত হয়।

Verse 140

शंकुमानांगुलाभ्यस्ते भुजत्रिज्ये यथांक्रमम् । कोटीज्ययाविभज्याप्ते छायाकर्माबहिर्द्दले ॥ १४० ॥

শঙ্কুৰ মান অঙ্গুলত লৈ, ভুজা আৰু ত্ৰিজ্যাক ক্ৰমে তাতে গুণ কৰিব লাগে; তাৰ পাছত সেই গুণফল কোটিজ্যা দ্বাৰা ভাগ কৰিব লাগে। যি মান পোৱা যায়, তাক ছায়া-কর্মৰ বাহ্য ধাপত প্ৰয়োগ কৰিব লাগে।

Verse 141

स्वाक्षार्कनतभागानां दिक्साम्येऽतरमन्यथा । दिग्भेदोपक्रमः शेषस्तस्य ज्या त्रिज्यया हता ॥ १४१ ॥

স্বাক্ষ আৰু সূৰ্য-নতি অংশসমূহত দিক্‌সাম্য থাকিলে বিকল্প পদ্ধতি গ্ৰহণ কৰিব লাগে; নহ’লে দিগ্ভেদৰ পৰা উপক্রম কৰি অৱশিষ্ট অংশ সামৰিব লাগে। সেই শেষৰ জ্যা ত্ৰিজ্যা দ্বাৰা গুণিলে প্ৰয়োজনীয় মান পোৱা যায়।

Verse 142

परमोपक्रमज्याप्त चापमेपादिगो रविः । कर्कादौ प्रोह्यचक्रार्द्धात्तुलादौ भार्द्धसंयुतात्त ॥ १४२ ॥

পৰম উপক্রম-জ্যা পদ্ধতিত পোৱা চাপৰ দ্বাৰা ৰবি এক পাদ (চতুৰ্থাংশ) গমন গণনা কৰা হয়। কৰ্কটাদি ৰাশিত অর্ধচক্ৰৰ পৰা বিয়োগ কৰিব লাগে; আৰু তুলাৰ পৰা আগলৈ অর্ধচক্ৰ যোগ কৰি ফল ল’ব লাগে।

Verse 143

मृगादौ प्रोह्यचक्रात्तु मध्याह्नेऽर्कः स्फुटो भवेत् । तन्मंदमसकृद्धामंफलं मध्यो दिवाकरः ॥ १४३ ॥

মৃগাদি ৰাশিৰ পৰা চক্রত আগবাঢ়িলে মধ্যাহ্নত অর্ক (সূৰ্য) স্পষ্ট হয়। তেতিয়া ফল মৃদু, ধাম (কান্তি) অতিশয় নহয়; দিৱাকৰ মধ্যস্থ থাকিলে এই ফলেই নিৰ্ণীত।

Verse 144

ग्रहोदयाः प्राणहताः खखाष्टैकोद्धता गतिः । चक्रासवो लब्धयुती स्व्रहोरात्रासवः स्मृताः ॥ १४४ ॥

গ্ৰহৰ উদয়সমূহ ‘প্ৰাণহতা’ বুলি কোৱা হয়; আৰু গণিতত নিৰ্ণীত গতি ‘খখাষ্টৈকোদ্ধতা-গতি’ বুলি স্মৃত। লব্ধি (প্ৰাপ্ত ফল)সহ পৰিভ্ৰমণ-চক্ৰসমূহ ‘চক্ৰাসৱ’ নামে কোৱা হয়; আৰু দিন-ৰাতিৰ মান ‘অহোৰাত্ৰাসৱ’ বুলি স্মৰণীয়।

Verse 145

त्रिभद्युकर्णार्द्धगुणा स्वाहोरात्रार्द्धभाजिताः । क्रमादेकद्वित्रिभघाज्या तच्चापानि पृथक् पृथक् ॥ १४५ ॥

এই মানসমূহ তিন ভাগ কৰি, ‘কৰ্ণাৰ্ধ’ গুণকেৰে গুণিত কৰি, তাৰ পাছত নিজৰ অহোৰাত্ৰৰ অর্ধাংশে ভাগ কৰা হয়। তাতে ক্ৰমে এক-, দ্বি- আৰু ত্ৰি-ভাগ ‘ঘ’ মান সিদ্ধ হয়; আৰু তদনুৰূপ চাপ/অংশসমূহ পৃথক পৃথকভাৱে ৰাখিব লাগে।

