Adhyaya 19: The Glory of Lunar Days: The Pratipadā Observance and the Merit of Hearing Agni’s Origin

Verse 1

महातपा उवाच । विष्णोर्विभूतिमाहात्म्यं कथितं ते प्रसङ्गतः । तिथीनां शृणु माहात्म्यं कथ्यमानं मया नृप ॥ १९.१ ॥

ਮਹਾਤਪਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀਆਂ ਵਿਭੂਤੀਆਂ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਮੈਂ ਜੋ ਤਿਥੀਆਂ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਸੁਣ।

Verse 2

इत्तम्भूतो महानग्निर्ब्रह्मक्रोधोद्भवो महान् । उवाच देवं ब्रह्माणं तिथिर्मे दीयतां विभो । यस्यामहं समस्तस्य जगतः ख्यातिमाप्नुयाम् ॥ १९.२ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਅੱਗ—ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ ਸੀ—ਦੇਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਬੋਲੀ: ਹੇ ਵਿਭੋ! ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਤਿਥੀ ਬਖ਼ਸ਼ੋ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਖਿਆਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂ।

Verse 3

ब्रह्मोवाच । देवानामथ यक्षाणां गन्धर्वाणां च सत्तम । आदौ प्रतिपदा येन त्वमुत्पन्नोऽसि पावक ॥ १९.३ ॥

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸੱਤਮ, ਦੇਵਾਂ, ਯਕਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਹੇ ਪਾਵਕ, ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਤੂੰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਦੱਸ।

Verse 4

त्वत्पदात् प्रतिपदं चान्या संभविश्यन्ति देवताः । अतस्ते प्रतिपन्नामा तिथिरेषा भविष्यति ॥ १९.४ ॥

ਤੇਰੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਤੋਂ ਹੋਰ ਦੇਵਤਾ ਪ੍ਰਤਿਪਦ (ਕਦਮ-ਕਦਮ) ਕਰਕੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣਗੇ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਤਿਥੀ ‘ਪ੍ਰਤਿਪਦਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗੀ।

Verse 5

तस्यां तिथौ हविष्येण प्राजापत्येन मूर्तिना । होष्यन्ति तेषां प्रीताः स्युः पितरः सर्वदेवताः ॥ १९.५ ॥

ਉਸ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹਵਿਸ਼੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਹੋਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਸਭ ਦੇਵਤਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 6

चतुर्विधानि भूतानि मनुष्याः पशवोऽसुराः । देवाḥ सर्वे सगन्धर्वाः प्रीताः स्युस्तर्पिते त्वयि ॥ १९.६ ॥

ਮਨੁੱਖ, ਪਸ਼ੂ, ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਸਮੇਤ ਸਭ ਦੇਵ—ਇਹ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜੀਵ—ਤੁਸੀਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਵੋ ਤਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 7

यश्चोपवासं कुर्वीत त्वद्भक्तः प्रतिपद्दिने । क्षीराशनो वा वर्त्तेत शृणु तस्य फलं महत् ॥ १९.७ ॥

ਜੋ ਤੇਰਾ ਭਗਤ ਪ੍ਰਤਿਪਦਾ ਦੇ ਦਿਨ ਉਪਵਾਸ ਕਰੇ, ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਦੁੱਧ ਆਹਾਰ ਕਰੇ—ਉਸ ਵਰਤ ਦਾ ਮਹਾਨ ਫਲ ਸੁਣ।

Verse 8

चतुर्युगानि षट्त्रिंशत् स्वर्लोकेऽसौ महीयते । तेजस्वी रूपसंपन्नो द्रव्यवान् जायते नरः ॥ १९.८ ॥

ਛੱਤੀ ਚਤੁਰਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਉਹ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਤੇਜਸਵੀ, ਰੂਪ-ਸੰਪੰਨ ਅਤੇ ਧਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 9

इह जन्मन्यसौ राजा प्रेत्य स्वर्गे महीयते । तूष्णीं बभूव सोऽप्यग्निर्ब्रह्मदत्ताश्रयं ययौ ॥ १९.९ ॥

ਇਸੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰਾਜਾ ਸੀ; ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋਇਆ। ਅਗਨੀ ਵੀ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਦੱਤ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਗਿਆ।

Verse 10

य इदं शृणुयान्नित्यं प्रातरुत्थाय मानवः । अग्नेर् जन्म स पापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः ॥ १९.१० ॥

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ ਨਿੱਤ ਅਗਨੀ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਇਹ ਕਥਾ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।