Ayodhya KandaPrakarana 3220 Verses

Prakarana 32

यह सोपान ‘त्याग-धर्म’ से ‘सेवा-धर्म’ की ओर ले जाता है। अयोध्या-काण्ड में राम का वनगमन केवल राजनीतिक घटना नहीं, बल्कि भक्त के भीतर ‘अहं-राज्य’ का विसर्जन है। भरत-चरित्र इस चरण का द्वार है: निष्काम कर्तव्य, भ्रातृ-प्रेम, और लोक-कल्याण के लिए स्व-सुख का त्याग। यहाँ ‘राजधर्म’ भी साधना बनता है—पादुका-शासन के माध्यम से ईश्वर-आज्ञा का सामाजिक रूपांतरण।

अयोध्या-काण्डस्य प्रमुखो रसः करुणः, परं लक्ष्यं शोक-विस्तारो न—शोक-शोधनम्। राम-वनगमनानन्तरं ‘धर्म’स्य केन्द्रं राजसिंहासनात् अपसृत्य ‘आज्ञा-पालने’ प्रतिष्ठते। अस्मिन् खण्डे तुलसीदासः नीतिं मर्यादां प्रेम च एकस्मिन् अक्षे स्थापयति—रामस्य विनयशीलता, भरतस्य निष्कामता, गुरु-वचनस्य सर्वोच्चता च। प्रस्तुत-अंशे अत्रि-आश्रमस्य ‘पुण्य-भूगोलः’ (भरतकूपः) लोक-कल्याणस्य प्रतीकः—भक्तेर्जलं सार्वजनिकं भवति। अनन्तरं भरतस्य वन-परिक्रमा, तीर्थेषु निमज्जन-प्रणामौ, अन्ते च रामात् ‘राजाज्ञा’ याचनम्—एतत् सर्वं साधकस्य आन्तरिक-यात्रा: प्रथमं शुचिता, ततः दृष्टि-शोधनं (दिव्य-दर्शनम्), अन्ते कर्तव्य-स्थापनम् (अवध-पालनम्)। एवं अयोध्या-काण्डः सोपाने ‘विरह-भक्तिं’ ‘सेवा-भक्तौ’ परिणमयति।

Verses

चौपाई 310.1-4

भरत अत्रि अनुसासन पाई।जल भाजन सब दिए चलाई।।

सानुज आपु अत्रि मुनि साधू।सहित गए जहँ कूप अगाधू।।

पावन पाथ पुन्यथल राखा।प्रमुदित प्रेम अत्रि अस भाषा।।

तात अनादि सिद्ध थल एहू।लोपेउ काल बिदित नहिं केहू।।

तब सेवकन्ह सरस थलु देखा।किन्ह सुजल हित कूप बिसेषा।।

बिधि बस भयउ बिस्व उपकारू।सुगम अगम अति धरम बिचारू।।

भरतकूप अब कहिहहिं लोगा।अति पावन तीरथ जल जोगा।।

प्रेम सनेम निमज्जत प्रानी।होइहहिं बिमल करम मन बानी।।

bharata atri anusāsana pāī |jala bhājana saba die calāī ||

sānuja āpu atri muni sādhū |sahita gae jahã kūpa agādhū ||

pāvana pātha punyathala rākhā |pramudita prema atri asa bhāṣā ||

tāta anādi siddha thala ehū |lopeu kāla bidita nahiṁ kehū ||

taba sevakanha sarasa thalu dekhā |kinha sujala hita kūpa biseṣā ||

bidhi basa bhayau bisva upakārū |sugama agama ati dharama bicārū ||

bharatakūpa aba kahihahiṁ logā |ati pāvana tīratha jala jogā ||

prema sanema nimajjata prānī |hoihahiṁ bimala karama mana bānī ||

भरतः अत्रेः आज्ञां प्राप्य सर्वाणि जलपात्राणि प्रेषितवान्। स्वल्पभ्रात्रा सह मुनिना अत्रिणा साधुभिश्च सह सः स्वयम् अगाधकूपं यत्र आसीत् तत्र गतः। तस्मिन् पुण्यस्थले पवित्रं जलं स्थापितवान्, अत्रिः प्रीतिहर्षसमन्वितः एवम् अवोचत्। "हे तात, इदं स्थानम् अनादिकालात् सिद्धम्; कालेन अस्य लोपः कृतः, कस्मै अपि न विदितम् आसीत्। तदा मम सेवकैः तस्य स्थलस्य भूमिः आर्द्रा दृष्टा, शुभजलार्थं तत्र विशेषकूपः निर्मितः। विधिवशात् इदं विश्वस्य उपकारकम् अभवत्, अत्यन्तं दुर्गमः धर्ममार्गः सुगमः जातः। जनाः इदानीं भरतकूपम् इति वक्ष्यन्ति, सर्वतीर्थजलयुक्तम् अतिपवित्रं तीर्थम्। ये प्राणिनः प्रेम्णा नियमेन च अत्र अवगाहन्ते ते कर्मणा मनसा वाचा च निर्मलाः भविष्यन्ति।"