Verse 146

स्वाधोधः प्रविशोध्याथ मेषाल्लंकोदयासवः । स्वागाष्टयोर्थगोगैकाः शरत्र्येकं हिमांशवः ॥ १४६ ॥

দক্ষিণ পথে প্ৰৱেশ কৰি, মেষত সূৰ্যোদয়ৰ পৰা আৰম্ভ কৰি লংকা-উদয় মান গণনা কৰা হয়। তাত দক্ষিণায়নৰ অন্তৰ্গত আঠ মাহ; এটা শৰৎঋতুৰ; আৰু এটা হিম/শীত ঋতুৰ (হিমাংশু-সম্বন্ধীয়) বুলি স্মৃত।

Verse 147

स्वदेशचरखंडोना भवंतीष्टोदयासवः । व्यस्ताव्यस्तैर्युतास्तैस्तैः कर्कटाद्यास्ततस्तु यः ॥ १४७ ॥

নিজ দেশ/স্থানত চর-খণ্ড আদি স্থানীয় বিভাগ আৰু সংশোধনেৰে ইষ্ট-উদয় মান নিৰ্ধাৰিত হয়। তাৰ পাছত নিৰ্দিষ্ট ব্যস্ত-অব্যস্ত (উলটা-সোজা) যোগে সিহঁতক সংযোজন কৰি, কৰ্কটৰ পৰা আৰম্ভ কৰি অন্য ৰাশিসমূহৰ ফল লাভ কৰা যায়।

Verse 148

उत्क्रमेण षडेवैते भवंतीष्टास्तुलादयः । गतभोग्यासवः कार्याः सायनास्स्वेष्टभास्कराः ॥ १४८ ॥

উত্ক্ৰমে (উলটা ক্ৰমে) এই ছয়টিই ইষ্ট—তুলাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি। গত-ভোগ্য (ইতিমধ্যে ভোগ কৰা) অংশৰ মান গণনা কৰিব লাগে; আৰু নিজৰ ইষ্ট ভাস্কৰৰ সায়ন (অয়ন/ঝোঁক)ো নিৰ্ণয় কৰিব লাগে।

Verse 149

स्वोदयात्सुहता भक्ता भक्तभोग्याः स्वमानतः । अभिष्टधटिकासुभ्यो भोग्यासून्प्रविशोधयेत् ॥ १४९ ॥

নিজৰ শুভ উদয়কালৰ পৰা ভক্তে ইন্দ্ৰিয়-নিগ্ৰহ আৰু আত্মসংযম ধৰি, অভিষ্ট ঘটিকা/মুহূৰ্তৰ দ্বাৰা ভোগ্য প্ৰাণশক্তি শুদ্ধ কৰিব।

Verse 150

तद्वदेवैष्यलग्नासूनेवं व्याप्तास्तथा क्रमात् । शेषं त्रिंशत्क्रमाद्ध्यस्तमशुद्धेन विभाजितम् ॥ १५० ॥

একেদৰে আগন্তুক লগ্নসমূহতো ধাপে ধাপে এই বিধি প্ৰয়োগ কৰিব। তাৰপাছত অৱশিষ্ট অংশক ত্ৰিশ-ত্ৰিশ এককত ক্ৰমে ৰাখি, পূৰ্বৰ অশুদ্ধ মানেৰে ভাগ কৰিব।

Verse 151

भागयुक्तं च हीनं च व्ययनांशं तनुः कुजे । प्राक्पश्चान्नतनाडीभ्यस्तद्वल्लंकोदयासुभिः ॥ १५१ ॥

লগ্নত কুজ (মঙ্গল) থাকিলে, প্ৰয়োজনীয় ভগ্নাংশে বৃদ্ধি আৰু হ্ৰাস—উভয়ভাবে ‘ব্যয়-অংশ’ নিৰ্ণয় কৰিব; পূৰ্ব-পশ্চিম নত-নাড়ি (ছায়ামাপ)ৰ পৰা আৰু তদ্ৰূপ লঙ্কা-উদয়-অসুৰ পৰাও ল’ব।

