Prakarana 32
यह सोपान ‘त्याग-धर्म’ से ‘सेवा-धर्म’ की ओर ले जाता है। अयोध्या-काण्ड में राम का वनगमन केवल राजनीतिक घटना नहीं, बल्कि भक्त के भीतर ‘अहं-राज्य’ का विसर्जन है। भरत-चरित्र इस चरण का द्वार है: निष्काम कर्तव्य, भ्रातृ-प्रेम, और लोक-कल्याण के लिए स्व-सुख का त्याग। यहाँ ‘राजधर्म’ भी साधना बनता है—पादुका-शासन के माध्यम से ईश्वर-आज्ञा का सामाजिक रूपांतरण।
அயோத்தியா காண்டத்தின் முக்கிய ரசம் கருணை; ஆனால் இலக்கு சோகத்தை விரிவாக்குவது அல்ல—சோகத்தைச் சுத்திகரிப்பது. ராம-வனகமனத்திற்குப் பின் ‘தர்ம’த்தின் மையம் ராஜசிம்மாசனத்திலிருந்து விலகி ‘ஆஜ்ஞா-பாலனம்’ என்பதில் நிலைபெறுகிறது. இப்பகுதியில் துளசீதாசர் நீதி, மர்யாதை, பிரேமம் ஆகியவற்றை ஒரே அச்சில் வைக்கிறார்: ராமனின் விநயம், பரதனின் நிஷ்காமத்துவம், குரு-வசனத்தின் பரமத்துவம். இவ்வடியில் அத்திரி-ஆச்ரமத்தின் ‘புண்ய-பூகோளம்’ (பரதகூபம்) லோக-கல்யாணத்தின் சின்னம்—பக்தியின் நீர் பொதுமக்களுக்கானதாகிறது. பின்னர் பரதனின் வன-பரிக்ரமா, தீர்த்தங்களில் நிமஜ்ஜனம்-ப்ரணாமம், இறுதியில் ராமனிடம் ‘ராஜாஜ்ஞை’ கேட்பது—இவை அனைத்தும் சாதகனின் உள்பயணம்: முதலில் சுசிதை, பின்னர் த்ருஷ்டி-சோதனம் (திவ்ய-தரிசனம்), இறுதியில் கர்த்தவ்ய-ஸ்தாபனம் (அவதப் பாதுகாப்பு). இவ்வாறு அயோத்தியா காண்டம் சோபானத்தில் ‘விரஹ-பக்தி’யை ‘சேவா-பக்தி’யாக மாற்றுகிறது.
Verses
சௌபாய் 310.1-4
भरत अत्रि अनुसासन पाई।जल भाजन सब दिए चलाई।।
सानुज आपु अत्रि मुनि साधू।सहित गए जहँ कूप अगाधू।।
पावन पाथ पुन्यथल राखा।प्रमुदित प्रेम अत्रि अस भाषा।।
तात अनादि सिद्ध थल एहू।लोपेउ काल बिदित नहिं केहू।।
तब सेवकन्ह सरस थलु देखा।किन्ह सुजल हित कूप बिसेषा।।
बिधि बस भयउ बिस्व उपकारू।सुगम अगम अति धरम बिचारू।।
भरतकूप अब कहिहहिं लोगा।अति पावन तीरथ जल जोगा।।
प्रेम सनेम निमज्जत प्रानी।होइहहिं बिमल करम मन बानी।।
bharata atri anusāsana pāī |jala bhājana saba die calāī ||
sānuja āpu atri muni sādhū |sahita gae jahã kūpa agādhū ||
pāvana pātha punyathala rākhā |pramudita prema atri asa bhāṣā ||
tāta anādi siddha thala ehū |lopeu kāla bidita nahiṁ kehū ||
taba sevakanha sarasa thalu dekhā |kinha sujala hita kūpa biseṣā ||
bidhi basa bhayau bisva upakārū |sugama agama ati dharama bicārū ||
bharatakūpa aba kahihahiṁ logā |ati pāvana tīratha jala jogā ||
prema sanema nimajjata prānī |hoihahiṁ bimala karama mana bānī ||
அத்ரியின் கட்டளையைப் பெற்ற பரதன், அனைத்து நீர்ப் பாத்திரங்களையும் அனுப்பி வைத்தான். தம்பியுடனும், அத்ரி முனிவருடனும், துறவியருடனும் சேர்ந்து, ஆழம் அறிய முடியாத கிணறு இருந்த இடத்திற்கு அவனே சென்றான். அந்தப் புண்ணிய பூமியில் புனித நீரை வைத்தான்; மகிழ்ச்சியும் அன்பும் நிறைந்த அத்ரி இவ்வாறு பேசினார். "மகனே, இந்த இடம் ஆதிகாலம் முதலே சித்த பூமியாக இருந்தது; காலம் இதை மறைத்தது, யாருக்கும் இது தெரியவில்லை. பின்னர் என் ஊழியர்கள் அந்த இடத்தின் ஈரப்பதத்தைக் கண்டனர், நல்ல நீருக்காக அங்கே ஒரு சிறப்பான கிணற்றை அமைத்தனர். விதியின் வசப்பட்டு இது உலகம் முழுவதற்கும் நன்மையாயிற்று, அரிதான தர்ம வழி எளிதாக்கப்பட்டது. மக்கள் இனி இதை பரதனின் கிணறு என்று அழைப்பார்கள், அனைத்து தீர்த்த நீர்களும் கலந்த மிகப் புனிதமான தீர்த்த ஸ்தலம். அன்புடனும் நியமத்துடனும் இதில் நீராடும் உயிர்கள் செயலிலும் மனதிலும் பேச்சிலும் தூய்மையாவார்கள்."