दोहा 310

कहत कूप महिमा सकल गए जहाँ रघुराउ।अत्रि सुनायउ रघुबरहि तीरथ पुन्य प्रभाउ।।⁠310।।

kahata kūpa mahimā sakala gae jahā̃ raghurāu |atri sunāyau raghubarahi tīratha punya prabhāu ||⁠310||

कूपस्य महिमानं कथयन्तः ते सर्वे यत्र रघुराजः आसीत् तत्र गतवन्तः। तत्र अत्रिः रघुवराय रामाय तस्य तीर्थस्य पुण्यं प्रभावं च अकथयत्।

चौपाई 311.1-4

कहत धरम इतिहास सप्रीती।भयउ भोरु निसि सो सुख बीती।।

नित्य निबाहि भरत दोउ भाई।राम अत्रि गुर आयसु पाई।।

सहित समाज साज सब सादें।चले राम बन अटन पयादें।।

कोमल चरन चलत बिनु पनहीं।भइ मृदु भूमि सकुचि मन मनहीं।।

कुस कंटक काँकरीं कुराईं।कटुक कठोर कुबस्तु दुराईं।।

महि मंजुल मृदु मारग कीन्हे।बहत समीर त्रिबिध सुख लीन्हे।।

सुमन बरषि सुर घन करि छाहीं।बिटप फूलि फलि तृन मृदुताहीं।।

मृग बिलोकि खग बोलि सुबानी।सेवहिं सकल राम प्रिय जानी।।

kahata dharama itihāsa saprītī |bhayau bhoru nisi so sukha bītī ||

nitya nibāhi bharata dou bhāī |rāma atri gura āyasu pāī ||

sahita samāja sāja saba sādeṁ |cale rāma bana aṭana payādeṁ ||

komala carana calata binu panahīṁ |bhai mṛdu bhūmi sakuci mana manahīṁ ||

kusa kaṁṭaka kā̃karīṁ kurāīṁ |kaṭuka kaṭhora kubastu durāīṁ ||

mahi maṁjula mṛdu māraga kīnhe |bahata samīra tribidha sukha līnhe ||

sumana baraṣi sura ghana kari chāhīṁ |biṭapa phūli phali tṛna mṛdutāhīṁ ||

mṛga biloki khaga boli subānī |sevahiṁ sakala rāma priya jānī ||

धर्ममितिहासयोः प्रीत्या कथनात् रात्रिः सुखेन व्यतीता, प्रभातमभवत्। नित्यकर्म समाप्य भरतशत्रुघ्नौ भ्रातरौ रामात् गुरोरत्रेश्च आज्ञां प्राप्य, सर्वे सादुवस्त्राः समाजसहिताः रामस्य वने पादभ्यां विचरितुं प्रस्थिताः। पादुकाविना कोमलपादाभ्यां चलतः भूमिः हृदये लज्जया सकुचिता मृदुला अभवत्। दर्भान् कण्टकान् शिलाखण्डान् रथरेखाश्च सर्वाणि कटूनि कठोराणि दुर्वस्तूनि च दूरीकृतवती। भूमिः पन्थानां मनोहरान् मृदून् अकरोत्, वायुश्च त्रिविधं सुखं लीनः सन् वहन्ति स्म। देवाः पुष्पाणि वर्षयन्तः घनाः छादां चक्रुः, वृक्षाः पुष्पितफलिताः तृणानि च मृदूनि अभवन्। मृगाः पश्यन्तः खगाः मधुरैः स्वरैः वदन्तः, सर्वे रामप्रियान् ज्ञात्वा सेवां कुर्वन्ति स्म।

दोहा 311

सुलभ सिद्धि सब प्राकृतहु राम कहत जमुहात।राम प्रान प्रिय भरत कहुँ यह न होइ बड़ि बात।।⁠311।।

sulabha siddhi saba prākṛtahu rāma kahata jamuhāta |rāma prāna priya bharata kahũ yaha na hoi baṛi bāta ||⁠311||

सामान्येन मनुष्येणापि सर्वाः सिद्धयः सुलभाः सम्पद्यन्ते, यदि सः जृम्भमाणः राम इति वदेत्। रामस्य प्राणसमानप्रिये भरते तु इदं न किमपि महद्विषयम्।