Verse 152

भानौ क्षयधने कृत्वा मध्यलग्नं तदा भवेत् । भोग्यासूनूनकस्याथ भुक्तासूनधिकस्य च ॥ १५२ ॥

ভানু (সূৰ্য) ক্ষয়-ধনত স্থিত হলে মধ্য-লগ্ন নিৰ্ণয় কৰিব। ভোগ্য প্ৰাণ কম হওক বা ভুক্ত প্ৰাণ অধিক হওক—দুয়ো অৱস্থাতেই এই বিধি প্ৰযোজ্য।

Verse 153

सपिंड्यांतरलग्नासूनेवं स्यात्कालसाधनम् । विराह्वर्कभुजांशाश्चेदिंद्राल्पाः स्याद् ग्रहो विधोः ॥ १५३ ॥

এইদৰে পিণ্ড আৰু লগ্নৰ মাজৰ অন্তৰ-নিয়ম প্ৰয়োগে কාල-সাধন লাভ হয়। আৰু যদি বিরাহ আৰু অর্ক-ভুজাংশ আদি গণিত অংশ ‘ইন্দ্ৰ’ এককতকৈও কম হয়, তেন্তে বিধু (চন্দ্ৰ)ৰ গ্ৰহ (গ্ৰাহক প্ৰভাৱ) কাৰ্যকৰ ধৰা হ’ব।

Verse 154

तेषां शिवघ्नाः शैलाप्ता व्यावर्काजः शरोंगुलैः । अर्कं विधुर्विधुं भूभा छादयत्यथा छन्नकम् ॥ १५४ ॥

তেওঁলোকৰ মাজত শিৱঘ্ন শত্রুও আছিল—পৰ্বতজাত, নেকুৰাৰ দৰে উগ্ৰ—যিসকলে অঙ্গুলি-প্ৰমাণ শৰৰে সূৰ্যকো আঘাত কৰিলে। যেনেকৈ ভূ-প্ৰভাই চন্দ্ৰক ঢাকে, তেনেকৈ চন্দ্ৰও যেন আৱৃত হ’ল।

Verse 155

छाद्यछादकमानार्धं शरोनं ग्राह्यवर्जितम् । तत्स्वच्छन्नं च मानैक्यार्द्धांशषष्टं दशाहतम् ॥ १५५ ॥

যি ঢাকিবলগীয়া আৰু যি ঢাকে—দুয়োৰে মানৰ অর্ধ লওক; যি গ্ৰাহ্য নহয় তাক বর্জন কৰক। তাৰ পিছত শুদ্ধভাৱে ঢকা মানৰ পৰা এক্য মানৰ ষাঠিভাগৰ এক ভাগ লৈ দশগুণ কৰিলে ফল হয়।

Verse 156

छन्नघ्नमस्मान्मूलं तु खांगोनग्लौवपुर्हृतम् । स्थित्यर्द्धं घटिकादिस्याद्व्यंगबाह्वंशसंमितैः ॥ १५६ ॥

এই পদ্ধতিত ‘ছন্নঘ্ন’ (আৱৰণ-ঘাতক) আঁতৰাই মূলমান পোৱা যায়; আৰু খ, অঙ্গ, ন, গ্ল, বপু—এই সংকেতশব্দে নিৰ্দেশিত পদসমূহো অপসাৰিত হয়। তাৰ পিছত বিকৃত/সংশোধিত বাহু-মান আৰু তাৰ অংশ অনুসাৰে ঘটিকা আদিত অর্ধকাল নিৰ্ণয় কৰা হয়।

Verse 157

इष्टैः पलैस्तदूनाढ्यं व्यगावूनेऽर्कषङ्गुणः । तदन्यथाधिके तस्मिन्नेवं स्पष्टे सुखांत्यगे ॥ १५७ ॥

