Adhyaya 19: The Glory of Lunar Days: The Pratipadā Observance and the Merit of Hearing Agni’s Origin

Verse 1

महातपा उवाच । विष्णोर्विभूतिमाहात्म्यं कथितं ते प्रसङ्गतः । तिथीनां शृणु माहात्म्यं कथ्यमानं मया नृप ॥ १९.१ ॥

Mahatapa ne kaha, maine tumhe Vishnu ki shakti ke baare mein bataya. Ab raja, tithiyon ka mahatva suno. Main tumhe samjha raha hoon.

Verse 2

इत्तम्भूतो महानग्निर्ब्रह्मक्रोधोद्भवो महान् । उवाच देवं ब्रह्माणं तिथिर्मे दीयतां विभो । यस्यामहं समस्तस्य जगतः ख्यातिमाप्नुयाम् ॥ १९.२ ॥

Brahma ke gusse se ek bada agni paida hua. Usne Brahma se kaha, mujhe ek tithi do. Jisse main poori duniya mein famous ho jaun.

Verse 3

ब्रह्मोवाच । देवानामथ यक्षाणां गन्धर्वाणां च सत्तम । आदौ प्रतिपदा येन त्वमुत्पन्नोऽसि पावक ॥ १९.३ ॥

Brahma bole, tum devata, yaksha aur gandharvo mein sabse bade ho. Pehle mujhe batao, agni, tumhara janam kaise hua.

Verse 4

त्वत्पदात् प्रतिपदं चान्या संभविश्यन्ति देवताः । अतस्ते प्रतिपन्नामा तिथिरेषा भविष्यति ॥ १९.४ ॥

Tumhare paer ke nishan se ek-ek kadam par naye devta paida honge. Isliye yeh din ka naam Pratipad padega, kyunki yeh pehla kadam hai.

Verse 5

तस्यां तिथौ हविष्येण प्राजापत्येन मूर्तिना । होष्यन्ति तेषां प्रीताः स्युः पितरः सर्वदेवताः ॥ १९.५ ॥

Us din havishya se havan karna, Prajapati ke roop mein. Jab yeh karenge, toh pitra aur saare devta khush ho jayenge.

Verse 6

चतुर्विधानि भूतानि मनुष्याः पशवोऽसुराः । देवाḥ सर्वे सगन्धर्वाः प्रीताः स्युस्तर्पिते त्वयि ॥ १९.६ ॥

Char tarah ke jeev hain - insaan, jaanwar, asur, aur devta gandharv ke saath. Jab tum khush ho jaate ho, woh sab khush ho jaate hain.

Verse 7

यश्चोपवासं कुर्वीत त्वद्भक्तः प्रतिपद्दिने । क्षीराशनो वा वर्त्तेत शृणु तस्य फलं महत् ॥ १९.७ ॥

Jo bhi tumhara bhakt Pratipad ke din vrat rakhta hai, ya sirf doodh peeta hai, uska bada phal suno.

Verse 8

चतुर्युगानि षट्त्रिंशत् स्वर्लोकेऽसौ महीयते । तेजस्वी रूपसंपन्नो द्रव्यवान् जायते नरः ॥ १९.८ ॥

Woh 36 chaturyug tak swarg mein rehta hai, wahan izzad milta hai. Phir woh insaan ke roop mein paida hota hai, chamakdaar, sundar aur ameer.

Verse 9

इह जन्मन्यसौ राजा प्रेत्य स्वर्गे महीयते । तूष्णीं बभूव सोऽप्यग्निर्ब्रह्मदत्ताश्रयं ययौ ॥ १९.९ ॥

Is janam mein woh raja mar gaya aur swarg mein uski badai hui. Agni bhi chup ho gaya aur Brahmadatta ke paas chala gaya.

Verse 10

य इदं शृणुयान्नित्यं प्रातरुत्थाय मानवः । अग्नेर् जन्म स पापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः ॥ १९.१० ॥

Jo insaan subah jaldi uth ke roz yeh sunta hai, woh apne paapon se aazaad ho jaata hai. Isme koi shak nahi hai.