चौपाई 312.1-4

एहि बिधि भरतु फिरत बन माहीं।नेमु प्रेमु लखि मुनि सकुचाहीं।।

पुन्य जलाश्रय भूमि बिभागा।खग मृग तरु तृन गिरि बन बागा।।

चारु बिचित्र पबित्र बिसेषी।बूझत भरतु दिब्य सब देखी।।

सुनि मन मुदित कहत रिषिराऊ।हेतु नाम गुन पुन्य प्रभाऊ।।

कतहुँ निमज्जन कतहुँ प्रनामा।कतहुँ बिलोकत मन अभिरामा।।

कतहुँ बैठि मुनि आयसु पाई।सुमिरत सीय सहित दोउ भाई।।

देखि सुभाउ सनेहु सुसेवा।देहिं असीस मुदित बनदेवा।।

फिरहिं गएँ दिनु पहर अढ़ाई।प्रभु पद कमल बिलोकहिं आई।।

ehi bidhi bharatu phirata bana māhīṁ |nemu premu lakhi muni sakucāhīṁ ||

punya jalāśraya bhūmi bibhāgā |khaga mṛga taru tṛna giri bana bāgā ||

cāru bicitra pabitra biseṣī |būjhata bharatu dibya saba dekhī ||

suni mana mudita kahata riṣirāū |hetu nāma guna punya prabhāū ||

katahũ nimajjana katahũ pranāmā |katahũ bilokata mana abhirāmā ||

katahũ baiṭhi muni āyasu pāī |sumirata sīya sahita dou bhāī ||

dekhi subhāu sanehu susevā |dehiṁ asīsa mudita banadevā ||

phirahiṁ gaẽ dinu pahara aṛhāī |prabhu pada kamala bilokahiṁ āī ||

एवं भरतः वने विचरन् आसीत्। मुनयश्च तस्य नियमं प्रेम च दृष्ट्वा सकुचन्। सः पुण्यजलाश्रयान् भूमिविभागान् खगान् मृगान् वृक्षान् तृणानि गिरीन् वनान्युपवनानि च पृच्छति स्म। सर्वं सुन्दरं विचित्रं विशेषेण पवित्रं चासीत्। भरतः सर्वं दिव्यं दृष्ट्वा मुनिं पृच्छति स्म। श्रुत्वा ऋषीणां राजा हृष्टमनाः प्रत्येकस्य हेतुं नाम गुणं पुण्यप्रभावं च कथयति स्म। कुत्रचित् स्नानं करोति, कुत्रचित् प्रणामं करोति, कुत्रचित् मनोऽभिरामयन्तं दृश्यं पश्यति स्म। कुत्रचित् मुनेः आज्ञां प्राप्योपविशति, सीतां सह द्वाभ्यां भ्रातृभ्यां च स्मरति स्म। तस्य स्वभावं स्नेहं सुसेवां च दृष्ट्वा वनदेवताः प्रहृष्टा आशीर्वादं ददति स्म। दिवसस्य प्रहरद्वयार्धं व्यतीते सः प्रत्यागच्छति, प्रभोः चरणपद्मे पश्यति स्म।

दोहा 312

देखे थल तीरथ सकल भरत पाँच दिन माझ।कहत सुनत हरि हर सुजसु गयउ दिवसु भइ साँझ।।⁠312।।

dekhe thala tīratha sakala bharata pā̃ca dina mājha |kahata sunata hari hara sujasu gayau divasu bhai sā̃jha ||⁠312||

भरतः पञ्चसु दिवसेषु सर्वाणि तीर्थानि तटानि च अपश्यत्। हरिहरयोः कीर्तिम् आख्यायमाणां शृण्वन्तः च दिवसः अतीतः सायङ्कालः च सम्प्राप्तः।

चौपाई 313.1-4

भोर न्हाइ सबु जुरा समाजू।भरत भूमिसुर तेरहुति राजू।।

भल दिन आजु जानि मन माहीं।रामु कृपाल कहत सकुचाहीं।।

गुर नृप भरत सभा अवलोकी।सकुचि राम फिरि अवनि बिलोकी।।

सील सराहि सभा सब सोची।कहुँ न राम सम स्वामि सँकोची।।

भरत सुजान राम रुख देखी।उठि सप्रेम धरि धीर बिसेषी।।

करि दंडवत कहत कर जोरी।राखीं नाथ सकल रुचि मोरी।।

मोहि लगि सहेउ सबहिं संतापू।बहुत भाँति दुखु पावा आपू।।

अब गोसाइँ मोहि देउ रजाई।सेवौं अवध अवधि भरि जाई।।

bhora nhāi sabu jurā samājū |bharata bhūmisura terahuti rājū ||

bhala dina āju jāni mana māhīṁ |rāmu kṛpāla kahata sakucāhīṁ ||

gura nṛpa bharata sabhā avalokī |sakuci rāma phiri avani bilokī ||

sīla sarāhi sabhā saba socī |kahũ na rāma sama svāmi sãkocī ||

bharata sujāna rāma rukha dekhī |uṭhi saprema dhari dhīra biseṣī ||

kari daṁḍavata kahata kara jorī |rākhīṁ nātha sakala ruci morī ||

mohi lagi saheu sabahiṁ saṁtāpū |bahuta bhā̃ti dukhu pāvā āpū ||

aba gosāĩ mohi deu rajāī |sevauṁ avadha avadhi bhari jāī ||

भोरे स्नात्वा समस्तः समाजः समेतः - भरतः, ब्राह्मणाः, तिरहुतराजः च। मनसि ज्ञात्वा अद्य शुभदिनम् इति, कृपालुः रामः कथयितुं सकुचति स्म। रामः गुरुम्, राजानम्, भरतम्, सभाञ्च अवलोक्य सकुचन् पुनः भूमिम् अवलोकयति स्म। सभा सर्वा तस्य शीलं स्तुत्वा चिन्तयति स्म - रामवत् सकुचमानः स्वामी न क्वचित् अस्ति। सुजानः भरतः रामस्य रुखम् दृष्ट्वा प्रेम्णा उत्थाय विशेषं धैर्यं धारयति स्म। दण्डवत्कृत्वा करौ संयम्य कथयति स्म - नाथ, मम सर्वा रुचिः सम्पूरिता। माम् अर्थम् सर्वे सन्तापम् असहन्, त्वम् स्वयम् बहुप्रकारेण दुःखम् अनुभूतवान्। इदानीं गोसाइन् मह्यम् आज्ञां देहि, अयोध्यायां गत्वा अवधिपर्यन्तं सेवां कुर्याम्।