নিৰ্দিষ্ট পল-মান কম-বেছি হ’লে ফলও তদনুসাৰে কম-বেছি হয়। যদি ঘাটতি এক ‘ব্যগাৱ’ হয়, তেন্তে ফল সূৰ্য-গুণ অৰ্থাৎ ছয়গুণ হয়। আৰু যদি অধিক হয়, তেন্তে সেই অনুসাৰে পৰিবর্তন কৰিব লাগে—এইদৰে গণনা স্পষ্ট, সুখ-ফল বণ্টনত সমাপ্ত।

Verse 158

ग्रासेन स्वाहतेच्छाद्यमानामे स्युर्विशोपकाः । पूर्णांतं मध्यमत्र स्याद्दर्शांतेंजं त्रिभोनकम् ॥ १५८ ॥

চন্দ্ৰৰ নিজৰ ‘গ্ৰাস’ (গ্ৰহণত) দ্বাৰা যেতিয়া তিথি-অঙ্গ ঢাকে, তেতিয়া সিহঁতক ‘বিশোপকা’ বুলি কোৱা হয়। এই গণনাত ‘পূৰ্ণান্ত’ মধ্যবিন্দু ধৰা হয়, আৰু পক্ষান্ত (দৰ্শান্ত)ত ‘অজ’ক ‘ত্রিভোনক’ অৰ্থাৎ তিনগুণ বুলি কোৱা হৈছে।

Verse 159

पृथक् तत्क्रांत्यक्षभागसंस्कृतौ स्युर्नतांशकाः । तद्दिघ्नांशकृतिद्व्यूनार्द्धार्कयुता हरिः ॥ १५९ ॥

ক্ৰান্তি-অংশ আৰু অক্ষ-ভাগ পৃথকভাবে সংস্কাৰ কৰিলে যি মান পোৱা যায়, সেয়াই ‘নতাংশক’ বুলি কোৱা হয়। সেই মানৰ আধাৰত দ্বিগুণিত বৰ্গাদি কৰি, দুটা বিয়োগ কৰি আৰু অর্ধ-আৰ্ক যোগে ‘হৰি’ (ভাজক) নিৰ্ণীত হয়।

Verse 160

त्रिभानांगार्कविश्लेषांशोंशोनघ्नाः । पुरंदराः । हराप्तालंबनं स्वर्णवित्रिभेर्काधिकोनके ॥ १६० ॥

প্ৰাপ্ত পাঠত এই শ্লোকটো অতি ভ্ৰষ্ট আৰু খণ্ডিত; ই বাক্যতকৈ সূত্ৰসদৃশ শব্দ-তালিকা যেন লাগে। সেয়ে শুদ্ধ পাঠ বা অন্য প্ৰতিলিপি নোহোৱাকৈ নিশ্চিত অৰ্থ নিৰ্ণয় কঠিন; একে কেৱল গণিতীয় সংকেত-মাত্ৰ বুলি ধৰা উচিত।

Verse 161

विश्वघ्नलंबनकलाढ्योनस्तु तिथिवद्यगुः । शरोनोलंबनषडघ्ने तल्लवाढ्योनवित्रिभात् ॥ १६१ ॥

অৱশিষ্টত কলা যোগ কৰি লম্বনেৰে সংশোধন কৰিলে তিথিৰ মান পোৱা যায়। অৱশিষ্টক ‘ষড়ঘ্ন’ (ছয়গুণ) কৰি, লম্বনে শুদ্ধ কৰি আৰু সংশ্লিষ্ট লৱ যোগ কৰিলে ফল ত্ৰিভাগ-নিয়মৰ পৰা বিচ্যুত নহয়।

Verse 162

नतांशास्तजांसाने प्राधृतस्तद्विवर्जित । शब्देंदुलिप्तैः षड्भिस्तु भक्तानतिर्नतिर्नतांशदिक् ॥ १६२ ॥

নতাংশ তজাংশানে প্ৰতিষ্ঠিত হৈ সেই দোষৰ পৰা মুক্ত হ’লে, ‘শব্দ-চন্দ্ৰ’ লিপ্ত ছয় অক্ষৰে ভক্তৰ নতি সৰ্বদিশে পৰিপূৰ্ণ প্ৰণামৰূপে সিদ্ধ হয়।

Verse 163

तयोर्नाट्योहभिन्नैकदिक् शरः स्फुटतां व्रजेत् । ततश्छन्नस्थितिदले साध्ये स्थित्यर्द्धषट्त्रिभिः ॥ १६३ ॥

