Śreyas and Paramārtha: The Ribhu–Nidāgha Teaching on Non-Dual Self (Advaita)
সনন্দনে বৰ্ণনা কৰে—বিবেক-উপদেশ শুনি ৰজাই পুনৰ ‘পৰম শ্ৰেয়’ কি বুলি সোধে। কৰ্তৃত্ব কৰ্মে প্ৰেৰিত গুণসমূহৰ; আত্মাৰ নহয়—এই বোধ দিয়া হয়। ব্ৰাহ্মণ-গুৰুৱে শ্ৰেয়ক পুনৰ্ব্যাখ্যা কৰে—ধন, পুত্ৰ, ৰাজ্য আদি লৌকিক লক্ষ্য গৌণ; পৰমাত্মাৰ সৈতে একাত্মতা আৰু স্থিৰ আত্মধ্যানেই সত্য শ্ৰেয়। মাটি-ঘটৰ দৃষ্টান্তে ইন্ধন, ঘি, কুশ আদি নশ্বৰ বস্তুৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ যজ্ঞকর্ম নশ্বৰ বুলি দেখুৱায়; পৰমাৰ্থ অক্ষয়, গঢ়া ফল নহয়—আত্মজ্ঞানেই উপায় আৰু লক্ষ্য। তাৰ পিছত ৰিভু–নিদাঘ উপাখ্যান: অতিথি-সত্কাৰ আৰু আহাৰৰ প্ৰশ্নে ভোক-পিয়াহৰ সৈতে আত্ম-চিনাক্তকৰণ নাকচ কৰাৰ দুৱাৰ মেলে; বাস-ভ্ৰমণৰ প্ৰশ্ন সৰ্বব্যাপী পুৰুষত খাটে নে। দ্বিতীয় সাক্ষাতে ৰজা–হাতীৰ উচ্চ-নীচ ক্ৰমে ‘ওপৰ-তল’ ভেদ কল্পিত বুলি প্ৰকাশ পায়। নিদাঘে ৰিভুক গুৰু বুলি চিনে; সিদ্ধান্ত—জগত অখণ্ড, বাসুদেৱৰ স্বভাৱেই। ভেদবুদ্ধি ত্যাগ কৰি ৰজাই জাগ্ৰত স্মৃতি আৰু অদ্বৈত দৰ্শনে জীৱন্মুক্তি লাভ কৰে।
Shlokas
Verse 1
सनंदन उवाच । निशम्य तस्येति वचः परमार्थसमन्वितम् । प्रश्रयावनतो भूत्वा तमाह नृपतिर्द्विजम् ॥ १ ॥
সনন্দনে ক’লে—তেওঁৰ পৰমাৰ্থসমন্বিত বাক্য শুনি ৰজা বিনয় আৰু শ্ৰদ্ধাৰে নত হৈ সেই দ্বিজ মুনিক ক’লে।
Verse 2
राजोवाच । भगवन्यत्त्वया प्रोक्त परमार्थमयं वचः । श्रुते तस्मिन्भ्रमंतीव मनसो मम वृत्तयः ॥ २ ॥
ৰাজাই ক’লে: হে ভগৱন! আপুনি কোৱা বাক্য পৰমাৰ্থে পৰিপূৰ্ণ; কিন্তু সেয়া শুনিলেই মোৰ মনৰ বৃত্তিসমূহ যেন বিভ্ৰমত ঘূৰি ফুৰে।
Verse 3
एतद्विवेकविज्ञानं यदि शेषेषु जंतुषु । भवता दर्शितं विप्र तत्परं प्रकृतेर्महत् ॥ ३ ॥
হে বিপ্ৰ! যদি আপুনি অন্য জীৱসমূহৰ ক্ষেত্ৰতো এই বিবেক-জ্ঞান দেখুৱাইছে, তেন্তে ই প্ৰকৃতিৰ মহত্তত্ত্বৰ দিশে পৰমভাৱে নিবদ্ধ।
Verse 4
नाहं वहामि शिबिकां शिबिका मयि न स्थिता । शरीरमन्यदस्मत्तो येनेयं शिबिका धृता ॥ ४ ॥
মই শিবিকা নুবহোঁ, কিয়নো শিবিকা মোৰ ভিতৰত স্থিত নহয়। মই দেহৰ পৰা ভিন্ন; এই শিবিকা দেহেই বহন কৰে।
Verse 5
गुण प्रवृत्तिर्भूतानां प्रवृत्तिः कर्मचोदिता । प्रवर्तंते गुणाश्चैते किं ममेति त्वयोदितम् ॥ ५ ॥
জীৱসমূহৰ প্ৰবৃত্তি গুণসমূহৰেই প্ৰবৃত্তি, আৰু সেয়া কৰ্মে প্ৰেৰিত। এই গুণসমূহেই চলি থাকে—তেন্তে ‘ই মোৰ’ বুলি ভাব, আপুনি কোৱা মতে, কেনেকৈ যুক্তিসংগত?