दोहा 313

जेहिं उपाय पुनि पाय जनु देखै दीनदयाल।सो सिख देइअ अवधि लगि कोसलपाल कृपाल।।⁠313।।

jehiṁ upāya puni pāya janu dekhai dīnadayāla |so sikha deia avadhi lagi kosalapāla kṛpāla ||⁠313||

हे कोसलपाल दीनदयाल कृपाल, यावत् अवधिः न समाप्ता तावत् केनचित् उपायेन त्वदीयः दासः तव पादौ पुनः द्रष्टुं शक्नुयात्, तम् उपायम् मे शिक्षय।

चौपाई 314.1-4

पुरजन परिजन प्रजा गोसाई।सब सुचि सरस सनेहँ सगाई।।

राउर बदि भल भव दुख दाहू।प्रभु बिनु बादि परम पद लाहू।।

स्वामि सुजानु जानि सब ही की।रुचि लालसा रहनि जन जी की।।

प्रनतपालु पालिहि सब काहू।देउ दुहू दिसि ओर निबाहू।।

अस मोहि सब बिधि भूरि भरोसो।किएँ बिचारु न सोचु खरो सो।।

आरति मोर नाथ कर छोहू।दुहुँ मिलि कीन्ह ढीठु हठि मोहू।।

यह बड़ दोषु दूरि करि स्वामी।तजि सकोच सिखइअ अनुगामी।।

भरत बिनय सुनि सबहिं प्रसंसी।खीर नीर बिबरन गति हंसी।।

purajana parijana prajā gosāī |saba suci sarasa sanehã sagāī ||

rāura badi bhala bhava dukha dāhū |prabhu binu bādi parama pada lāhū ||

svāmi sujānu jāni saba hī kī |ruci lālasā rahani jana jī kī ||

pranatapālu pālihi saba kāhū |deu duhū disi ora nibāhū ||

asa mohi saba bidhi bhūri bharoso |kiẽ bicāru na socu kharo so ||

ārati mora nātha kara chohū |duhũ mili kīnha ḍhīṭhu haṭhi mohū ||

yaha baṛa doṣu dūri kari svāmī |taji sakoca sikhaia anugāmī ||

bharata binaya suni sabahiṁ prasaṁsī |khīra nīra bibarana gati haṁsī ||

नगरजनाः परिवारः प्रजा च स्वामिन् सर्वे शुद्धाः मधुरप्रेमणा त्वय्याबद्धाः। तव आज्ञया संसारदाहकदुःखानि अपि भद्राणि; प्रभुविना परमपदलाभः निष्फलः। सर्वज्ञः स्वामी प्रत्येकस्य दासस्य हृदयगतां रुचिं लालसां व्यवहारं च जानाति। शरणागतपालकः सर्वान् पालयिष्यति इहलोकपरलोकयोः अस्मान् उद्धरिष्यति च। तस्मात् मम सर्वथा बहुश्रद्धा अस्ति; विचारे कृते लघुचिन्ताकारोऽपि न दृश्यते। मम आर्तिः स्वामिनः करुणा च मिलित्वा मां धृष्टं हठिनं च कृतवती। स्वामिन् इदं महद् दोषम् अपनीय संकोचं त्यक्त्वा अनुगामिनं शिक्षय। भरतस्य विनयं श्रुत्वा सर्वे प्रशंसितवन्तः; क्षीरजलविवेचनगतिः हंस इव आसीत्।

दोहा 314

दीनबंधु सुनि बंधु के बचन दीन छलहीन।देस काल अवसर सरिस बोले रामु प्रबीन।।⁠314।।

dīnabaṁdhu suni baṁdhu ke bacana dīna chalahīna |desa kāla avasara sarisa bole rāmu prabīna ||⁠314||

दीनबन्धुः रामः स्वबन्धोः विनम्रानि छलरहितानि च वचनानि श्रुत्वा, देशकालावसरानुरूपं वचनम् अवदत्, सः हि सर्वत्र प्रवीणः।