সেই দুয়োটাৰ মাজত একেদিশে নিয়ত শৰ (সূচক) স্পষ্ট হ’ব লাগে। তাৰ পিছত গোপন ‘স্থিতি-দল’ স্থাপন কৰিব লাগিলে, স্থৈৰ্যৰ ছয়ৰ সাড়ে তিনিগুণ (একক) দ্বাৰা সেয়া সিদ্ধ হয়।

Verse 164

अंशस्तैर्विंत्रिभंद्विस्थंलंबनेतयोः पूर्ववत् । संस्कृतेस्ताभ्यां स्थित्यर्द्धे भवतः स्फुटे ॥ १६४ ॥

সেই অংশসমূহে ফলক ত্ৰয়ৰ দ্বিতীয় স্থানত পূৰ্বৱৎ স্থাপন কৰা। সেই দুয়োৰ সংস্কাৰত স্থিতিৰ মধ্যভাগত স্ফুট সত্যমান প্ৰকাশ পায়।

Verse 165

ताभ्यां हीनयुतो मध्यदर्शः कालौ मुखांतगौ । अर्काद्यूना विश्व ईशा नवपंचदशांशकाः ॥ १६५ ॥

সেই দুয়োৰে হ্ৰাস‑বৃদ্ধি কৰিলে ‘মধ্যদৰ্শ’ গণনা লাভ হয়। কালক মুখ আৰু অন্তসহ জ্ঞান কৰা; সূৰ্যাদি মান নৱ আৰু পঞ্চদশ অংশ বুলি কোৱা হৈছে।

Verse 166

कालांशास्तैरूनयुक्ते रवौ ह्यस्तोदयौ विधोः । दृष्ट्वा ह्यादौ खेटबिंबं दृगौञ्च्ये लंबमीक्ष्य च ॥ १६६ ॥

সূৰ্যৰ কালাংশ সেইদৰে হ্ৰাস‑বৃদ্ধি কৰি সঠিক কৰিলে চন্দ্ৰৰ অস্ত‑উদয় নিৰ্ণয় কৰা। প্ৰথমে খেট/চন্দ্ৰবিম্ব দেখি, দৃষ্টি স্থিৰ কৰি লম্বৰেখাও লক্ষ্য কৰা।

Verse 167

तल्लुंबपापबिंबांतर्दृणौ व्याप्तरविघ्नभाः । अस्ते सावयवा ज्ञेया गतैष्यास्तिथयो बुधैः ॥ १६७ ॥

লম্বত যেতিয়া চন্দ্ৰৰ দোষযুক্ত বিম্বৰ অন্তৰ্ভাগ সূৰ্যৰ বাধাদায়ক কিৰণেৰে ব্যাপ্ত দেখা যায়, তেতিয়া পণ্ডিতসকলে তিথিক সাৱয়ৱ জানি, গত আৰু আগত তিথিৰ ভেদ কৰে।

Verse 168

व्यस्ते युक्तांतिभागैश्च द्विघ्नतिथ्याहृता स्फुटम् । संस्कारदिकलंबनमंगुलाद्यं प्रजायते ॥ १६८ ॥

গণনাক বিন্যস্ত কৰি অন্ত্য ভগ্নাংশসহ যুক্ত কৰি, দ্বিগুণিত তিথিৰে স্ফুটভাৱে ভাগ দিলে পৰিশোধিত মান উৎপন্ন হয়; সেয়াই সংস্কাৰাদি কৰ্মৰ আধাৰ—অঙ্গুল আদি প্ৰমাণৰ।

Verse 169

सेष्वशोनाः सितं तिथ्यो बलन्नाशोन्नतं विधोः । श्रृङ्गमन्यत्र उद्वाच्यं बलनांगुललेखनात् ॥ १६९ ॥

