Opening the text

Tithi-māhātmya (Pratipadā-vrata) tathā Agni-janma-śravaṇa-phala
Ritual-Manual (Tithi-Māhātmya) / Ethical-Discourse (Merit, Purification)
وراہ–پرتھوی کے تعلیمی مکالمے کے ضمن میں مہاتپا بادشاہ سے وشنو کی وِبھوتی کے بعد تِتھیوں کے ماہاتمیہ کا بیان کرتا ہے۔ روایت میں برہما کے غضب سے اگنی کے ظہور کا ذکر ہے؛ اگنی ایسی تِتھی مانگتا ہے جو اسے دنیا بھر میں شہرت دے۔ برہما اسے پہلی قمری تِتھی، پرتِپدا، سے وابستہ کرتا ہے اور بتاتا ہے کہ بعد کی تِتھیوں سے دیگر دیوتا پیدا ہوں گے۔ پرجاپتیہ ہَوِش کے ساتھ نذرانہ/آہوتی کی ہدایت ہے جس سے پِتر اور دیوتا راضی ہوتے ہیں۔ پرتِپدا کے دن اگنی کے بھکت روزہ رکھیں یا دودھ پر گزارا کریں تو سوَرگ میں طویل بھوگ اور دوبارہ انسانی جنم میں خوشحالی ملتی ہے۔ اختتام پر کہا گیا ہے کہ اگنی کی پیدائش کا روزانہ صبح تلاوت یا سماعت گناہوں سے نجات دیتی ہے۔
Verse 1
महातपा उवाच । विष्णोर्विभूतिमाहात्म्यं कथितं ते प्रसङ्गतः । तिथीनां शृणु माहात्म्यं कथ्यमानं मया नृप ॥ १९.१ ॥
مہاتپا نے کہا—گفتگو کے ضمن میں تمہیں وِشنو کی وِبھوتیوں کی عظمت بیان کی گئی۔ اب، اے بادشاہ، تِتھیوں کی عظمت سنو، جو میں بیان کرنے والا ہوں۔
Verse 2
इत्तम्भूतो महानग्निर्ब्रह्मक्रोधोद्भवो महान् । उवाच देवं ब्रह्माणं तिथिर्मे दीयतां विभो । यस्यामहं समस्तस्य जगतः ख्यातिमाप्नुयाम् ॥ १९.२ ॥
یوں عظیم آگ—جو برہما کے غضب سے پیدا ہوئی اور نہایت زورآور تھی—نے دیوتا برہما سے کہا: اے صاحبِ قدرت! مجھے ایک تِتھی عطا کیجیے، جس کے ذریعے میں تمام جہان میں شہرت پاؤں۔
Verse 3
ब्रह्मोवाच । देवानामथ यक्षाणां गन्धर्वाणां च सत्तम । आदौ प्रतिपदा येन त्वमुत्पन्नोऽसि पावक ॥ १९.३ ॥
برہما نے کہا: اے سَتّم! دیوتاؤں، یکشوں اور گندھروؤں میں برتر! اے پاوک، آغاز میں جس سبب سے تم پیدا ہوئے، وہ بتاؤ۔
Verse 4
त्वत्पदात् प्रतिपदं चान्या संभविश्यन्ति देवताः । अतस्ते प्रतिपन्नामा तिथिरेषा भविष्यति ॥ १९.४ ॥
تمہارے قدم کے نشان سے دوسری دیوتائیں قدم بہ قدم پیدا ہوں گی۔ اسی لیے یہ تِتھی ‘پرتِپدا’ کے نام سے معروف ہوگی۔
Verse 5
तस्यां तिथौ हविष्येण प्राजापत्येन मूर्तिना । होष्यन्ति तेषां प्रीताः स्युः पितरः सर्वदेवताः ॥ १९.५ ॥
اُس تِتھی میں پراجاپتیہ طریقے سے ہویشّیہ کی آہوتی دے کر ہون کیا جاتا ہے؛ تب اُن کے پِتر (آباء) اور تمام دیوتا خوش ہوتے ہیں۔
Verse 6
चतुर्विधानि भूतानि मनुष्याः पशवोऽसुराः । देवाḥ सर्वे सगन्धर्वाः प्रीताः स्युस्तर्पिते त्वयि ॥ १९.६ ॥
انسان، جانور، اسور، اور گندھرو سمیت تمام دیوتا—یہ چار قسم کے جاندار—جب تم سیراب/تَرپِت ہوتے ہو تو سب خوش ہوتے ہیں۔
Verse 7
यश्चोपवासं कुर्वीत त्वद्भक्तः प्रतिपद्दिने । क्षीराशनो वा वर्त्तेत शृणु तस्य फलं महत् ॥ १९.७ ॥
اور جو کوئی تمہارا بھکت پرتپدا کے دن روزہ رکھے، یا صرف دودھ پر گزارا کرے—اُس ورت کا عظیم پھل سنو۔
Verse 8
चतुर्युगानि षट्त्रिंशत् स्वर्लोकेऽसौ महीयते । तेजस्वी रूपसंपन्नो द्रव्यवान् जायते नरः ॥ १९.८ ॥
چھتیس چتُریُگ تک وہ سُورگ لوک میں معزز رہتا ہے؛ پھر وہ تیز و تاب، خوش صورت اور دولت مند انسان کے طور پر جنم لیتا ہے۔
Verse 9
इह जन्मन्यसौ राजा प्रेत्य स्वर्गे महीयते । तूष्णीं बभूव सोऽप्यग्निर्ब्रह्मदत्ताश्रयं ययौ ॥ १९.९ ॥