चौपाई 315.1-4

तात तुम्हारि मोरि परिजन की।चिंता गुरहि नृपहि घर बन की।।

माथे पर गुर मुनि मिथिलेसू।हमहि तुम्हहि सपनेहुँ न कलेसू।।

मोर तुम्हार परम पुरुषारथु।स्वारथु सुजसु धरमु परमारथु।।

पितु आयसु पालिहिं दुहु भाई।लोक बेद भल भूप भलाई।।

गुर पितु मातु स्वामि सिख पालें।चलेहुँ कुमग पग परहिं न खालें।।

अस बिचारि सब सोच बिहाई।पालहु अवध अवधि भरि जाई।।

देसु कोसु परिजन परिवारू।गुर पद रजहिं लाग छरुभारू।।

तुम्ह मुनि मातु सचिव सिख मानी।पालेहु पुहुमि प्रजा रजधानी।।

tāta tumhāri mori parijana kī |ciṁtā gurahi nṛpahi ghara bana kī ||

māthe para gura muni mithilesū |hamahi tumhahi sapanehũ na kalesū ||

mora tumhāra parama puruṣārathu |svārathu sujasu dharamu paramārathu ||

pitu āyasu pālihiṁ duhu bhāī |loka beda bhala bhūpa bhalāī ||

gura pitu mātu svāmi sikha pāleṁ |calehũ kumaga paga parahiṁ na khāleṁ ||

asa bicāri saba soca bihāī |pālahu avadha avadhi bhari jāī ||

desu kosu parijana parivārū |gura pada rajahiṁ lāga charubhārū ||

tumha muni mātu saciva sikha mānī |pālehu puhumi prajā rajadhānī ||

भ्रातः, तव मम च बान्धवानाम्, गृहस्य वनस्य च चिन्ता गुरोः राज्ञः च। गुरुः मुनिः मिथिलाधिपः च मस्तके स्थिताः, तर्हि त्वयि मयि च स्वप्नेऽपि न क्लेशः। मम तव च परमपुरुषार्थः, स्वार्थः, सुकीर्तिः, धर्मः, परमार्थः सर्वम् अत्र अस्ति। यत् वयं द्वौ भ्रातरौ पितुः आज्ञां पालयावः। लोके वेदे च राज्ञः भद्रता भद्रम् अस्ति। यः गुरोः पितुः मातुः स्वामिनः च शिक्षां पालयति, सः कुमार्गे अपि चलेत्, तस्य पादौ गर्ते न पतेताम्। एवं विचार्य सर्वां चिन्तां त्यक्त्वा अयोध्यां गत्वा नियतकालं यावत् तस्याः रक्षणं कुरु। देशः कोशः बान्धवाः परिवारः च, एतेषां भारः गुरोः पादरजः एव अवतिष्ठते। मुनेः मातृणां मन्त्रिणां च उपदेशं मानयन् पृथ्वीं प्रजां राजधानीं च पालय।

दोहा 315

मुखिआ मुखु सो चाहिऐ खान पान कहुँ एक।पालइ पोषइ सकल अँग तुलसी सहित बिबेक।।⁠315।।

mukhiā mukhu so cāhiai khāna pāna kahũ eka |pālai poṣai sakala ãga tulasī sahita bibeka ||⁠315||

मुख्यः मुखमिव भवेत्, यः एकः एव खादनपानं करोति, परं तुलसीदासः विवेकेन सह सर्वाङ्गाणि पालयति पोषयति च।

चौपाई 316.1-4

राजधरम सरबसु एतनोई।जिमि मन माहँ मनोरथ गोई।।

बंधु प्रबोधु कीन्ह बहु भाँती।बिनु अधार मन तोषु न साँती।।

भरत सील गुर सचिव समाजू।सकुच सनेह बिबस रघुराजू।।

प्रभु करि कृपा पाँवरीं दीन्हीं।सादर भरत सीस धरि लीन्हीं।।

चरनपीठ करुनानिधान के।जनु जुग जामिक प्रजा प्रान के।।

संपुट भरत सनेह रतन के।आखर जुग जुन जीव जतन के।।

कुल कपाट कर कुसल करम के।बिमल नयन सेवा सुधरम के।।

भरत मुदित अवलंब लहे तें।अस सुख जस सिय रामु रहे तें।।

rājadharma sarbasu etanoī |jimi mana māhā̃ manoratha goī ||

bandhu prabodhu kīnha bahu bhā̃tī |binu adhāra mana toṣu na sā̃tī ||

bharata sīla guru saciva samājū |sakuca saneha bibasa raghurājū ||

prabhu kari kṛpā pā̃varī̃ dīnhī̃ |sādara bharata sīsa dhari līnhī̃ ||

caraṇapīṭha karuṇānidhāna ke |janu juga jāmika prajā prāna ke ||

saṃpuṭa bharata saneha ratana ke |ākhara juga juna jīva jatana ke ||

kula kapāṭa kara kusala karama ke |bimala nayana sevā sudharama ke ||

bharata mudita avalaṃba lahe tẽ |asa sukha jasa siya rāmu rahe tẽ ||

राजधर्मस्य सर्वस्वम् इदमेव, यथा मनसि मनोरथः निगूढः। भ्रातरं बहुप्रकारेण सम्बोधितवान्, परं आधारं विना मनः न तुष्यति न च शाम्यति। भरतस्य शीलं गुरुं सचिवान् समाजं च दृष्ट्वा रघुराजः सङ्कोचेण स्नेहेन च विवशः अभवत्। प्रभुः कृपां कृत्वा पादुके दत्तवान्, भरतः च सादरं शिरसि धृतवान्। ते करुणानिधानस्य चरणपीठे, यथा प्रजाप्राणयोः रक्षकौ जामिकौ। ते भरतस्नेहरत्नस्य संपुटे, जीवजतनयोः अक्षरे इव। ते कुलकपाटानि, कुशलकर्मणः हस्तौ, सेवासुधर्मणः शुद्धनयने च। भरतः तस्मिन् आश्रये प्राप्ते प्रमुदितः अभवत्, तथा सुखं यथा सीतारामौ स्वयम् तिष्ठेताम्।