অৱশিষ্ট তিথিসমূহত তিথি অনুসাৰে চন্দ্ৰকলাসকল ‘শুক্ল/উজ্জ্বল’ বুলি বুজিব লাগে। চন্দ্ৰৰ উদয়‑অস্তৰ দ্বাৰা তাৰ বৃদ্ধি‑ক্ষয় নিৰ্ণীত হয়। চন্দ্ৰশৃঙ্গৰ (কলা‑টিপ) দিশ অন্যত্ৰ আঙুলিৰ চিহ্ন‑প্ৰমাণে পৃথকভাৱে কোৱা হয়॥১৬৯॥

Verse 170

पंचत्वे गोंकविशिखाः शेषकर्णहताः पृथक् । विकृज्यकांगसिद्धाग्निभक्तालब्धोनसंयुताः ॥ १७० ॥

পঞ্চবৰ্গত ‘গোঙ্কবিশিখা’ আৰু ‘শেষকৰ্ণহত’ আদি ভেদ পৃথক পৃথকভাৱে নিৰ্দিষ্ট। তদ্ৰূপ বিকৃত‑অঙ্গ, সাধনা‑সিদ্ধ, অগ্নিভক্ত, পূজাভক্ত আৰু অলব্ধ‑লাভপ্ৰাপ্ত—সকলোৱে নিজ নিজ লক্ষণৰে যুক্ত বুলি কোৱা হৈছে॥১৭০॥

Verse 171

त्रिज्याधिकोने श्रवणे वपूंषि स्युर्हृताः कुजात् । ऋज्वोरनृज्वोर्विवरं गत्यंतरविभाजितम् ॥ १७१ ॥

শ্ৰৱণ নক্ষত্ৰ ত্ৰিজ্যাধিকোণ যোগত থাকিলে দেহসমূহ পাপগ্ৰহ (কুজ) দ্বাৰা গ্ৰস্ত হয় বুলি কোৱা হৈছে। সোজা আৰু অসোজা গতিৰ মাজৰ ফাঁক ভিন্ন গতি‑পথৰ বিভাগে নিৰ্ণীত হয়॥১৭১॥

Verse 172

वक्रर्त्वोर्गतियोगामं गम्येतीते दिनादिकम् । खनत्यासंस्कृतौव्वेषूदक्साम्येन्येंतरं युतिः ॥ १७२ ॥

গ্ৰহৰ গতি আৰু বক্র‑ঋতু (বক্ৰী অৱস্থা)ৰ যোগে দিন আদি কালমানৰ গত‑শেষ নিৰ্ণয় কৰিব লাগে। খনন আদি অসংস্কৃত গণনাত দিশসমতা অনুসাৰে মধ্যমান ল’লে সংশোধন (যুতি) লাভ হয়॥১৭২॥

Verse 173

याम्योदक्खेटविवरं मानौक्याद्धोल्पकं यदा । यदा भेदोलंबनाद्यं स्फुटार्थं सूर्यपर्ववत् ॥ १७३ ॥

যেতিয়া মাপজোক আৰু সূক্ষ্ম পৰ্যবেক্ষণৰ দ্বাৰা দক্ষিণ‑উত্তৰৰ বিবৰ (ছিদ্ৰ) আৰু সিহঁতৰ বিভাগ সূৰ্যপথৰ চিহ্নিত পৰ্বৰ দৰে স্পষ্ট হয়, তেতিয়া সেই সূচক‑যন্ত্ৰ স্ফুট অৰ্থ‑নিৰ্ণয়ৰ বাবে বিশ্বাসযোগ্য হয়॥১৭৩॥

Verse 174

एकायनगतौ स्यातां सूर्याचन्द्रमसौ यदा । तयुते मंडले क्रांत्यौ तुल्यत्वे वै धृताभिधः ॥ १७४ ॥

যেতিয়া সূৰ্য আৰু চন্দ্ৰ একে অয়নগতিত গমন কৰে আৰু মণ্ডলত তেওঁলোকৰ ক্রান্তি (দীৰ্ঘাংশ) সমান হয়, তেতিয়া সেই যোগক ‘ধৃত’ বুলি কোৱা হয়।

Verse 175

विपटीतायनगतौ चंद्रार्कौ क्रांतिलिप्तिकाः । समास्तदा व्यतीपातो भगणार्द्धे तपोयुतौ ॥ १७५ ॥