தோஹா 310
कहत कूप महिमा सकल गए जहाँ रघुराउ।अत्रि सुनायउ रघुबरहि तीरथ पुन्य प्रभाउ।।310।।
kahata kūpa mahimā sakala gae jahā̃ raghurāu |atri sunāyau raghubarahi tīratha punya prabhāu ||310||
கிணற்றின் மகிமையைக் கூறிக்கொண்டே அவர்கள் அனைவரும் ரகுராஜன் இருக்கும் இடத்திற்குச் சென்றார்கள். அங்கே அத்ரி முனிவர் ரகுகுலத்தின் சிறந்தவரான ராமருக்கு அந்த தீர்த்தத்தின் புண்ணியம் மற்றும் பிரபாவத்தை எடுத்துரைத்தார்.
சௌபாய் 311.1-4
कहत धरम इतिहास सप्रीती।भयउ भोरु निसि सो सुख बीती।।
नित्य निबाहि भरत दोउ भाई।राम अत्रि गुर आयसु पाई।।
सहित समाज साज सब सादें।चले राम बन अटन पयादें।।
कोमल चरन चलत बिनु पनहीं।भइ मृदु भूमि सकुचि मन मनहीं।।
कुस कंटक काँकरीं कुराईं।कटुक कठोर कुबस्तु दुराईं।।
महि मंजुल मृदु मारग कीन्हे।बहत समीर त्रिबिध सुख लीन्हे।।
सुमन बरषि सुर घन करि छाहीं।बिटप फूलि फलि तृन मृदुताहीं।।
मृग बिलोकि खग बोलि सुबानी।सेवहिं सकल राम प्रिय जानी।।
kahata dharama itihāsa saprītī |bhayau bhoru nisi so sukha bītī ||
nitya nibāhi bharata dou bhāī |rāma atri gura āyasu pāī ||
sahita samāja sāja saba sādeṁ |cale rāma bana aṭana payādeṁ ||
komala carana calata binu panahīṁ |bhai mṛdu bhūmi sakuci mana manahīṁ ||
kusa kaṁṭaka kā̃karīṁ kurāīṁ |kaṭuka kaṭhora kubastu durāīṁ ||
mahi maṁjula mṛdu māraga kīnhe |bahata samīra tribidha sukha līnhe ||
sumana baraṣi sura ghana kari chāhīṁ |biṭapa phūli phali tṛna mṛdutāhīṁ ||
mṛga biloki khaga boli subānī |sevahiṁ sakala rāma priya jānī ||
தர்மத்தையும் பழங்கதைகளையும் அன்போடு கூறிக்கொண்டே, இரவு இன்பத்தோடு கழிந்தது, விடியற்காலை வந்தது. நித்திய கடமைகளை முடித்த இரு சகோதரர்கள் பரதனும் சத்ருக்னனும், ராமரிடமும் குருவான அத்ரியிடமும் விடைபெற்று, தங்கள் கூட்டத்தோடு, அனைவரும் எளிய அணியில், ராமரின் காட்டில் கால்நடையாய் சுற்றித் திரியப் புறப்பட்டனர். செருப்பின்றி மென்மையான பாதங்களால் நடந்தபோது, பூமி மென்மையாயிற்று, மனத்தளவில் வெட்கித் தள்ளாடியது. தர்ப்பைப் புல், முள்கள், சிறுகற்கள், வண்டுத் தடங்கள், மற்றும் கடுமையான, கடினமான, இனியற்ற ஒவ்வொன்றையும் அவள் மறைத்தாள். பூமி பாதைகளை அழகுற மென்மையாக்கிற்று; காற்று மூன்று வகையில் வீசியது, மென்மையாக, குளிர்ந்து, நறுமணத்தோடு, இன்பத்தைத் தந்தது. தேவர்கள் மலர்களைப் பொழிந்தனர், மேகங்கள் நிழலைத் தந்தன; மரங்கள் மலர்ந்து கனிதந்தன, புல்லும் மென்மையாயிற்று. மான்கள் பார்த்தன, பறவைகள் இனிமையான குரலில் கூவின; ராமருக்குப் பிரியமானவர்கள் என அறிந்து அனைவரும் அவர்களைச் சேவித்தனர்.
தோஹா 311
सुलभ सिद्धि सब प्राकृतहु राम कहत जमुहात।राम प्रान प्रिय भरत कहुँ यह न होइ बड़ि बात।।311।।
sulabha siddhi saba prākṛtahu rāma kahata jamuhāta |rāma prāna priya bharata kahũ yaha na hoi baṛi bāta ||311||
சாதாரண மனிதனுக்கும் கூட, ராமரின் பெயரைச் சொல்லும்போதே எல்லா வெற்றிகளும் எளிதாகக் கிடைக்கின்றன. ராமருக்குத் தன் பிராணனைப் போலப் பிரியமான பரதனுக்கு இது பெரிய விஷயம் அல்ல.