Verse 6
एतस्मिन्परमार्थज्ञ मम श्रोत्रपथं गते । मनो विह्वलतामेति परमार्थार्थतां गतम् ॥ ६ ॥
হে পৰমাৰ্থজ্ঞ! এই কথা মোৰ কৰ্ণপথে প্ৰৱেশ কৰামাত্ৰ মোৰ মন বিহ্বল হয়, যেন পৰমাৰ্থৰ সত্য তাত্পৰ্যলৈ গৈ পৌঁছিছে।
Verse 7
पूर्वमेव महाभाग कपिलर्षिमहं द्विज । प्रष्टुमभ्युद्यतो गत्वा श्रेयः किंत्वत्र संशये ॥ ७ ॥
হে মহাভাগ দ্বিজ! পূৰ্বতে মই কপিল ঋষিৰ ওচৰলৈ গৈ পৰম শ্ৰেয় সুধিবলৈ উদ্যত হৈছিলোঁ; তথাপি এই বিষয়ত মোৰ সংশয় এতিয়াও নোহোৱা নহ’ল।
Verse 8
तदंतरे च भवता यदिदं वाक्यमीरितम् । तेनैव परमार्थार्थं त्वयि चेतः प्रधावति ॥ ८ ॥
আৰু এই মাজতে আপুনি যি বাক্য ক’লে, সেই বাক্যৰ দ্বাৰাই পৰমাৰ্থৰ অৰ্থ লাভ কৰিবলৈ মোৰ চিত্ত আপোনাৰ ফালে ধাৱিত হয়।
Verse 9
कपिलर्षिर्भगवतः सर्वभूतस्य वै किल । विष्णोरंशो जगन्मोहनाशाय समुपागतः ॥ ९ ॥
নিশ্চয়কৈ কপিল ঋষি সৰ্বভূতৰ ভগৱান বিষ্ণুৰ অংশ বুলি কোৱা হয়; জগতক মোহিত কৰা মোহ নাশ কৰিবলৈ তেওঁ আগমন কৰিছে।
Verse 10
स एव भगवान्नूनमस्माकं हितकाम्यया । प्रत्यक्षतामनुगतस्तथैतद्भवतोच्यते ॥ १० ॥
নিশ্চয় সেই ভগৱান আমাৰ মঙ্গল কামনাৰে প্ৰত্যক্ষভাবে উপস্থিত হৈছে; সেয়ে আপোনাৰ এই বাক্য যথাৰ্থ।
Verse 11
तन्मह्यं मोहनाशाय यच्छ्रेयः परमं द्विज । तद्वदाखिल विज्ञानजलवीच्युजधिर्भवान् ॥ ११ ॥
সেয়ে, হে দ্বিজ! মোৰ মোহ নাশ কৰিবলৈ যি পৰম শ্ৰেয়, সেয়া মোক কওক; কিয়নো আপুনি সৰ্ববিজ্ঞান-জলৰ তৰংগেৰে ভৰা সাগৰসদৃশ।
Verse 12
ब्राह्मण उवाच । भूयः पृच्छसि किं श्रेयः परमार्थेन पृच्छसि । श्रेयांसि परमार्थानि ह्यशेषाण्येन भूपते ॥ १२ ॥
ব্ৰাহ্মণে ক’লে—তুমি পুনৰ সুধিছা, পৰম শ্ৰেয় কি; তুমি পৰমাৰ্থৰ উদ্দেশ্যে প্ৰশ্ন কৰিছা। হে ৰাজন, সকলো শ্ৰেয় আসলে সেই পৰম লক্ষ্যই।
Verse 13
देवताराधनं कृत्वा धनसंपदमिच्छति । पुत्रानिच्छति राज्यं च श्रेयस्तस्यैव तन्नृप ॥ १३ ॥
দেৱতাৰ আৰাধনা কৰি মানুহে ধন-সম্পদ বিচাৰে; পুত্ৰ আৰু ৰাজ্যও বিচাৰে। কিন্তু হে নৃপ, পৰম শ্ৰেয় সেই ভক্তৰেই।
Verse 14
विवकिनस्तु संयोगः श्रेयोऽसौ परमात्मना । कर्मयज्ञादिकं श्रेयः स्वर्लोकपलदायि यत् ॥ १४ ॥
কিন্তু বিবেকীৰ বাবে পৰমাত্মাৰ সৈতে সংযোগেই পৰম শ্ৰেয়; কৰ্ম-যজ্ঞাদি যাক ‘শ্ৰেয়’ বোলা হয়, সেয়া কেৱল স্বৰ্গলোকৰ ফল দিয়ে।
Verse 15
श्रेयः प्रधानं च फले तदेवानभिसंहिते । आत्मा ध्येयः सदा भूप योगयुक्तैस्तथा परैः ॥ १५ ॥
যদিও কোনোবাই ইচ্ছাকৃতভাৱে তাক লক্ষ্য নকৰে, তথাপি যি ফলত শ্ৰেয় প্ৰধান, সেই ফলেই প্ৰকাশ পায়। সেয়ে হে ৰাজন, যোগযুক্ত আৰু পৰমভাবসম্পন্ন জনে সদা আত্মাৰ ধ্যান কৰক।
Verse 16
श्रेय स्तस्यैव संयोगः श्रेयो यः परमात्मनः । श्रेयांस्येवमनेकानि शतशोऽथ सहस्त्रशः ॥ १६ ॥
পৰমাত্মাৰ সৈতে যি সংযোগ, সেয়াই পৰম শ্ৰেয়। এইদৰে শ্ৰেয়ৰ বহু ৰূপ আছে—শতশঃ আৰু সহস্ৰশঃ।
Verse 17
संत्यत्र परमार्थास्तु न त्वेते श्रूयतां च मे । धर्मोऽयं त्यजते किं तु परमार्थो धनं यदि ॥ १७ ॥
ইয়াত নিশ্চয়েই পৰমাৰ্থ আছে; কিন্তু তোমাৰ এই কথাবোৰ মই গ্ৰহণ নকৰোঁ। যদি ধনেই পৰম পুৰুষাৰ্থ হ’লহেঁতেন, তেন্তে এই ধৰ্মো ব্যৰ্থ বুলি ত্যাগ কৰা হ’লহেঁতেন।
Verse 18
व्ययश्चक्रियत कस्मात्कामप्राप्त्युपलक्षणः । मुत्रश्चेत्परमार्थाख्यः सोऽप्यन्यस्य नरेश्वर ॥ १८ ॥
তেন্তে ব্যয় কিয় কৰা হয়? সেয়া কেৱল কামপ্ৰাপ্তিৰ লক্ষণমাত্ৰ। আৰু যদি মূত্ৰক ‘পৰমাৰ্থ’ বোলা হয়, তথাপি, হে নৰেশ্বৰ, সেয়া আনৰেই হয়।
Verse 19
परमार्थभूतः सोऽन्यस्य परमार्थो हि नः पिता । एवं न परमार्थोऽस्ति जगत्यत्र चराचरे ॥ १९ ॥
সেই পৰমাৰ্থ-স্বৰূপ; সেই সকলোৰে পৰম লক্ষ্য, আৰু সেই আমাৰ পিতা। সেয়ে এই চৰাচৰ জগতত তেওঁৰ বাহিৰে আন কোনো পৰমাৰ্থ নাই।
Verse 20
परमार्थो हि कार्याणि करणानामशेषतः । राज्यादिप्राप्तिरत्रोक्ता परमार्थतया यदि ॥ २० ॥
পৰমাৰ্থেই সকলো কাৰ্য আৰু সাধনৰ নিঃশেষ ফল। ৰাজ্যাদি প্ৰাপ্তিও ইয়াত ‘পৰমাৰ্থ’ বুলি কোৱা হয়—যদি তাক সেই পৰমাৰ্থৰ দৃষ্টিত গ্ৰহণ কৰা হয়।