যেতিয়া চন্দ্ৰ আৰু সূৰ্য বিপৰীত অয়নগতিত থাকে আৰু লিপ্তিকা পৰ্যন্ত তেওঁলোকৰ ক্রান্তি নিখুঁতভাৱে সমান হয়, তেতিয়া ভগণাৰ্ধত তপোবলযুক্ত ‘ব্যতীপাত’ যোগ ঘটে।

Verse 176

भास्करेंद्वो र्भचक्रांत चक्रार्द्धावधिसंस्थयोः । दृक्कल्पसाधितांशादियुक्तयोः स्वावपक्रमौ ॥ १७६ ॥

সূৰ্য আৰু চন্দ্ৰ যেতিয়া ৰাশিচক্ৰৰ অন্তত বা অর্ধচক্ৰ-সীমাত অৱস্থিত হয়, তেতিয়া দৃক্কল্পে সাধিত অংশাদি মান প্ৰয়োগ কৰি তেওঁলোকৰ নিজ নিজ অপক্রম (ডিক্লিনেশন) নিৰ্ণয় কৰিব লাগে।

Verse 177

अथोजपदगम्येंदोः क्रांतिर्विक्षेपसंस्कृताः । यदि स्यादधिका भानोः क्रांतेः पातो गतस्तदा ॥ १७७ ॥

এতিয়া চন্দ্ৰ যেতিয়া অজপদ (ৰাহু-কেতু বিন্দু) পায়, তেতিয়া বিক্ষেপ-সংশোধনে শুদ্ধ কৰা তাৰ ক্রান্তি ধৰা হয়। যদি সেই ক্রান্তি সূৰ্যৰ ক্রান্তিতকৈ অধিক হয়, তেন্তে সেই সময়তে পাত (নোড অতিক্ৰম) ঘটিল বুলি বুজিব লাগে।

Verse 178

न्यूना चेत्स्यात्तदा भावी वामं युग्मपदस्य च । यदान्यत्वं विधोः क्रांतिः क्षेपाच्चेद्यदि शुद्ध्यति ॥ १७८ ॥

যদি গণিতমান কম হয়, তেন্তে যুগ্মপদৰ বাম (পূৰ্ব) অংশত সংশোধন দিব লাগে। আৰু চন্দ্ৰৰ ক্রান্তি ভিন্ন হ’লে, ক্ষেপ যোগে যদি শুদ্ধি হয়, তেন্তে সেই যোগেই তাক ঠিক কৰিব লাগে।

Verse 179

क्रांत्योर्जेत्रिज्ययाभिस्ते परमायक्रमोद्धते । तच्चापांतर्मर्द्धवायोर्ज्यभाविनशीतगौ ॥ १७९ ॥

অয়ন-ক্রান্তিৰ জ্যা আৰু ত্ৰিজ্যা দ্বাৰা সেই পৰম, উন্নত গণনা-পদ্ধতি সিদ্ধ হয়। তাৰ পাছত চাপৰ অন্তৰত ‘অন্তৰ্বায়ু’ৰ ক্ৰিয়াৰে উৎপন্ন জ্যাবোৰ শীত-উষ্ণ ঋতুফল প্ৰকাশ কৰে।

Verse 180

शोध्यं चंद्राद्गते पाते तत्सूयगतिताडितम् । चंद्रभुक्त्या हृतं भानौ लिप्तादिशशिवत्फलम् ॥ १८० ॥

চন্দ্ৰৰ পাত-গমন অতিক্ৰান্ত হ’লে যি শোধনীয় অৱশিষ্ট থাকে, তাক সূৰ্যগতিয়ে গুণ কৰা। তাৰ পাছত চন্দ্ৰভুক্তিয়ে ভাগ দিলে ভানু-সম্বন্ধীয় ফল লিপ্তা আদি এককত ইষ্টফলৰূপে পোৱা যায়।

Verse 181

तदूच्छशांकपातस्य फलं देयं विपर्ययात् । कर्मैतदसकृत्तावत्क्रांती यावत्समेतयोः ॥ १८१ ॥

সেই উচ্চ-শঙ্কা-পাতৰ ফল বিপৰীত ক্ৰমে প্ৰয়োগ কৰিব লাগে। দুয়োটা ক্রান্তি ক্ৰমে সমীপ হৈ একত্বত মিলিত নোহোৱালৈকে এই কৰ্ম পুনঃপুনঃ কৰিব লাগে।