दोहा 316

मागेउ बिदा प्रनामु करि राम लिए उर लाइ।लोग उचाटे अमरपति कुटिल कुअवसरु पाइ।।⁠316।।

māgeu bidā pranāmu kari rāma liye ura lāi |loga ucāṭe amarapati kuṭila kuavasaru pāi ||⁠316||

भरतः प्रणामं कृत्वा विसर्जनम् अयाचत, रामश्च तं हृदये निधाय। अमरपतिः तु इन्द्रः कुटिलं दुरवसरं प्राप्य जनानां मनसि गन्तुम् उत्कण्ठाम् अजनयत्।

चौपाई 317.1-4

सो कुचालि सब कहँ भइ नीकी।अवधि आस सम जीवनि जी की।।

नतरु लखन सिय सम बियोगा।हहरि मरत सब लोग कुरोगा।।

रामकृपाँ अवरेब सुधारी।बिबुध धारि भइ गुनद गोहारी।।

भेंटत भुज भरि भाइ भरत सो।राम प्रेम रसु कहि न परत सो।।

तन मन बचन उमग अनुरागा।धीर धुरंधर धीरजु त्यागा।।

बारिज लोचन मोचत बारी।देखि दसा सुर सभा दुखारी।।

मुनिगन गुर धुर धीर जनक से।ग्यान अनल मन कसें कनक से।।

जे बिरंचि निरलेप उपाए।पदुम पत्र जिमि जग जल जाए।।

so kucāli saba kahã bhai nīkī |avadhi āsa sama jīvani jī kī ||

nataru lakhana siya sama biyogā |hahari marata saba loga kurogā ||

rāmakṛpā̃ avareba sudhārī |bibudha dhāri bhai guṇada gohārī ||

bhẽṭata bhuja bhari bhāi bharata so |rāma prema rasu kahi na parata so ||

tana mana bacana umaga anurāgā |dhīra dhuraṃdhara dhīraju tyāgā ||

bārija locana mocata bārī |dekhi dasā sura sabhā dukhārī ||

munigana guru dhura dhīra janaka se |gyāna anala mana kasẽ kanaka se ||

je birañci nirlepa upāe |paduma patra jimi jaga jala jāe ||

सा दुष्टयोजना सर्वेषां कृते हितकरी सञ्जाता, यतो नियतवनवासस्य आशा तेषां हृदयानां जीवनदायिनी औषधिरिव आसीत्। अन्यथा लक्ष्मणसीतयोः वियोगात् सर्वे जनाः दुर्व्याधिना पीडिता इव उच्छ्वासेन म्रियेरन्। रामस्य कृपया सा ग्रन्थिः सुसाधिता, देवतानां वैरिसमूहः हितकरः सञ्जातः, आर्तनाद इव यः सहायतां आनयति। रामः स्वभ्रातरं भरतं भुजाभ्यां परिष्वज्य, तस्य प्रेमणः माधुर्यं न कथयितुं शक्यम्। शरीरमनस्वाक्भ्यः प्रेमोन्मादः समुद्भूतः, धैर्यवान् भरतः अपि धैर्यं त्यक्तवान्। तस्य कमलनयनाभ्याम् अश्रुधारा प्रवृत्ता, तद्वस्थां दृष्ट्वा देवतासभा दुःखिता जाता। मुनीनां गुरूणां जनकादीनां धीरपुरुषाणां येषां मनांसि ज्ञानाग्नौ सुवर्णमिव परीक्षितानि, यान् ब्रह्मा जगतः अनलेपान् सृष्टवान्, जले जातं कमलपत्रमिव यद् जलेन अस्पृश्यते।

दोहा 317

तेउ बिलोकि रघुबर भरत प्रीति अनूप अपार।भए मगन मन तन बचन सहित बिराग बिचार।।⁠317।।

teu biloki raghubara bharata prīti anūpa apāra |bhae magana mana tana bacana sahita birāga bicāra ||⁠317||

तदा ते रामभरतयोः अनुपमाम् अपाराम् प्रीतिं दृष्ट्वा मनसा शरीरेण वाचा च सहिताः वैराग्यविचारैः सह मग्नाः अभवन्।