Verse 21
परमार्था भवंत्यत्र न भवंति च वै ततः । ऋग्यजुःसामनिष्पाद्यं यज्ञकर्म मतं तव ॥ २१ ॥
ইয়াত পৰমাৰ্থ সিদ্ধ হয়; কিন্তু সেয়া কেৱল বাহ্য কৰ্মৰ পৰাই জন্ম নলয়। তোমাৰ মতে ঋগ্-যজুঃ-সাম আধাৰিত যজ্ঞকৰ্মেই মুখ্য; তথাপি পৰমাৰ্থ ভক্তিৰ দ্বাৰাই সিদ্ধ হয়।
Verse 22
परमार्थभूतं तत्रापि श्रूयतां गदतो मम । यत्तु निष्पाद्यते कार्यं मृदा कारणभूतया ॥ २२ ॥
সেই ঠাইতো মোৰ বাক্যৰ পৰা পৰমাৰ্থ শুনা; যি কোনো কাৰ্য সম্পন্ন হয়, সেয়া কাৰণভূত মৃৎ (মাটি) দ্বাৰাই সিদ্ধ হয়॥২২॥
Verse 23
तत्कारणानुगमनाज्जायते नृप मृन्मयम् । एवं विनाशिभिर्द्रव्यैः समिदाज्यकुशादिभिः ॥ २३ ॥
হে নৃপ! কাৰণভূত মৃৎক আশ্ৰয় কৰাত মৃন্ময় বস্তু জন্মে; তেনেদৰে সমিধা, ঘৃত, কুশ আদি নাশৱান দ্ৰব্যৰ পৰা কাৰ্য উৎপন্ন হয়॥২৩॥
Verse 24
निष्पाद्यते क्रिया या तु सा भवित्री विनाशिनी । अनाशी परमार्थस्तु प्राज्ञैरभ्युपगम्यते ॥ २४ ॥
যি ক্ৰিয়া উৎপন্ন হৈ সম্পন্ন হয়, সি ঘটিও নাশ হয়; কিন্তু পৰমাৰ্থ অনাশী—এই কথাই প্ৰাজ্ঞসকলে মানে॥২৪॥
Verse 25
यत्तुं नाशि न संदेहो नाशिद्रव्योपपादितम् । तदेवापलदं कर्म परमार्थो मतो मम ॥ २५ ॥
যি নাশৱান—ইয়াত সন্দেহ নাই—আৰু নাশৱান দ্ৰব্যত প্ৰতিষ্ঠিত, সেয়াই নিষ্ফল কৰ্ম; মোৰ মতে এয়াই পৰমাৰ্থ॥২৫॥
Verse 26
मुक्तिसाधनभूतत्वात्परमार्थो न साधनम् । ध्यानमेवात्मनो भूपपरमार्थार्थशब्दितम् ॥ २६ ॥
মুক্তিৰ সাধন নিজেই হোৱাৰ বাবে পৰমাৰ্থ পৃথক সাধন নহয়; হে ভূপ! আত্মধ্যানকেই ‘পৰমাৰ্থ’—সৰ্বোচ্চ প্ৰয়োজন—বুলি কোৱা হয়॥২৬॥
Verse 27
भेदकारि परेभ्यस्तु परमार्थो न भेदवान् । परमार्थात्मनोर्योगः परमार्थ इतीष्यते ॥ २७ ॥
ভেদ কেৱল আন বস্তুৰ সাপেক্ষে উৎপন্ন হয়; পৰমাৰ্থ নিজে বিভক্ত নহয়। পৰমাৰ্থ আৰু আত্মাৰ ঐক্য-যোগকেই পৰম সত্য বুলি কোৱা হয়।
Verse 28
मिथ्यैतदन्यद्द्रव्यं हि नैतद्द्रव्यमयं यतः । तस्माच्छ्रेयांस्यशेषाणि नृपैतानि न संशयः ॥ २८ ॥
এই অন্য ‘দ্ৰব্য’ সঁচাকৈ মিথ্যা, কিয়নো ই সৎ দ্ৰব্য-স্বৰূপ নহয়। সেয়ে, হে নৃপ, এই সকলো নিঃসন্দেহে পৰম শ্ৰেয়।
Verse 29
परमार्थस्तु भूपाल संक्षेपाच्छ्रूयतां मम । एको व्यापी समः शुद्धो निर्गुण प्रकृतेः परः ॥ २९ ॥
হে ভূপাল, সংক্ষেপে মোৰ পৰা পৰমাৰ্থ শুনা: পৰম তত্ত্ব এক, সৰ্বব্যাপী, সমদৰ্শী, শুদ্ধ, গুণাতীত আৰু প্ৰকৃতিৰ ওপৰত।
Verse 30
जन्मवृद्ध्यादिरहित आत्मा सर्वगतो नृप । परिज्ञानमयो सद्भिर्नामजात्यादिभिविभुः ॥ ३० ॥
হে নৃপ, আত্মা জন্ম, বৃদ্ধি আদি ৰহিত আৰু সৰ্বগত। সি পৰিপূৰ্ণ জ্ঞান-স্বৰূপ; তথাপি সজ্জনে নাম, জাতি আদি সংকেতৰে তাক প্ৰকাশ কৰে।
Verse 31
न योगवान्न युक्तोऽभून्नैव पार्थिवः योक्ष्यति । तस्यात्मपरदेहेषु सतोऽप्येकमयं हि तत् ॥ ३१ ॥
সি ন যোগী আছিল, ন সঁচাকৈ যুক্ত; হে পাৰ্থিৱ, আগলৈও তেনে নহ’ব। তাৰ বাবে, নিজৰ আৰু আনৰ দেহত আত্মা থাকিলেও, সেই তত্ত্ব একময়েই।
Verse 32
विज्ञानं परमार्थोऽसौ वेत्ति नोऽतथ्यदर्शनः । वेणुरंघ्रविभेदेन भेदः षङ्जादिसंज्ञितः ॥ ३२ ॥
যি বিজ্ঞান আৰু সেই পৰমাৰ্থ জানে সেয়াই তত্ত্বদৰ্শী; মিথ্যা-দৰ্শনকাৰী নাজানে। যেন বাঁহীত আঙুলিৰ ছিদ্ৰভেদে ষড়্জ আদি স্বৰভেদ নাম পায়।
Verse 33
अभेदो व्यापिनो वायोस्तथा तस्य महात्मनः । एकत्वं रूपभेदश्च वाह्यकर्मप्रवृत्तिजः ॥ ३३ ॥
যেনেকৈ সৰ্বব্যাপী বায়ু স্বভাৱতে অভেদ, তেনেকৈ সেই মহাত্মা (আত্মা)ও। তাৰ একত্বই সত্য; ৰূপভেদ কেৱল বাহ্য কৰ্মপ্ৰবৃত্তিৰ পৰা দেখা যায়।
Verse 34
देवादिभेदमध्यास्ते नास्त्येवाचरणो हि सः । श्रृण्वत्र भूप प्राग्वृत्तं यद्गीतमृभुणा भवेत् ॥ ३४ ॥
যি ‘দেৱ’ আদি ভেদত আৱদ্ধ থাকে, তাৰ সঁচা আচৰণ নাথাকে। এতিয়া শুনা, হে ৰাজা, এক প্ৰাচীন বৃত্তান্ত—যি একদা ঋভুৱে গাইছিল।
Verse 35
अवबोधं जनयतो निदाधस्य द्विजन्मनः । ऋभुर्नामाऽबवत्पुत्रो ब्रह्मणः परमेष्टिनः ॥ ३५ ॥