Verse 182

क्रांत्योः समत्वे पातोऽथ प्रक्षिप्तांशोनिते विधौ । हीनेऽर्द्वरात्रघिकाघतो भावी तात्कालिकेऽधिका ॥ १८२ ॥

দুয়োটা ক্রান্তি সমান হ’লে তেতিয়াই পাত (সন্ধিবিন্দু)। প্ৰক্ষিপ্ত অংশযুক্ত বিধিত মান কম হ’লে অৰ্ধৰাত্ৰি আৰু এক ঘটিকা যোগ কৰা; ভাবী গণনাত তাক অধিক ধৰা হয়, আৰু তাত্কালিকত ই অতিরিক্ত শোধন।

Verse 183

स्थिरीकृतार्द्धरा त्रार्द्धौ द्वयोर्विवरलिप्तकाः । षष्टिश्चाचंद्रभुक्ताप्ता पातकालस्य नाडिकाः ॥ १८३ ॥

অর্ধমাপ স্থিৰ হ’লে, দুটা ‘ত্ৰাৰ্ধ’ মিলি ‘বিৱৰ-লিপ্তকা’ (লিপ্তা) নামৰ অন্তৰ হয়। আৰু চন্দ্ৰভুক্তিৰে প্ৰাপ্ত তেনে ষাঠি মানেই পাতকালৰ নাড়িকা (কাল-একক) হয়।

Verse 184

रवींद्वोर्मानयोगार्द्धं षष्ट्या संगुण्य भाजयेत् । तयोर्भुक्तयंतरेणाप्तं स्थित्यमर्द्धां नाडिकादिवत् ॥ १८४ ॥

সূৰ্য আৰু চন্দ্ৰৰ সংযুক্ত মানৰ অর্ধাংশ লৈ তাক ষাঠি গুণ কৰি ভাগ কৰিব লাগে। তাৰ পিছত তেওঁলোকৰ দৈনিক গতি-ভেদে ভাগ কৰিলে যি ফল পোৱা যায়, সেয়াই নাড়িকা আদি এককত প্ৰকাশিত তেওঁলোকৰ ‘স্থিতি’ (সংযোগ/বিয়োগ) ৰ অর্ধকাল।

Verse 185

पातकालः स्फुटो मध्यः सोऽपि स्थित्यर्द्धवर्जितः । तस्य संभवकालः स्यात्तत्संयोगेक्तसंज्ञकः ॥ १८५ ॥

‘পাতকাল’ হৈছে স্পষ্টভাৱে নিৰ্ণীত মধ্যক্ষণ; তাতো স্থিতিৰ অর্ধাংশ বর্জিত ধৰা হয়। তাৰ উদ্ভৱসময়ক শাস্ত্ৰীয় প্ৰয়োগত ‘সংযোগ’ বুলি সংজ্ঞা দিয়া হয়।

Verse 186

आद्यंतकालयोर्मध्ये कालो ज्ञेयोऽतिदारुणः । प्रज्वलज्ज्वलनाकारः सर्वकर्मसु गर्हितः ॥ १८६ ॥

আদি-কাল আৰু অন্ত-কালৰ মাজত থকা যি কাল, সি অতি দাৰুণ বুলি জানিব লাগে—প্ৰজ্বলিত অগ্নিৰ দৰে, আৰু সকলো কৰ্মত গৰ্হিত (কাৰণ সি সকলোকে দহি পেলায়)।

Verse 187

इत्येतद्गणितो किंचित्प्रोक्तं संक्षेपतो द्विज । जातकं वाच्मि समयाद्राशिसंज्ञापुरःसरम् ॥ १८७ ॥

হে দ্বিজ! এই গণিতৰ অলপ অংশ মই সংক্ষেপে ক’লোঁ। এতিয়া যথাক্ৰমে প্ৰথমে ৰাশি-সঞ্জ্ঞা বৰ্ণনা কৰি, তাৰ পিছত জাতক (জন্মফল/জন্মকুণ্ডলী) ব্যাখ্যা কৰিম।