சௌபாய் 312.1-4
एहि बिधि भरतु फिरत बन माहीं।नेमु प्रेमु लखि मुनि सकुचाहीं।।
पुन्य जलाश्रय भूमि बिभागा।खग मृग तरु तृन गिरि बन बागा।।
चारु बिचित्र पबित्र बिसेषी।बूझत भरतु दिब्य सब देखी।।
सुनि मन मुदित कहत रिषिराऊ।हेतु नाम गुन पुन्य प्रभाऊ।।
कतहुँ निमज्जन कतहुँ प्रनामा।कतहुँ बिलोकत मन अभिरामा।।
कतहुँ बैठि मुनि आयसु पाई।सुमिरत सीय सहित दोउ भाई।।
देखि सुभाउ सनेहु सुसेवा।देहिं असीस मुदित बनदेवा।।
फिरहिं गएँ दिनु पहर अढ़ाई।प्रभु पद कमल बिलोकहिं आई।।
ehi bidhi bharatu phirata bana māhīṁ |nemu premu lakhi muni sakucāhīṁ ||
punya jalāśraya bhūmi bibhāgā |khaga mṛga taru tṛna giri bana bāgā ||
cāru bicitra pabitra biseṣī |būjhata bharatu dibya saba dekhī ||
suni mana mudita kahata riṣirāū |hetu nāma guna punya prabhāū ||
katahũ nimajjana katahũ pranāmā |katahũ bilokata mana abhirāmā ||
katahũ baiṭhi muni āyasu pāī |sumirata sīya sahita dou bhāī ||
dekhi subhāu sanehu susevā |dehiṁ asīsa mudita banadevā ||
phirahiṁ gaẽ dinu pahara aṛhāī |prabhu pada kamala bilokahiṁ āī ||
இவ்வாறு பரதன் காட்டினில் சுற்றித் திரிந்தான்; அவனது ஒழுக்கத்தையும் அன்பையும் கண்டு முனிவர்கள் வெட்கம் கொண்டனர். புண்ணிய நீர்நிலைகள், நிலப்பகுதிகள், பறவைகள், மான்கள், மரங்கள், புற்கள், மலைகள், காடுகள், தோட்டங்கள் ஆகியவற்றை விசாரித்தான். அனைத்தும் அழகியதும் வியப்புடையதும் விசேஷமாகப் பவித்ரமானதுமாய் இருப்பதைக் கண்டு, எல்லாம் தெய்வீகம் என உணர்ந்து பரதன் முனிவரிடம் விசாரித்தான். அவனைக் கேட்டு முனிவர்களின் தலைவர் மனம் மகிழ்ந்து ஒவ்வொன்றின் காரணத்தையும், பெயரையும், குணத்தையும், புண்ணிய பலத்தையும் கூறினார். ஒரு இடத்தில் நீராடினான், மற்றொரு இடத்தில் வணங்கினான், இன்னொரு இடத்தில் மனம் மகிழக் கண்டு ரசித்தான். ஒரு இடத்தில் முனிவரின் அனுமதி பெற்று அமர்ந்து, சீதையையும் இரு சகோதரர்களையும் தியானித்தான். அவனது குணத்தையும், அன்பையும், அர்ப்பணிப்பான சேவையையும் கண்டு, காட்டுத் தெய்வங்கள் மகிழ்ச்சியுடன் ஆசீர்வாதம் அளித்தனர். நாளின் இரண்டரை ஜாமம் கழிந்ததும் திரும்பிச் சென்று, இறைவனின் தாமரைப் பாதங்களைப் பார்த்து வந்தான்.
தோஹா 312
देखे थल तीरथ सकल भरत पाँच दिन माझ।कहत सुनत हरि हर सुजसु गयउ दिवसु भइ साँझ।।312।।
dekhe thala tīratha sakala bharata pā̃ca dina mājha |kahata sunata hari hara sujasu gayau divasu bhai sā̃jha ||312||
பரதன் ஐந்து நாட்களில் அனைத்து தீர்த்தங்களையும் புண்ணிய தலங்களையும் கண்டான். அரியும் அரனுமான சிவனுடைய ஒளிமயமான புகழைக் கூறிக்கொண்டும் கேட்டுக்கொண்டும் இருக்க, பகல் கடந்து மாலை வந்தது.
சௌபாய் 313.1-4
भोर न्हाइ सबु जुरा समाजू।भरत भूमिसुर तेरहुति राजू।।
भल दिन आजु जानि मन माहीं।रामु कृपाल कहत सकुचाहीं।।
गुर नृप भरत सभा अवलोकी।सकुचि राम फिरि अवनि बिलोकी।।
सील सराहि सभा सब सोची।कहुँ न राम सम स्वामि सँकोची।।
भरत सुजान राम रुख देखी।उठि सप्रेम धरि धीर बिसेषी।।
करि दंडवत कहत कर जोरी।राखीं नाथ सकल रुचि मोरी।।
मोहि लगि सहेउ सबहिं संतापू।बहुत भाँति दुखु पावा आपू।।
अब गोसाइँ मोहि देउ रजाई।सेवौं अवध अवधि भरि जाई।।
bhora nhāi sabu jurā samājū |bharata bhūmisura terahuti rājū ||
bhala dina āju jāni mana māhīṁ |rāmu kṛpāla kahata sakucāhīṁ ||
gura nṛpa bharata sabhā avalokī |sakuci rāma phiri avani bilokī ||
sīla sarāhi sabhā saba socī |kahũ na rāma sama svāmi sãkocī ||
bharata sujāna rāma rukha dekhī |uṭhi saprema dhari dhīra biseṣī ||
kari daṁḍavata kahata kara jorī |rākhīṁ nātha sakala ruci morī ||
mohi lagi saheu sabahiṁ saṁtāpū |bahuta bhā̃ti dukhu pāvā āpū ||
aba gosāĩ mohi deu rajāī |sevauṁ avadha avadhi bhari jāī ||
விடியற்காலையில் நீராடி, அனைத்துச் சபையும் கூடியது: பரதன், பிராமணர்கள், திர்ஹுத் நாட்டு அரசன். இன்று நல்ல நாள் என்று தன் மனத்தில் அறிந்து, கிருபாளுவான ராமர் அதனைச் சொல்ல வெட்கம் கொண்டார். குரு, அரசன், பரதன் மற்றும் சபையை ராமர் பார்த்தார், பின் வெட்கம் கொண்டு பூமியைப் பார்த்தார். சபையோர் அனைவரும் அவர் குணத்தைப் புகழ்ந்து நினைத்தனர்: ராமரைப் போல் தன் விருப்பத்தைச் சொல்ல வெட்கம் கொள்ளும் தலைவன் வேறு எங்கும் இல்லை. அறிவாளியான பரதன், ராமரின் முகக்குறியைக் கண்டு, அன்போடு எழுந்து, விசேஷமான தைரியத்தை மேற்கொண்டான். விழுந்து வணங்கி, கைகளைக் கூப்பி, "நாதா, என் அனைத்து விருப்பங்களையும் நிறைவேற்றினீர்" என்றான். "என்னைக் கருதி அனைவரும் துன்பத்தைப் பொறுத்தனர், நீரே பலவிதமாகத் துன்பம் அனுபவித்தீர். இப்போது, கோஸ்வாமியே, எனக்கு விடை தாருமே, அயோத்திக்குச் சென்று முழுக்காலமும் சேவிப்பேன்."