অৱবোধ জগোৱা দ্বিজ নিদাঘৰ বাবে, পৰমেষ্ঠী ব্ৰহ্মাৰ পৰা ‘ঋভু’ নামৰ পুত্ৰ জন্মিল।
Verse 36
विज्ञात तत्त्वसद्भावो निसर्गादेव भूपते । तस्य शिष्यो निदाघोऽभूत्पुलस्त्यतनयः पुरा ॥ ३६ ॥
হে ভূপতে, তাৰ তত্ত্বসদ্ভাৱ স্বভাৱতেই আদিৰ পৰা বিদিত আছিল। আৰু পূৰ্বকালে পুলস্ত্যপুত্ৰ নিদাঘ তাৰ শিষ্য হৈছিল।
Verse 37
प्रादादशेषविज्ञानं स तस्मै परया मुदा । अवाप्तज्ञान तत्त्वस्य न तस्याद्वैतवासना ॥ ३७ ॥
তেওঁ পৰম আনন্দে তেওঁক সমগ্ৰ শাস্ত্ৰজ্ঞান দান কৰিলে। কিন্তু যিজনে জ্ঞান-তত্ত্ব উপলব্ধি নকৰে, তাৰ অন্তৰত অদ্বৈত-বাসনা জাগে নাহে।
Verse 38
स ऋभुस्तर्कयामास निदाघस्य नरेश्वर । देविकायास्तटे वीर नागरं नाम वै पुरम् ॥ ३८ ॥
হে নৰেশ্বৰ! ঋভু মুনি নিদাঘৰ বিষয়ে চিন্তা কৰি দেবিকা নদীৰ তীৰত অৱস্থিত ‘নাগৰ’ নামৰ বীৰ নগৰলৈ গ’ল।
Verse 39
समृद्धमतिरम्यं च पुलस्त्येन निवेशितम् । रम्योपवनपर्यंतं स तस्मिन्पार्थवोत्तम ॥ ३९ ॥
হে পাণ্ডৱোত্তম! সেই স্থান সমৃদ্ধ আৰু মনোৰম, পুলস্ত্য মুনিয়ে স্থাপন কৰা, আৰু সুন্দৰ উপবনলৈকে বিস্তৃত; তাতেই তেওঁ বাস কৰিলে।
Verse 40
निदाधनामायोगज्ञस्तस्य शिष्योऽभवत्पुरा । दिव्ये वर्षसहस्त्रे तु समतीतेऽस्य तत्पुरम् ॥ ४० ॥
পুৰণি কালত যোগজ্ঞ নিদাধন তেওঁৰ শিষ্য হৈছিল। আৰু এক হাজাৰ দিব্য বছৰ পাৰ হ’লে, সি তেওঁৰ আবাসলৈ উপস্থিত হ’ল।
Verse 41
जगाम स ऋभुः शिष्यं निदाघमवलोकितुम् । स तस्य वैश्वदेवंति द्वारालोकनगोचरः ॥ ४१ ॥
তাৰ পাছত ঋভু নিজৰ শিষ্য নিদাঘক চাবলৈ গ’ল। সেই সময় নিদাঘ বৈশ্বদেৱ কৰ্মত ৰত আছিল, আৰু ঋভু দুৱাৰত তাৰ দৃষ্টিগোচৰ হ’ল।
Verse 42
स्थित स्तेन गृहीतार्थो निजवेश्म प्रवेशितः । प्रक्षालितांघ्रिपाणिं च कृतासनपरिग्रहम् ॥ ४२ ॥
ধৰা পৰা চোৰৰ পৰা চুৰি কৰা বস্তু উদ্ধাৰ কৰি, তাক নিজৰ ঘৰলৈ আনিলেও, তাক অতিথিৰ দৰে সৎকাৰ কৰিব লাগে; তাৰ হাত-পা ধুৱাই আসন দিব লাগে।
Verse 43
उवाच स द्विजश्रेष्टो भुज्यतामिति सादरम् । ऋभुरुवाच । भो विप्रवर्य भोक्तव्यं यदत्र भवतो गृहे ॥ ४३ ॥
সেই দ্বিজশ্ৰেষ্ঠে সাদৰে ক’লে—“ভোজন কৰক।” ঋভুৱে ক’লে—“হে বিপ্ৰবৰ্য, আপোনাৰ গৃহত যি কিছু আছে, সেয়াই নিশ্চয় ভোজ্য।”
Verse 44
तत्कथ्यतां कदन्नेषु न प्रीतिः सततं मम । निदाघ उवाच । सक्तुयावकव्रीहीनामपूपानां च मे गृहे ॥ ४४ ॥
“তেন্তে কওক—ৰান্ধা অন্নত মোৰ সদায় স্থায়ী প্ৰীতি কিয় নহয়?” নিদাঘে ক’লে—“মোৰ ঘৰত সত্তু, যৱ, ব্ৰীহি (চাউল) আৰু অপূপ আছে।”
Verse 45
यद्रोचते द्विजश्रेष्ट तावद्भुंक्ष्व यथेच्छया । ऋभुरुवाच । कदन्नानि दिजैतानि मिष्टमन्नं प्रयच्छ मे ॥ ४५ ॥
“হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ, যিমান ৰুচে সিমান ইচ্ছামতে ভোজন কৰক।” ঋভুৱে ক’লে—“মোক তপস্বীৰ উপযোগী ৰূক্ষ/সাধা অন্ন দিয়া, আৰু লগতে মিঠা অন্নো দিয়া।”
Verse 46
संयावपायसादीनि चेक्षुका रसवंति च । निदाघ उवाच । गृहे शालिनि मद्गेहे यत्किंचिदति शोभनम् ॥ ४६ ॥
নিদাঘে ক’লে—“হে শালীন, মোৰ ঘৰত যি কিছু অতি মনোহৰ—সংযাৱ, পায়স আদি আৰু ৰসাল মধুৰ ইক্ষু-দ্ৰব্য—সকলো আছে।”
Verse 47
भोज्येषु साधनं मिष्टं तेनास्यान्नं प्रसाधय । इत्युक्ता तेन सा पत्नी मिष्टमन्नं द्विजस्य तत् ॥ ४७ ॥
“ভোজ্যসমূহৰ মাজত এটা মিঠা পদাৰ্থ সাজা; সেইটাৰে তেওঁৰ অন্ন সুসজ্জিত কৰি পৰিবেশন কৰা।” এইদৰে কোৱা হ’লে পত্নীয়ে সেই দ্বিজৰ বাবে মিঠা অন্ন প্ৰস্তুত কৰিলে।
Verse 48
प्रसाधितवती तद्वै भर्तुर्वचनगौरवात् । न भुक्तवंतमिच्छातो मिष्टमन्नं महामुनिम् ॥ ४८ ॥
স্বামীৰ বাক্যৰ গৌৰৱ মানি সেয়ে সঁচাকৈয়ে সেই ভোজন সাজিলে; কিন্তু মহামুনি এতিয়াও ভোজন নকৰা বাবে, তেওঁক মিঠা অন্ন খুৱাবলৈ সেয়ে ইচ্ছা নকৰিলে।
Verse 49
निदाघः प्राहभूपाल प्रश्रयावनतः स्थितः । निदाघ उवाच । अपि ते परमा तृप्तिरुत्पन्ना पुष्टिरेव ॥ ४९ ॥
নিদাঘে বিনয়ে নত হৈ থিয় দি ৰজাক ক’লে: “আপোনাৰ কি পৰম তৃপ্তি উদ্ভৱ হৈছে—অৰ্থাৎ সত্য পুষ্টি আৰু মঙ্গল?”