اسی زندگی میں وہ بادشاہ تھا؛ وفات کے بعد سُورگ میں معزز ہوا۔ اور اگنی بھی خاموش ہو گیا اور برہمدتّہ کی پناہ میں چلا گیا۔
Verse 10
य इदं शृणुयान्नित्यं प्रातरुत्थाय मानवः । अग्नेर् जन्म स पापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः ॥ १९.१० ॥
جو انسان صبح سویرے اٹھ کر روزانہ آگنی کے جنم کی یہ کتھا سنتا ہے، وہ گناہوں سے آزاد ہو جاتا ہے—اس میں کوئی شک نہیں۔
Within the Varāha–Pṛthivī teaching frame, the discourse pivots from Viṣṇu’s vibhūti to a tithi-māhātmya exposition, introduced through a sub-dialogue where the sage Mahātapā instructs an unnamed king on calendrical dharma and its purificatory power.
Agni’s origin is narrated: arising from Brahmā’s wrath (brahma-krodhodbhava), Agni seeks a specific lunar day that will secure him enduring fame and ritual centrality across the worlds; Brahmā assigns him Pratipadā (the first lunar day) and indicates that other deities will be connected with subsequent tithis.
The teaching resolves into prescriptive observance: on Pratipadā one should offer prājāpatya haviṣ and maintain restraint (fasting or milk-only), by which devas and pitṛs are pleased; Agni’s devotees thereby gain heavenly enjoyment and auspicious prosperity upon human rebirth.
Daily morning hearing/recitation of Agni’s birth-account destroys sins (pāpa-kṣaya) and establishes ongoing auspiciousness; the merit is framed as repeatable through regular śravaṇa rather than a one-time rite.
No explicit historical sites, rivers, or ecological regions are named in this excerpt; the setting is cosmological/ritual (Svarga; deva-pitṛ spheres) rather than terrestrial geography.
The text frames ritual discipline as a means of moral-purificatory order: observing Pratipadā with restraint (upavāsa or kṣīrāśana), performing prescribed offerings, and engaging in daily śravaṇa/recitation of Agni’s origin are presented as practices that reduce pāpa and cultivate auspicious outcomes (prosperity, status, and post-mortem reward).
The key marker is the lunar tithi Pratipadā (the first day of the lunar fortnight). The chapter also recommends a daily morning practice (prātar utthāya) of hearing/reciting the account of Agni’s birth.
Direct ecological management is not explicit in this excerpt; however, the chapter links orderly calendrical observance (tithi-based discipline) with cosmic and social harmony by emphasizing Agni’s role in sacrifice (homa) and the reciprocal satisfaction of pitṛs and devas—an indirect model of balance through regulated ritual exchange rather than a direct conservation ethic.
The passage references cosmological figures rather than human dynasties: Mahātapā (a sage narrator), Brahmā, Agni (Pāvaka), devas, yakṣas, gandharvas, asuras, and pitṛs. A generic nṛpa (king) is addressed, but no named royal lineage is specified.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.