தோஹா 313
जेहिं उपाय पुनि पाय जनु देखै दीनदयाल।सो सिख देइअ अवधि लगि कोसलपाल कृपाल।।313।।
jehiṁ upāya puni pāya janu dekhai dīnadayāla |so sikha deia avadhi lagi kosalapāla kṛpāla ||313||
கோசலத்தைக் காப்பவனே, தாழ்வோர்மீது இரக்கமுடையவனே, குறிக்கப்பட்ட காலம் முடியும் வரை, உம்முடைய அடியார் மீண்டும் உம்முடைய திருவடிகளைக் காண ஏதேனும் ஒரு வழியை எனக்குக் கற்றுக்கொடுத்தருளும்.
சௌபாய் 314.1-4
पुरजन परिजन प्रजा गोसाई।सब सुचि सरस सनेहँ सगाई।।
राउर बदि भल भव दुख दाहू।प्रभु बिनु बादि परम पद लाहू।।
स्वामि सुजानु जानि सब ही की।रुचि लालसा रहनि जन जी की।।
प्रनतपालु पालिहि सब काहू।देउ दुहू दिसि ओर निबाहू।।
अस मोहि सब बिधि भूरि भरोसो।किएँ बिचारु न सोचु खरो सो।।
आरति मोर नाथ कर छोहू।दुहुँ मिलि कीन्ह ढीठु हठि मोहू।।
यह बड़ दोषु दूरि करि स्वामी।तजि सकोच सिखइअ अनुगामी।।
भरत बिनय सुनि सबहिं प्रसंसी।खीर नीर बिबरन गति हंसी।।
purajana parijana prajā gosāī |saba suci sarasa sanehã sagāī ||
rāura badi bhala bhava dukha dāhū |prabhu binu bādi parama pada lāhū ||
svāmi sujānu jāni saba hī kī |ruci lālasā rahani jana jī kī ||
pranatapālu pālihi saba kāhū |deu duhū disi ora nibāhū ||
asa mohi saba bidhi bhūri bharoso |kiẽ bicāru na socu kharo so ||
ārati mora nātha kara chohū |duhũ mili kīnha ḍhīṭhu haṭhi mohū ||
yaha baṛa doṣu dūri kari svāmī |taji sakoca sikhaia anugāmī ||
bharata binaya suni sabahiṁ prasaṁsī |khīra nīra bibarana gati haṁsī ||
நகர மக்கள், குடும்பத்தார், பிரஜைகள், என் தலைவரே, அனைவரும் தூயவர்கள், இனிய அன்பினால் உங்களோடு பிணைந்தவர்கள். உங்கள் ஆணையின்படி, உலக வாழ்வின் எரியும் துன்பங்களும் நன்றே; ஆனால் பிரபுவின்றி, உச்ச பதவியை அடைவதும் பயனற்றது. எல்லாம் அறிந்த தலைவர், தம் ஊழியர் ஒவ்வொருவரின் இஷ்டம், ஆசை, வாழ்க்கை முறை ஆகியவற்றை அறிவார். சரணடைவோரைக் காப்பவர் அனைவரையும் பேணுவார், இம்மை மறுமை இரண்டிலும் நம்மைக் காப்பார். ஆகவே எனக்கு எல்லா வகையிலும் மிகுந்த நம்பிக்கை உள்ளது; சிந்தித்தால் எந்தக் கவலைக்கும் இடமில்லை. என் துன்பமும் என் தலைவரின் இனிய கருணையும் சேர்ந்து என்னைத் துணிவுடனும் பிடிவாதமாகவும் ஆக்கின. தலைவரே, இந்தப் பெரும் குற்றத்தை மன்னித்து, வெட்கத்தை விடுத்து, உங்கள் அடியவனுக்குக் கட்டளையிடும். பரதனின் வேண்டுகோளைக் கேட்ட அனைவரும் புகழ்ந்தனர்; அது பாலிலிருந்து நீரைப் பிரிக்கும் அன்னத்தின் வழிபோல இருந்தது.