Verse 50
अपि ते मानसं स्वस्थमाहारेण कृतं द्विज । क्व निवासी भवान्विप्र क्व वा गंतुं समुद्यतः ॥ ५० ॥
হে দ্বিজ, আহাৰ গ্ৰহণৰ পিছত তোমাৰ মন সুস্থ আৰু শান্ত হ’ল নে? হে বিপ্ৰ, তুমি ক’ত বাস কৰা আৰু এতিয়া ক’লৈ যাবলৈ উদ্যত?
Verse 51
आगम्यते च भवता यतस्तश्च निवेद्यताम् । ऋमुरुवाच । क्षुधितस्य च भुक्तेऽन्ने तृप्तिर्ब्रह्मन्विजायते ॥ ५१ ॥
“আপুনি ক’ৰ পৰা আহিছে আৰু কিহৰ উদ্দেশ্যে? অনুগ্ৰহ কৰি কওক।” ঋমুৱে ক’লে: “হে ব্ৰাহ্মণ, ক্ষুধিত জনে অন্ন ভোজন কৰিলে তৃপ্তি স্বাভাৱিকভাৱে জন্মে।”
Verse 52
न मे क्षुधा भवेत्तॄप्तिः कस्मान्मां द्विज पृच्छति । वह्निना पार्थिवेनादौ दग्धे वै क्षुरापीश्वः ॥ ५२ ॥
মোৰ ন ক্ষুধা হয়, ন তৃপ্তি; তেন্তে হে দ্বিজ, তুমি মোক এই বিষয়ে কিয় সুধিছা? আদিতে যেতিয়া এই পাৰ্থিৱ দেহ অগ্নিত দগ্ধ হ’ল, তেতিয়াও ক্ষুৰধাৰাৰ দৰে তীক্ষ্ণ প্ৰভু-স্বামী দেহধৰ্মৰ অতীত হৈ স্থিৰ ৰ’ল।
Verse 53
भवत्यंभसि च क्षीणे नृणां तृष्णासमुद्भवः । क्षुत्तृष्णे देहधर्माख्ये न ममैते यतो द्विज ॥ ५३ ॥
দেহৰ জলতত্ত্ব ক্ষীণ হ’লে মানুহৰ তৃষ্ণা জাগে। ক্ষুধা আৰু তৃষ্ণা—দেহধৰ্ম বুলি জনা—এইবোৰ মোৰ নহয়, হে দ্বিজ; সেয়ে মই সিহঁতৰ সৈতে তাদাত্ম্য নকৰোঁ।
Verse 54
ततः क्षुत्संभवाभावात्तृप्तिरस्त्येव मे सदा । मनसः स्वस्थता तुष्टिश्चित्तधर्माविमौ द्विज ॥ ५४ ॥
সেয়ে ক্ষুধাৰ উদ্ভৱ নথকাৰ বাবে মই সদায় তৃপ্ত। হে দ্বিজ, মনৰ সুস্থতা আৰু সন্তোষ—এই দুয়ো চিত্তধৰ্ম।
Verse 55
चेतसो यस्य यत्पृष्टं पुमानेभिर्न युज्यते । क्व निवासस्तवेत्युक्तं क्व गंतासि च यत्त्वया ॥ ५५ ॥
যাৰ স্বভাৱ চেতসৰো অতীত, সেই পুৰুষৰ বিষয়ে মানুহে সোধা প্ৰশ্ন সঠিকভাৱে খাপ নাখায়। সেয়ে তুমি কোৱা ‘তোমাৰ নিবাস ক’ত, আৰু তুমি ক’লৈ যাওঁ?’—এই কথা তেওঁৰ ক্ষেত্ৰত উপযুক্ত নহয়।
Verse 56
कुतश्चागम्यते त्वेतात्र्रितयेऽपि निबोध मे । पुमान्सवर्गतो व्यापीत्याकाशवदयं यतः ॥ ५६ ॥
এই (তত্ত্ব) ক’ৰ পৰা আহে? তিনিধৰণে হলেও মোক স্পষ্টকৈ বুজাই দিয়া। কিয়নো এই পুৰুষ নিজৰ সকলো বৰ্গসহ আকাশৰ দৰে সৰ্বব্যাপী।
Verse 57
कुतः कुत्र क्व गंतासीत्येतदप्यर्थवत्कथम् । सोऽहं गंता न चागंता नैकदेशनिकेतनः ॥ ५७ ॥
মই ক’ৰ পৰা ক’লৈ, কোন পথেদি যাম—এই প্ৰশ্নটোও কেনেকৈ অৰ্থৱান হ’ব? মই সেই আত্মা; মই ন গমনকাৰী, ন অগমনকাৰী, কিয়নো মই কোনো এক ঠাইত আবদ্ধ নহয়।
Verse 58
त्वं चान्ये च न च त्वं त्वं नान्ये नैवाहमप्यहम् । मिष्टन्ने मिष्टमित्येषा जिह्वा सा मे कृता तव ॥ ५८ ॥
তুমিও আছা, আনেও আছে—তথাপি তুমি কেৱল ‘তুমি’ নহয়; সিহঁত সঁচাকৈ ‘অন্য’ নহয়; আৰু মইও পৃথক ‘মই’ নহয়। মিঠা অন্ন আহিলে জিভাই ‘মিঠা!’ কয়—সেই মোৰ জিভাও তুমি গঢ়ি দিছা।
Verse 59
किं वक्ष्यतीति तत्रापि श्रूयतां द्विजसत्तमा । मिष्टमेव यदामिष्टं तदेवोद्वेगकारणम् ॥ ५९ ॥
‘সি কি ক’ব?’—তাতোও শুনা, হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ। যেতিয়া মিঠাই অমিঠা হৈ উঠে, তেতিয়া সেই মিঠাসেই অস্থিৰতাৰ কাৰণ হয়।
Verse 60
अमिष्टं जायते मिष्टं मिष्टादुद्विजते जनः । आदिमध्यावसानेषु किमन्नं रुचिकारणम् ॥ ६० ॥
অমিঠাৰ পৰা মিঠা জন্মে, আৰু মিঠাৰ পৰাই মানুহ পুনৰ অসন্তুষ্ট হয়। আদি, মধ্য আৰু অন্তত—কোন অন্নই সঁচাকৈ স্থায়ী ৰুচিৰ কাৰণ?