चौपाई 318.1-4

जहाँ जनक गुर मति भोरी।प्राकृत प्रीति कहत बड़ि खोरी।।

बरनत रघुबर भरत बियोगू।सुनि कठोर कबि जानिहि लोगू।।

सो सकोच रसु अकथ सुबानी।समउ सनेहु सुमिरि सकुचानी।।

भेंटि भरत रघुबर समुझाए।पुनि रिपुदवनु हरषि हियँ लाए।।

सेवक सचिव भरत रुख पाई।निज निज काज लगे सब जाई।।

सुनि दारुन दुखु दुहूँ समाजा।लगे चलन के साजन साजा।।

प्रभु पद पदुम बंदि दोउ भाई।चले सीस धरि राम रजाई।।

मुनि तापस बनदेव निहोरी।सब सनमानि बहोरि बहोरी।।

jahā̃ janaka guru mati bhorī |prākṛta prīti kahata baṛi khorī ||

baranata raghubara bharata biyogū |suni kaṭhora kabi jānihi logū ||

so sakoca rasu akatha subānī |samau sanehu sumiri sakucānī ||

bhẽṭi bharata raghubara samujhāe |puni ripudavanu haraṣi hiyã lāe ||

sevaka saciva bharata rukha pāī |nija nija kāja lage saba jāī ||

suni dārun dukhu duhū̃ samājā |lage calana ke sājana sājā ||

prabhu pada paduma bandi dou bhāī |cale sīsa dhari rāma rajāī ||

muni tāpasa banadeva nihorī |saba sanamāni bahori bahorī ||

यत्र जनकः गुरुश्च मनसा व्याकुलौ आस्ताम्, तत्र प्राकृतजनानां प्रेम कथयितुं महान् दोषः स्यात्। यदि कविः रामभरतयोः वियोगं वर्णयेत्, तदा जनाः श्रुत्वा तं कठिनहृदयम् इति मन्येरन्। सः सङ्कोचभावः, अकथ्यः अर्थः, तस्मिन् अवसरे तस्मिन् च प्रेमणि स्मरति सती वाग्देवी अपि सङ्कुचितवती। रामः भरतं परिष्वज्य समाश्वासयत्, पुनश्च शत्रुघ्नं हृष्टः हृदये आलिङ्गत। सेवकाः सचिवाश्च भरतस्य इच्छां ज्ञात्वा सर्वे स्वस्वकार्येषु प्रवृत्ताः। उभौ समाजौ तं भयङ्करं वियोगदुःखं श्रुत्वा प्रस्थानाय सज्जतां कर्तुं आरब्धवन्तौ। द्वौ भ्रातरौ प्रभोः पद्मपादयोः वन्दित्वा रामस्य आज्ञां शिरसि धृत्वा प्रस्थितौ। मुनीन् तपस्विनः वनदेवताश्च प्रणम्य सर्वान् पुनः पुनः सम्मानयित्वा विसर्जयामास।

दोहा 318

लखनहि भेंटि प्रनामु करि सिर धरि सिय पद धूरि।चले सप्रेम असीस सुनि सकल सुमंगल मूरि।।⁠318।।

lakhanahi bheṇṭi pranāmu kari sir dhari siya pada dhūri |cale sa-prema asīsa suni sakala su-maṅgala mūri ||⁠318||

लक्ष्मणमालिङ्ग्य प्रणामं कृत्वा, सीतापादरजः शिरसि धारयित्वा, सर्वमङ्गलमूलमाशीर्वादं स्नेहेन श्रुत्वा द्वौ भ्रातरौ प्रस्थितौ।

चौपाई 319.1-4

सानुज राम नृपहि सिर नाई।कीन्हि बहुत बिधि बिनय बड़ाई।।

देव दया बस बड़ दुखु पायउ।सहित समाज काननहिं आयउ।।

पुर पगु धारिअ देइ असीसा।कीन्ह धीर धरि गवनु महीसा।।

मुनि महिदेव साधु सनमाने।बिदा किए हरि हर सम जाने।।

सासु समीप गए दोउ भाई।फिरे बंदि पग आसिष पाई।।

कौसिक बामदेव जाबाली।पुरजन परिजन सचिव सुचाली।।

जथा जोगु करि बिनय प्रनामा।बिदा किए सब सानुज रामा।।

नारि पुरुष लघु मध्य बड़ेरे।सब सनमानि कृपानिधि फेरे।।

s-anuja rāma nṛpahi sir nāī |kīnhi bahuta bidhi binaya baṛāī ||

deva dayā basa baṛa dukhu pāyu |sahita samāja kānanahiṃ āyu ||

pura pagu dhāri-a dei asīsā |kīnha dhīra dhari gavanu mahīsā ||

muni mahideva sādhu sanamāne |bidā kiye hari hara sama jāne ||

sāsu samīpa gae dou bhāī |phire bandi paga āsiṣa pāī ||

kausika bāmadeva jāvālī |purajana parijana saciva sucālī ||

jathā jogu kari binaya pranāmā |bidā kiye saba s-anuja rāmā ||

nāri puruṣa laghu madhya baṛere |saba sanamāni kṛpānidhi phere ||

सहानुजः रामः राज्ञे शिरः नत्वा बहुविधं विनयं स्तुतिं च अकथयत्। "हे नाथ, कृपया वशीभूय महद् दुःखम् अनुभूय समाजेन सह वनम् आगतः असि। अद्य आशीर्वादं दत्त्वा नगरस्य अभिमुखं पादम् स्थापय" इति। राजा धैर्यं धारयित्वा प्रस्थानम् अकरोत्। मुनीन् ब्राह्मणान् साधून् च सम्मान्य हरिहरसमान् मत्वा विसर्जयामास। द्वौ भ्रातरौ श्वश्र्वाः समीपम् अगच्छताम्, पादौ नत्वा आशीर्वादं प्राप्य प्रत्यावृतौ। कौशिकः वामदेवः जाबाली च, नगरजनाः बान्धवाः सचिवाः सुचारिणः, यथायोग्यं विनयं प्रणामं च कृत्वा सहानुजः रामः सर्वान् विसर्जयामास। स्त्रीपुरुषान् लघून् मध्यमान् महान् च सर्वान् सम्मान्य कृपानिधिः प्रत्यावर्तयत्।