தோஹா 314
दीनबंधु सुनि बंधु के बचन दीन छलहीन।देस काल अवसर सरिस बोले रामु प्रबीन।।314।।
dīnabaṁdhu suni baṁdhu ke bacana dīna chalahīna |desa kāla avasara sarisa bole rāmu prabīna ||314||
தளர்ந்தோர்க்கு நண்பனாகிய ராமர், தம் சகோதரனின் வார்த்தைகளைக் கேட்டார், அவை தாழ்மையானவையாய் வஞ்சனை அற்றவையாய் இருந்தன. தேசம், காலம், சமயம் ஆகியவற்றிற்கு ஏற்றவாறு ஞானமிக்க ராமர் பேசினார்.
சௌபாய் 315.1-4
तात तुम्हारि मोरि परिजन की।चिंता गुरहि नृपहि घर बन की।।
माथे पर गुर मुनि मिथिलेसू।हमहि तुम्हहि सपनेहुँ न कलेसू।।
मोर तुम्हार परम पुरुषारथु।स्वारथु सुजसु धरमु परमारथु।।
पितु आयसु पालिहिं दुहु भाई।लोक बेद भल भूप भलाई।।
गुर पितु मातु स्वामि सिख पालें।चलेहुँ कुमग पग परहिं न खालें।।
अस बिचारि सब सोच बिहाई।पालहु अवध अवधि भरि जाई।।
देसु कोसु परिजन परिवारू।गुर पद रजहिं लाग छरुभारू।।
तुम्ह मुनि मातु सचिव सिख मानी।पालेहु पुहुमि प्रजा रजधानी।।
tāta tumhāri mori parijana kī |ciṁtā gurahi nṛpahi ghara bana kī ||
māthe para gura muni mithilesū |hamahi tumhahi sapanehũ na kalesū ||
mora tumhāra parama puruṣārathu |svārathu sujasu dharamu paramārathu ||
pitu āyasu pālihiṁ duhu bhāī |loka beda bhala bhūpa bhalāī ||
gura pitu mātu svāmi sikha pāleṁ |calehũ kumaga paga parahiṁ na khāleṁ ||
asa bicāri saba soca bihāī |pālahu avadha avadhi bhari jāī ||
desu kosu parijana parivārū |gura pada rajahiṁ lāga charubhārū ||
tumha muni mātu saciva sikha mānī |pālehu puhumi prajā rajadhānī ||
சகோதரனே, உன்னையும் என்னையும் நமது குடும்பத்தையும், இல்லத்தையும் காட்டையும் காப்பது குருவின் மற்றும் அரசனின் பொறுப்பு. குரு, முனிவர், மிதிலையின் தலைவன் ஆகியோர் நமது தலைக்கு மேல் இருக்க, நீயும் நானும் கனவிலும் கூட எந்தத் துன்பத்திற்கும் ஆளாக மாட்டோம். உனக்கும் எனக்கும் உயர்ந்த மனித இலக்கு, நமது நலன், நல்ல புகழ், கடமை, முடிவான முக்தி ஆகிய அனைத்தும் இதிலேயே உள்ளன: நாம் இரு சகோதரர்களும் நமது தந்தையின் கட்டளையைக் காப்போம். உலகத்திலும் வேதத்திலும் அரசனின் நன்மை நல்லதே. தன் குரு, தந்தை, தாய், தலைவன் ஆகியோரின் போதனையைக் காப்பவன் குறுக்குப் பாதையிலும் நடந்தால், அவன் கால்கள் குழியில் விழா. இவ்வாறு சிந்தித்து, எல்லாக் கவலைகளையும் விலக்கி, அயோத்திக்குச் சென்று, குறித்த காலம் வரை அதைப் பாதுகாப்பாயாக. நாடு, கருவூலம், உறவினர், குடும்பம் ஆகியவற்றின் சுமை குருவின் பாதத்திரையிலேயே விழும். முனிவரின், உன் தாய்மார்களின், மந்திரிகளின் ஆலோசனையை ஏற்று, பூமியை, பிரஜைகளை, தலைநகரத்தைப் பாதுகாப்பாயாக.
தோஹா 315
मुखिआ मुखु सो चाहिऐ खान पान कहुँ एक।पालइ पोषइ सकल अँग तुलसी सहित बिबेक।।315।।
mukhiā mukhu so cāhiai khāna pāna kahũ eka |pālai poṣai sakala ãga tulasī sahita bibeka ||315||
ஆட்சியாளன் வாயைப் போல் இருக்க வேண்டும், அது மட்டுமே உண்டு குடிக்கிறது, ஆனால் துளஸிதாஸ் கூறுகிறார், பகுத்தறிவுடன் உடலின் அனைத்து உறுப்புகளையும் காத்து வளர்க்கிறது.