Verse 61
मृण्मयं हि मृदा यद्वद्गृहं लिप्तं स्थिरीभवेत् । पार्थिवोऽयं तथा देहः पार्थिवैः परमाणुभिः ॥ ६१ ॥
যেনেকৈ মাটিৰ ঘৰ মাটিৰে লেপ দিলে দৃঢ় হয়, তেনেকৈ এই পাৰ্থিৱ দেহো পাৰ্থিৱ পৰমাণুৰে ঘন আৰু স্থিৰ হয়।
Verse 62
यवगोधूममुद्गादि र्घृतं तैलं पयो दधि । गुडः फलानीति तथा पार्थिवाः परमाणवः ॥ ६२ ॥
যৱ, গোধূম, মুদ্গ আদি; ঘৃত, তেল, গাখীৰ, দধি; গুড় আৰু ফল—এইবোৰো পৃথিৱী-তত্ত্বৰ সূক্ষ্ম পৰমাণু বুলি কোৱা হয়।
Verse 63
तदेतद्भवता ज्ञात्वा मिष्टामिष्टविचारि यत् । तन्मनः शमनालबि कार्यं प्राप्यं हि मुक्तये ॥ ६३ ॥
এই কথা জানি আৰু ইষ্ট-অনিষ্টৰ বিচাৰ কৰি, মন-শমনত স্থিত সাধনা গ্ৰহণ কৰা উচিত; কিয়নো মুক্তি সঁচাকৈ তাতেই লাভ হয়।
Verse 64
इत्याकर्ण्य वचस्तस्य परमार्थाश्रितं नृप । प्रणिपत्य महाभागो निदाघो वाक्यमब्रवीत् ॥ ६४ ॥
হে ৰাজন, পৰমাৰ্থাশ্ৰিত তেওঁৰ বাক্য শুনি মহাভাগ নিদাঘে প্ৰণাম কৰি তাৰ পাছত কথা ক’লে।
Verse 65
प्रसीद मद्धितार्थाय कथ्यतां यस्त्वमागतः । नष्टो मोहस्तवाकर्ण्य वचांस्येतानि मे द्विज ॥ ६५ ॥
মোৰ মঙ্গলৰ বাবে প্ৰসন্ন হওক; আপুনি কিয় আহিছে কওক। হে দ্বিজ, আপোনাৰ এই বাক্য শুনি মোৰ মোহ নাশ হ’ল।
Verse 66
ऋभुरुवाच । ऋभुरस्मि तवाचार्यः प्रज्ञादानाय ते द्विज । इहागतोऽहं दास्यामि परमार्थं सुबोधितम् ॥ ६६ ॥
ঋভু ক’লে—হে দ্বিজ, মই ঋভু, তোমাৰ আচার্য; তোমাক প্ৰজ্ঞা দান কৰিবলৈ ইয়ালৈ আহিছোঁ। মই পৰমাৰ্থ সুস্পষ্টকৈ উপদেশ দিম।
Verse 67
एक एवमिदं विद्धि न भेदि सकलं जगत् । वासुदेवाभिधेयस्य स्वरुपं परात्मनः ॥ ६७ ॥
ইয়াক একেই বুলি জানিবা—সমগ্ৰ জগত প্ৰকৃততে বিভক্ত নহয়। ‘বাসুদেৱ’ নামে অভিহিত পৰমাত্মাৰেই এই স্বৰূপ।
Verse 68
ब्रह्मण उवाच । तथेत्युक्त्वा निदाधेन प्रणिपातपुरः सरम् । पूजितः परया भक्त्यानिच्छितः प्रययौ विभुः ॥ ६८ ॥
ব্ৰহ্মাই ক’লে—‘তথাস্তু’ বুলি কৈ, নিদাঘে প্ৰথমে সাষ্টাঙ্গ প্ৰণাম কৰি পৰম ভক্তিৰে পূজা কৰিলে। প্ৰভুৱে ইচ্ছা নকৰিলেও সেই বিভু তৎক্ষণাৎ প্ৰস্থান কৰিলে।
Verse 69
पुनवर्षसहस्त्रंते समायातो नरेश्वर । निदाघज्ञानदानाय तदेव नगरं गुरुः ॥ ६९ ॥
হে নৰেশ্বৰ, পুনৰ এক সহস্ৰ বছৰ পাৰ হোৱাৰ পাছত গুৰু নিদাঘক জ্ঞান দান কৰিবলৈ সেই একে নগৰলৈ উভতি আহিল।
Verse 70
नगरस्य बहिः सोऽथ निदाघं दृष्टवान् मुनिम् । महाबलपरीवारे पुरं विशति पार्थिवे ॥ ७० ॥
তাৰ পাছত নগৰৰ বাহিৰত তেওঁ মুনি নিদাঘক দেখিলে। মহাবলশালী পৰিচাৰকদলে ঘেৰাও কৰা ৰজা নগৰত প্ৰৱেশ কৰিছিল।
Verse 71
दूरस्थितं महाभागे जनसंमर्दवर्जकम् । क्षुत्क्षामकण्ठमायांतमरण्यात्ससमित्कुशम् ॥ ७१ ॥
হে মহাভাগ, মই তেওঁক দূৰত, জনসমাগমৰ ভিৰ নথকা ঠাইত দেখিলোঁ—ক্ষুধাত কণ্ঠ শুকাই গৈছে; অৰণ্যৰ পৰা সমিধা আৰু কুশ লৈ আহিছিল।
Verse 72
दृष्ट्वा निदाघं स ऋभुरुपागत्याभिवाद्य च । उवाच कस्मादेकांतं स्थीयत भवता द्विज ॥ ७२ ॥
নিদাঘক দেখি ঋভু মুনি ওচৰলৈ আহি প্ৰণাম কৰি ক’লে— “হে দ্বিজ! আপুনি কিয় একান্তত অকলশৰে থিয় হৈ আছে?”