दोहा 319

भरत मातु पद बंदि प्रभु सुचि सनेहँ मिलि भेंटि।बिदा कीन्ह सजि पालकी सकुच सोच सब मेटि।।⁠319।।

bharata mātu pada bandi prabhu suci sanehaṃ mili bheṇṭi |bidā kīnha saji pālakī sakuca soca saba meṭi ||⁠319||

प्रभुः भरतमातुः पादौ प्रणम्य पवित्रप्रेम्णा च परिष्वज्य ताम्। पालक्यां सज्जीकृत्य तां विसर्जयामास सर्वं सङ्कोचचिन्तां च अपनीय।

Inside Prakarana 32

Bhakti highlights

गुरु/संत-वचन की सर्वोच्चता: भरत ‘अनुशासन’ को राजाज्ञा से ऊपर मानकर आत्म-शासन सीखते हैं। शुचिता और सेवा का योग: जल-भाजन/स्नान केवल कर्मकांड नहीं, मन की निर्मलता और विनय का अभ्यास है। निष्काम कर्तव्य: राजधर्म का शुद्ध रूप—स्वार्थ-त्याग करके लोक-हित हेतु व्यवस्था करना। भ्रातृ-प्रेम का आध्यात्मिकीकरण: राम-विरह करुणा को निष्फल शोक नहीं रहने देता; वह सेवा-भक्ति में रूपांतरित होकर ‘आज्ञा-पालन’ की साधना बनता है।

Compositional abstract

अयोध्या-काण्ड का प्रमुख रस करुण है, पर उसका लक्ष्य शोक का विस्तार नहीं—शोक का शोधन है। राम-वनगमन के बाद ‘धर्म’ का केंद्र राजसिंहासन से हटकर ‘आज्ञा-पालन’ में प्रतिष्ठित होता है। इस खंड में तुलसीदास नीति, मर्यादा और प्रेम को एक ही धुरी पर रखते हैं: राम की विनयशीलता, भरत की निष्कामता, और गुरु-वचन की सर्वोच्चता। प्रस्तुत अंश में अत्रि-आश्रम का ‘पुण्य-भूगोल’ (भरतकूप) लोक-कल्याण का प्रतीक है—भक्ति का जल सार्वजनिक हो जाता है। फिर भरत का वन-परिक्रमा, तीरथों में निमज्जन-प्रणाम, और अंततः राम से ‘राजाज्ञा’ माँगना—यह सब साधक की आंतरिक यात्रा है: पहले पवित्रता (शुचिता), फिर दृष्टि-शोधन (दिव्य-दर्शन), और अंत में कर्तव्य-स्थापन (अवध-पालन) । इस तरह अयोध्या-काण्ड सोपान में ‘विरह-भक्ति’ को ‘सेवा-भक्ति’ में परिणत करता है।

The emotional arc

करुण-रस से आरम्भ होकर (वनगमन-जन्य शोक की छाया) यह खंड शीघ्र ही शोक-शोधन की ओर मुड़ता है: (1) विनय और संकोच—भरत का अत्रि-आश्रम में अनुशासन स्वीकारना; (2) शुचिता-रस/शांत-रस—जल-भाजन, स्नान, सेवा-व्यवस्था द्वारा मन का ‘धर्म-स्थिर’ होना; (3) श्रद्धा-रस—मुनि-संत के वचन को सर्वोच्च मानकर अहं का गलना; (4) वीर-धर्म (धर्म-वीरता)—राज्य-लोभ का त्याग कर लोक-कल्याण हेतु कर्तव्य-ग्रहण; (5) अंत में शांत-भक्ति—सेवा-धर्म में प्रतिष्ठा, जहाँ करुणा ‘कर्तव्य’ बनकर स्थिर हो जाती है।

The dialogue

  • काकभुशुण्डि (मानस-परंपरा के अनुसार अयोध्या-काण्ड का प्रमुख वक्ता-प्रवाह)गरुड़ · उत्तर घाट (भक्ति-रस का ‘अनुभव-घाट’; जहाँ कथा लोक-धर्म और वैराग्य-नीति को साधक-जीवन में उतारती है)

Frequently Asked Questions

परंपरा में भरत-चरित्र के पाठ को ‘निष्काम सेवा, भ्रातृ-प्रेम, और राज्य/गृहस्थ-धर्म की शुद्धि’ का फलदायक माना गया है। ‘भरतकूप’ प्रसंग का स्मरण तीर्थ-स्नान-सदृश मन-शुद्धि और लोक-कल्याण-बुद्धि बढ़ाने वाला कहा जाता है—मन, वाणी, कर्म की ‘बिमलता’ (पंक्ति: ‘होइहहिं बिमल करम मन बानी’)।

इस खंड (भरत-विनय, पादुका-प्रदान, सेवा-धर्म) में साधारणतः राम-नाम-सम्पुट प्रचलित है: ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘राम राम’ का जप। कुछ परंपराओं में ‘भरतचरित’ के साथ ‘प्रनतपाल’ भाव हेतु ‘दीन दयाल’/‘कृपालु’ नाम-स्मरण भी जोड़ा जाता है।

Ask anything about Prakarana 32 of the Ramcharitmanas

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Ramcharitmanas in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play