சௌபாய் 316.1-4
राजधरम सरबसु एतनोई।जिमि मन माहँ मनोरथ गोई।।
बंधु प्रबोधु कीन्ह बहु भाँती।बिनु अधार मन तोषु न साँती।।
भरत सील गुर सचिव समाजू।सकुच सनेह बिबस रघुराजू।।
प्रभु करि कृपा पाँवरीं दीन्हीं।सादर भरत सीस धरि लीन्हीं।।
चरनपीठ करुनानिधान के।जनु जुग जामिक प्रजा प्रान के।।
संपुट भरत सनेह रतन के।आखर जुग जुन जीव जतन के।।
कुल कपाट कर कुसल करम के।बिमल नयन सेवा सुधरम के।।
भरत मुदित अवलंब लहे तें।अस सुख जस सिय रामु रहे तें।।
rājadharma sarbasu etanoī |jimi mana māhā̃ manoratha goī ||
bandhu prabodhu kīnha bahu bhā̃tī |binu adhāra mana toṣu na sā̃tī ||
bharata sīla guru saciva samājū |sakuca saneha bibasa raghurājū ||
prabhu kari kṛpā pā̃varī̃ dīnhī̃ |sādara bharata sīsa dhari līnhī̃ ||
caraṇapīṭha karuṇānidhāna ke |janu juga jāmika prajā prāna ke ||
saṃpuṭa bharata saneha ratana ke |ākhara juga juna jīva jatana ke ||
kula kapāṭa kara kusala karama ke |bimala nayana sevā sudharama ke ||
bharata mudita avalaṃba lahe tẽ |asa sukha jasa siya rāmu rahe tẽ ||
அரசர் கடமை அனைத்தும் இவ்வளவே, மனதிற்குள் ஒரு விருப்பம் ஒளிந்திருப்பது போல. இராமர் தம்பியைப் பலவாறு ஆறுதல்படுத்தினார், ஆனால் ஏதேனும் ஆதாரமின்றி மனம் திருப்தியும் அமைதியும் அடையவில்லை. பரதனின் நல்லொழுக்கம், குரு, அமைச்சர்கள், சபையோர் அனைவரையும் கண்டு, ரகு வம்சத்தரசன் வெட்கத்தாலும் அன்பாலும் ஆட்கொள்ளப்பட்டான். இறைவன் கிருபையுடன் தம் பாதுகைகளைக் கொடுத்தார், பரதன் அவற்றைப் பக்தியுடன் தலையில் வைத்துக் கொண்டான். அவை கருணைக்கு இருப்பிடமாம் இறைவனின் பாதபீடங்கள், மக்களின் உயிர்களைக் காக்கும் காவலர்கள் போல. அவை பரதனின் அன்பு என்னும் மணிக்கான பெட்டி, உயிரின் முயற்சிக்கான எழுத்துக்கள் போல. அவை குலத்தின் வாயில்கள், நல்ல செயல்களின் கைகள், தூய கண்கள், சேவைக்கும் நீதிக்குமான. பரதன் இந்த ஆதாரத்தைப் பெற்று மகிழ்ந்தான், சீதையும் இராமரும் தாமே தங்கியிருப்பது போல அவ்வளவு இன்பம்.
தோஹா 316
मागेउ बिदा प्रनामु करि राम लिए उर लाइ।लोग उचाटे अमरपति कुटिल कुअवसरु पाइ।।316।।
māgeu bidā pranāmu kari rāma liye ura lāi |loga ucāṭe amarapati kuṭila kuavasaru pāi ||316||
பரதன் வணங்கி புறப்பட விடை கேட்டான், இராமர் அவனை இதயத்தோடு அணைத்துக் கொண்டார். ஆனால் அமரர்களின் தலைவனான இந்திரன், குடிலனாய், தவறான காலத்தைக் கண்டு, மக்களைப் புறப்பட வேண்டுமெனக் கலக்கமுறச் செய்தான்.
சௌபாய் 317.1-4
सो कुचालि सब कहँ भइ नीकी।अवधि आस सम जीवनि जी की।।
नतरु लखन सिय सम बियोगा।हहरि मरत सब लोग कुरोगा।।
रामकृपाँ अवरेब सुधारी।बिबुध धारि भइ गुनद गोहारी।।
भेंटत भुज भरि भाइ भरत सो।राम प्रेम रसु कहि न परत सो।।
तन मन बचन उमग अनुरागा।धीर धुरंधर धीरजु त्यागा।।
बारिज लोचन मोचत बारी।देखि दसा सुर सभा दुखारी।।
मुनिगन गुर धुर धीर जनक से।ग्यान अनल मन कसें कनक से।।
जे बिरंचि निरलेप उपाए।पदुम पत्र जिमि जग जल जाए।।
so kucāli saba kahã bhai nīkī |avadhi āsa sama jīvani jī kī ||
nataru lakhana siya sama biyogā |hahari marata saba loga kurogā ||
rāmakṛpā̃ avareba sudhārī |bibudha dhāri bhai guṇada gohārī ||
bhẽṭata bhuja bhari bhāi bharata so |rāma prema rasu kahi na parata so ||
tana mana bacana umaga anurāgā |dhīra dhuraṃdhara dhīraju tyāgā ||
bārija locana mocata bārī |dekhi dasā sura sabhā dukhārī ||
munigana guru dhura dhīra janaka se |gyāna anala mana kasẽ kanaka se ||
je birañci nirlepa upāe |paduma patra jimi jaga jala jāe ||
அந்தத் தீய சூழ்ச்சி அனைவருக்கும் நல்லதாக மாறியது; ஏனெனில் வனவாசத்தின் குறித்த காலத்தின் நம்பிக்கை அவர்கள் உள்ளத்திற்கு உயிர் அளிக்கும் அமிர்தம் போல இருந்தது. இல்லாவிடில், லக்ஷ்மணன் மற்றும் சீதாவின் பிரிவால், அனைத்து மக்களும் கொடிய நோயால் பீடிக்கப்பட்டவர்களைப் போல மூச்சுத் திணறி இறந்திருப்பார்கள். ராமரின் கிருபையால் சிக்கல் தீர்க்கப்பட்டது, தேவர்களின் விரோத கூட்டம் நன்மை தருபவராக மாறியது, உதவியைக் கொண்டு வரும் குரல் ஓலம் போல. ராமர் தம் சகோதரர் பரதனைக் கைகளால் அணைத்துக் கொண்டபோது, அந்த அன்பின் இனிமையைச் சொல்லி முடிக்க இயலவில்லை. உடல், மனம், மொழி ஆகியவற்றில் அன்பு பொங்கியது; திடமையில் முதன்மையான பரதனும் தம் திடத்தை விட்டொழித்தான். அவரின் தாமரைக் கண்களிலிருந்து கண்ணீர் வழிந்தது; அவரின் நிலையைக் கண்டு தேவர்களின் சபை வருந்தியது. முனிவர்கள், குருக்கள், ஜனகர் போன்ற திடமையான ஞானிகள், அவர்களின் மனம் ஞானத்தின் நெருப்பில் தங்கம் போல சோதிக்கப்பட்டவர்கள், பிரம்மா அவர்களை உலகத்தால் பாதிக்கப்படாதவர்களாகப் படைத்தார், தண்ணீரில் பிறந்த தாமரை இலை நீரால் தீண்டாதது போல.