Verse 73
निदाघ उवाच । भो विप्र जनसंमर्द्दो महानेष जनेश्वरे । प्रविवक्षौ पुरे रम्ये तेनात्र स्थीयते मया ॥ ७३ ॥
নিদাঘে ক’লে— “হে বিপ্ৰ! এই ৰাজনগৰত লোকৰ মহা ভিৰ। মই সেই ৰম্য নগৰত প্ৰৱেশ কৰিব খোজোঁ; সেয়ে ইয়াত থিয় হৈ আছোঁ।”
Verse 74
ऋभुरुवाच । नराधिपोऽत्र कतमः कतमश्चेतरो जनः । कथ्यतां मे द्विजश्रेष्ट त्वमभिज्ञो मतो मम ॥ ७४ ॥
ঋভু মুনিয়ে ক’লে— “ইয়াত মানুহৰ মাজত ৰজা কোন, আৰু আনজন কোন? হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ! মোক কওক; আপোনাক মই তত্ত্বজ্ঞ বুলি মানো।”
Verse 75
निदाघ उवाच । योऽयं गजेंद्रमुन्मत्तमद्रिश्रृंगसमुच्छ्रयम् । अधिरुढो नरेन्द्रोऽयं परितो यस्तथेतरः ॥ ७५ ॥
নিদাঘে ক’লে— “যি এই মদোন্মত্ত গজেন্দ্ৰৰ ওপৰত পৰ্বতশৃঙ্গৰ দৰে উঁচাকৈ আৰূঢ়, সেয়াই নৰেন্দ্ৰ; আৰু যি তাৰ চাৰিওফালে থিয়, সি আনজন।”
Verse 76
ऋभुरुवाच । एतौ हि गजराजानौ दृष्टौ हि युगपन्मया । भवता निर्विशेषेण पृथग्वेदोपलक्षितौ ॥ ७६ ॥
ঋভু মুনিয়ে ক’লে— “মই এই দুয়োটা গজৰাজক একেলগে দেখিলোঁ; কিন্তু আপুনি কোনো পক্ষপাত নকৰাকৈ বেদত কোৱা লক্ষণৰে সিহঁতক পৃথক পৃথককৈ চিনিলে।”
Verse 77
तत्कथ्यतां महाभाग विशेषो भवतानयोः । ज्ञातुमिच्छाम्यहं कोऽत्र गजः को वा नराधिपः ॥ ७७ ॥
হে মহাভাগ! অনুগ্ৰহ কৰি এই দুয়োৰ বিশেষ ভেদ কওক। মই জানিব বিচাৰোঁ—ইয়াত গজ কোন, আৰু নৰাধিপ (ৰজা) কোন?
Verse 78
निदाध उवाच । गजोयोऽयमधो ब्रह्मन्नुपर्यस्यैष भूपतिः । वाह्यवाहकसंबंधं को न जानाति वै द्विज ॥ ७८ ॥
নিদাঘে ক’লে—হে ব্ৰাহ্মণ! তলত এই গজ, আৰু তাৰ ওপৰত এই ভূপতি। হে দ্বিজ! বাহক আৰু বাহ্য (যাক বহন কৰা হয়)ৰ সম্পৰ্ক কোনে নাজানে?
Verse 79
ऋभुरुवाच । ब्रह्मन्यथाहं जानीयां तथा मामवबोधय । अधः सत्त्वविभागं किं किं चोर्द्धमभिधीयते ॥ ७९ ॥
ঋভুৱে ক’লে—হে ব্ৰাহ্মণ! মই যেন সঠিককৈ বুজিব পাৰোঁ, তেনেকৈ মোক বোধ কৰাওক। ‘তলত’ সত্ত্বৰ বিভাগ কি, আৰু ‘ওপৰত’ বুলি কি কোৱা হয়?
Verse 80
ब्राह्मण उवाच । इत्युक्त्वा सहसारुह्य निदाघः प्राह तं ऋभुम् । श्रयतां कथयाम्येष यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ ८० ॥
ব্ৰাহ্মণে ক’লে—এনেকৈ কৈ নিদাঘে তৎক্ষণাৎ উঠি চঢ়ি ঋভুক ক’লে: শ্ৰদ্ধাৰে ওচৰলৈ আহি শুনা; তুমি যি মোক সুধিছা, সেইটো মই ক’ম।
Verse 81
उपर्यहं यथा राजा त्वमधःकुंजरो यथा । अवबोधाय ते ब्रह्मन्दृष्टांतो दर्शितो मया ॥ ८१ ॥
যেনেকৈ মই ওপৰত ৰজাৰ দৰে, তেনেকৈ তুমি তলত গজৰ দৰে। হে ব্ৰাহ্মণ! তোমাক বুজাবলৈ মই এই দৃষ্টান্ত দেখুৱালোঁ।
Verse 82
ऋभुरुवाच । त्वं राजेव द्विजश्रेष्ट स्थितोऽहं गजवद्यदि । तदेवं त्वं समाचक्ष्व कतमस्त्वमहं तथा ॥ ८२ ॥
ঋভুৱে ক’লে—হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ! তুমি যদি ৰজাৰ দৰে স্থিত আৰু মই যদি হাতীৰ দৰে স্থাপিত হওঁ, তেন্তে স্পষ্টকৈ কোৱা—তেতিয়া মই কোন, আৰু তুমি কোন?