தோஹா 317
तेउ बिलोकि रघुबर भरत प्रीति अनूप अपार।भए मगन मन तन बचन सहित बिराग बिचार।।317।।
teu biloki raghubara bharata prīti anūpa apāra |bhae magana mana tana bacana sahita birāga bicāra ||317||
அவர்களும் ரகுபவன் மற்றும் பரதனின் ஒப்பற்ற, எல்லையற்ற அன்பைக் கண்டு, மனம், உடல், மொழி ஆகியவற்றோடு வைராக்கியம் மற்றும் விவேகம் ஆகியவற்றுடன் சேர்ந்து ஆழ்ந்து மூழ்கினர்.
சௌபாய் 318.1-4
जहाँ जनक गुर मति भोरी।प्राकृत प्रीति कहत बड़ि खोरी।।
बरनत रघुबर भरत बियोगू।सुनि कठोर कबि जानिहि लोगू।।
सो सकोच रसु अकथ सुबानी।समउ सनेहु सुमिरि सकुचानी।।
भेंटि भरत रघुबर समुझाए।पुनि रिपुदवनु हरषि हियँ लाए।।
सेवक सचिव भरत रुख पाई।निज निज काज लगे सब जाई।।
सुनि दारुन दुखु दुहूँ समाजा।लगे चलन के साजन साजा।।
प्रभु पद पदुम बंदि दोउ भाई।चले सीस धरि राम रजाई।।
मुनि तापस बनदेव निहोरी।सब सनमानि बहोरि बहोरी।।
jahā̃ janaka guru mati bhorī |prākṛta prīti kahata baṛi khorī ||
baranata raghubara bharata biyogū |suni kaṭhora kabi jānihi logū ||
so sakoca rasu akatha subānī |samau sanehu sumiri sakucānī ||
bhẽṭi bharata raghubara samujhāe |puni ripudavanu haraṣi hiyã lāe ||
sevaka saciva bharata rukha pāī |nija nija kāja lage saba jāī ||
suni dārun dukhu duhū̃ samājā |lage calana ke sājana sājā ||
prabhu pada paduma bandi dou bhāī |cale sīsa dhari rāma rajāī ||
muni tāpasa banadeva nihorī |saba sanamāni bahori bahorī ||
ஜனகனும் குருவும் மனத்தால் குழம்பிய இடத்தில், சாதாரண மக்களின் அன்பைப் பற்றிக் கூறுவது பெருந்தவறு ஆகும். இராமருக்கும் பரதனுக்கும் இடையே நிகழ்ந்த பிரிவை ஒரு கவிஞன் வர்ணித்தால், மக்கள் கேட்டு அவனைக் கடின இதயம் கொண்டவன் என எண்ணுவார்கள். அந்த வெட்கமும் தயக்கமும், சொல்லொணாத அந்தணர்ச்சி, நிகழ்வையும் அன்பையும் நினைவு கூர வாக்கின் தேவதையையே விலகிச் செல்லச் செய்தது. இராமர் பரதனை அணைத்து ஆறுதல் கூறினார்; பின் மகிழ்ச்சியுடன் சத்ருக்னனை இதயத்தோடு அணைத்தார். பணியாளர்களும் அமைச்சர்களும் பரதனின் விருப்பத்தை அறிந்து, அனைவரும் சென்று தத்தம் தத்தம் பணிகளில் ஈடுபட்டனர். பிரிவின் கொடிய துயரத்தைக் கேட்டு, இரு சாராரும் பயணத்திற்கான ஏற்பாடுகளைத் தொடங்கினர். இரு சகோதரர்களும் தங்கள் இறைவனின் தாமரைப் பாதங்களை வணங்கி, இராமரின் கட்டளையைத் தலையில் சுமந்து புறப்பட்டனர். முனிவர்கள், தவசிகள், வனதேவதைகள் ஆகியோரிடம் விடை பெற்றனர், அனைவரையும் மீண்டும் மீண்டும் மரியாதையுடன் வணங்கினர்.
தோஹா 318
लखनहि भेंटि प्रनामु करि सिर धरि सिय पद धूरि।चले सप्रेम असीस सुनि सकल सुमंगल मूरि।।318।।
lakhanahi bheṇṭi pranāmu kari sir dhari siya pada dhūri |cale sa-prema asīsa suni sakala su-maṅgala mūri ||318||
லக்ஷ்மணனை அணைத்து வணக்கம் செய்து, சீதையின் பாதத்தின் தூசியைத் தலையில் தரித்து, எல்லா நற்பாக்கியங்களின் வேரான அவளுடைய ஆசீர்வாதத்தை அன்புடன் கேட்டு, இரு சகோதரர்களும் புறப்பட்டனர்.
சௌபாய் 319.1-4
सानुज राम नृपहि सिर नाई।कीन्हि बहुत बिधि बिनय बड़ाई।।
देव दया बस बड़ दुखु पायउ।सहित समाज काननहिं आयउ।।
पुर पगु धारिअ देइ असीसा।कीन्ह धीर धरि गवनु महीसा।।
मुनि महिदेव साधु सनमाने।बिदा किए हरि हर सम जाने।।
सासु समीप गए दोउ भाई।फिरे बंदि पग आसिष पाई।।
कौसिक बामदेव जाबाली।पुरजन परिजन सचिव सुचाली।।
जथा जोगु करि बिनय प्रनामा।बिदा किए सब सानुज रामा।।
नारि पुरुष लघु मध्य बड़ेरे।सब सनमानि कृपानिधि फेरे।।
s-anuja rāma nṛpahi sir nāī |kīnhi bahuta bidhi binaya baṛāī ||
deva dayā basa baṛa dukhu pāyu |sahita samāja kānanahiṃ āyu ||
pura pagu dhāri-a dei asīsā |kīnha dhīra dhari gavanu mahīsā ||
muni mahideva sādhu sanamāne |bidā kiye hari hara sama jāne ||
sāsu samīpa gae dou bhāī |phire bandi paga āsiṣa pāī ||
kausika bāmadeva jāvālī |purajana parijana saciva sucālī ||
jathā jogu kari binaya pranāmā |bidā kiye saba s-anuja rāmā ||
nāri puruṣa laghu madhya baṛere |saba sanamāni kṛpānidhi phere ||
தம்பியுடன் ராமர் மன்னருக்குத் தலை வணங்கி, பலவிதமான பணிவான மற்றும் மரியாதையான சொற்களால் அவரிடம் பேசினார். "ஐயா, கருணையால் நீங்கள் மகா துன்பத்தைத் தாங்கி, உங்கள் குடும்பத்தினர் அனைவருடன் காட்டிற்கு வந்துள்ளீர்கள். இப்போது எங்களுக்கு ஆசிர்வாதம் கொடுத்து நகரத்தை நோக்கி உங்கள் பாதத்தை வையுங்கள்." மன்னர் தைரியம் கொண்டு தன் பயணத்தைத் தொடங்கினார். முனிவர்கள், பிராமணர்கள் மற்றும் சாதுக்கள் மதிக்கப்பட்டனர், ராமர் அவர்களை ஹரி மற்றும் ஹரருக்கு சமமாகக் கருதி வழியனுப்பினார். இரு சகோதரர்களும் தங்கள் மாமியாரிடம் சென்று, அவள் பாதங்களை வணங்கி ஆசிர்வாதம் பெற்றுத் திரும்பினர். விஸ்வாமித்ரர், வாமதேவர், ஜாபாலி, நகர மக்கள், குடும்பத்தினர், நல்லொழுக்கமுள்ள அமைச்சர்கள், இவர்கள் ஒவ்வொருவரிடமும் தகுந்தபடி பணிவான சொற்களும் வணக்கமும் செலுத்தி, தம்பியுடன் ராமர் அனைவரையும் விடைபெற்றனர். பெண்கள், ஆண்கள், சிறியவர்கள், நடுத்தரமானவர்கள், பெரியவர்கள்: கருணை நிதியானவர் அனைவரையும் மதித்து வழியனுப்பினார்.
தோஹா 319
भरत मातु पद बंदि प्रभु सुचि सनेहँ मिलि भेंटि।बिदा कीन्ह सजि पालकी सकुच सोच सब मेटि।।319।।
bharata mātu pada bandi prabhu suci sanehaṃ mili bheṇṭi |bidā kīnha saji pālakī sakuca soca saba meṭi ||319||
பிரபு பரதனின் தாயின் பாதங்களில் வணங்கி, தூய அன்போடு அவளை அணைத்துக் கொண்டார். பின்னர் அவளுடைய பல்லக்கை அலங்கரித்து அவளை வழியனுப்பி வைத்தார், அவளுடைய வெட்கமும் கவலையும் அனைத்தையும் நீக்கி.
Frequently Asked Questions
परंपरा में भरत-चरित्र के पाठ को ‘निष्काम सेवा, भ्रातृ-प्रेम, और राज्य/गृहस्थ-धर्म की शुद्धि’ का फलदायक माना गया है। ‘भरतकूप’ प्रसंग का स्मरण तीर्थ-स्नान-सदृश मन-शुद्धि और लोक-कल्याण-बुद्धि बढ़ाने वाला कहा जाता है—मन, वाणी, कर्म की ‘बिमलता’ (पंक्ति: ‘होइहहिं बिमल करम मन बानी’)।
इस खंड (भरत-विनय, पादुका-प्रदान, सेवा-धर्म) में साधारणतः राम-नाम-सम्पुट प्रचलित है: ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘राम राम’ का जप। कुछ परंपराओं में ‘भरतचरित’ के साथ ‘प्रनतपाल’ भाव हेतु ‘दीन दयाल’/‘कृपालु’ नाम-स्मरण भी जोड़ा जाता है।
Ask anything about Prakarana 32 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