Verse 83
ब्राह्मण उवाच । इत्युक्तः सत्वरस्तस्य चरणावभिवंद्य सः । निदाधः प्राह भगवन्नाचार्यस्त्वमृभुर्मम् ॥ ८३ ॥
ব্ৰাহ্মণে ক’লে—এনেদৰে কোৱা শুনি নিদাঘে তৎক্ষণাৎ তেওঁৰ চৰণত প্ৰণাম কৰি ক’লে, “ভগৱন! আপুনিই মোৰ আচার্য; আপুনিই ঋভু।”
Verse 84
नान्यस्याद्वैतसंस्कारसंस्कृतं मानसं तथा । यथाचार्यस्य तेन त्वां मन्ये प्राप्तमहं गुरुम् ॥ ८४ ॥
সত্য আচার্যৰ মন যিদৰে অদ্বৈত-সংস্কাৰে পৰিশুদ্ধ হয়, তেনেদৰে আন কাৰো নহয়। সেয়ে, হে প্ৰভু, মই ভাবোঁ যে আপোনাকেই গুৰুৰূপে লাভ কৰিলোঁ।
Verse 85
ऋभुरुवाच । तवोपदेशदानाय पूर्वशुश्रूषणात्तव । गुरुस्नेहादृभुर्नामनिदाघं समुपागतः ॥ ८५ ॥
ঋভুৱে ক’লে—তোমাক উপদেশ দিবলৈ, তোমাৰ পূৰ্বৰ ভক্তিপূৰ্ণ শুশ্ৰূষাৰ কাৰণে আৰু গুৰুস্নেহে, ‘ঋভু’ নামধাৰী মই নিদাঘৰ ওচৰলৈ আহিছোঁ।
Verse 86
तदेतदुपदिष्टं ते संक्षेपेण महामते । परमार्थसारभूतं यत्तदद्वैतमशेषतः ॥ ८६ ॥
হে মহামতি! তোমাক সংক্ষেপে যি উপদেশ দিয়া হ’ল, সেয়াই পৰমাৰ্থৰ সাৰ—সমগ্ৰ অদ্বৈত তত্ত্ব।
Verse 87
ब्राह्मण उवाच । एवमुक्त्वा ददौ विद्यां निदाघं स ऋभुर्गुरुः । निदाघोऽप्युपदेशेन तेनाद्वैतपरोऽभवत् ॥ ८७ ॥
ব্ৰাহ্মণে ক’লে—এইদৰে কৈ গুৰু ঋভুৱে নিদাঘক বিদ্যা দান কৰিলে। সেই উপদেশে নিদাঘো অদ্বৈত-নিষ্ঠ হ’ল।
Verse 88
सर्वभूतान्यभेदेन ददृशे स तदात्मनः । तथा ब्रह्मतनौ मुक्तिमवाच परमाद्विजः ॥ ८८ ॥
তেওঁ সকলো ভূতক ভেদ নকৰাকৈ নিজৰ আত্মাৰূপে দেখিলে। আৰু সেই পৰম দ্বিজে ক’লে—মুক্তি ব্ৰহ্মস্বৰূপতেই।
Verse 89
तथा त्वमपि धर्मज्ञ तुल्यात्मरिपुबांधवः । भव सर्वगतं ज्ञानमात्मानमवनीपते ॥ ८९ ॥
হে ধৰ্মজ্ঞ! তুমিও শত্রু-মিত্ৰ আৰু স্বজন-অস্বজনত সমচিত্ত হোৱা। হে অৱনীপতি! সৰ্বব্যাপী জ্ঞানস্বৰূপ আত্মাক উপলব্ধি কৰা।
Verse 90
सितनीलादिभेदेन यथैकं दृश्यते नभः । भ्रांतदृष्टिभिरात्मापि तथैकः सन्पृथक् पृथक् ॥ ९० ॥
যেনেকৈ একে আকাশেই শ্বেত-নীল আদি ভেদে নানা ৰূপে দেখা যায়, তেনেকৈ আত্মাও এক হৈ থাকিও ভ্ৰান্ত দৃষ্টিত পৃথক পৃথক যেন লাগে।
Verse 91
एकः समस्तं यदिहास्ति किंचित्तदच्युतो नास्ति परं ततोऽन्यत् । सोऽहं स च त्वं स च सर्वमेतदात्मांस्वयं भात्यपभेदमोहः ॥ ९१ ॥
ইয়াত যি কিছু আছে, সেয়া সকলো একমাত্ৰ অচ্যুত; তেওঁৰ বাহিৰে পৰম আন একো নাই। তেওঁৱেই ‘মই’, তেওঁৱেই ‘তুমি’, তেওঁৱেই এই সকলো—আত্মা স্বয়ংপ্ৰকাশ; ভেদমোহ কেৱল ভ্ৰান্তি।
Verse 92
सनंदन उवाच । इतीरितस्तेन स राजवर्यस्तत्याज भेदं परमार्थदृष्टिः । स चापि जातिस्मरणावबोदस्तत्रैव जन्मन्यपवर्गमाप ॥ ९२ ॥
সনন্দনে ক’লে—তেওঁৰ উপদেশে সেই ৰাজশ্ৰেষ্ঠ পৰমাৰ্থদৃষ্টিসম্পন্ন হৈ ভেদবুদ্ধি ত্যাগ কৰিলে। আৰু পূৰ্বজন্মস্মৰণজনিত বোধ লাভ কৰি সেই জন্মতেই অপৱৰ্গ, অৰ্থাৎ মোক্ষ, প্ৰাপ্ত হ’ল।
Verse 93
परमार्थाध्यात्ममेतत्तुभ्यमुक्तं मुनीश्वर । ब्राह्मणक्षत्रियविशां श्रोर्तॄणां चापि मुक्तिदम् ॥ ९३ ॥
হে মুনীশ্বৰ, পৰমাৰ্থ-সম্পৰ্কীয় এই পৰম আধ্যাত্মিক উপদেশ মই তোমাক ক’লোঁ। ই ব্ৰাহ্মণ, ক্ষত্ৰিয়, বৈশ্য আৰু শ্ৰদ্ধাৰে শ্ৰৱণ কৰা শ্ৰোতাসকলৰো মুক্তিদায়ক।
Verse 94
यथा पृष्टं त्वया ब्रह्मंस्तथा ते गदितं मया । ब्रह्मज्ञानमिदं शुद्धं किमन्यत्कथयामि वै ॥ ९४ ॥
হে ব্ৰাহ্মণ, তুমি যেনেকৈ সুধিছিলা তেনেকৈয়ে মই তোমাক ক’লোঁ। এইটো শুদ্ধ ব্ৰহ্মজ্ঞান; তেন্তে মই আৰু কি ক’ম?
Frequently Asked Questions
Because ritual effects depend on perishable instruments and materials (fuel, ghee, kuśa; like clay producing a pot) and therefore arise and perish, yielding limited heavenly fruits; by contrast, paramārtha is imperishable and is realized as Self-meditation/knowledge, which directly leads to liberation.
Ribhu uses these questions to deny body–mind identification: hunger and thirst are bodily conditions, satisfaction is a mental mode, and ‘dwelling/going’ presuppose spatial limitation—none of which apply to the all-pervading Self (Puruṣa) that is beyond mind and undivided like space.
It exposes relational distinctions (‘above/below’, ‘carrier/carried’, ‘king/elephant’) as conceptual overlays. When Nidāgha is forced to define who is truly above or below, the constructed nature of difference becomes evident, preparing him to recognize the non-dual Self beyond such predicates.
That the universe is not truly divided; it is the nature of the Supreme Self denoted as Vāsudeva—Acyuta alone is everything (‘I’, ‘you’, and all), while perceived difference is a bhrama (mistaken notion).