Prakarana 32
यह सोपान ‘त्याग-धर्म’ से ‘सेवा-धर्म’ की ओर ले जाता है। अयोध्या-काण्ड में राम का वनगमन केवल राजनीतिक घटना नहीं, बल्कि भक्त के भीतर ‘अहं-राज्य’ का विसर्जन है। भरत-चरित्र इस चरण का द्वार है: निष्काम कर्तव्य, भ्रातृ-प्रेम, और लोक-कल्याण के लिए स्व-सुख का त्याग। यहाँ ‘राजधर्म’ भी साधना बनता है—पादुका-शासन के माध्यम से ईश्वर-आज्ञा का सामाजिक रूपांतरण।
अयोध्या-काण्डाचा प्रमुख रस करुण आहे; पण उद्देश शोक वाढवणे नाही—शोकाचे शोधन करणे आहे. राम-वनगमनानंतर ‘धर्म’चे केंद्र राजसिंहासनावरून सरकून ‘आज्ञा-पालन’ात प्रतिष्ठित होते. या खंडात तुलसीदास नीति, मर्यादा आणि प्रेम यांना एकाच धुरीवर ठेवतात: रामांची विनयशीलता, भरतांची निष्कामता, आणि गुरु-वचनाची सर्वोच्चता. प्रस्तुत अंशात अत्रि-आश्रमाचा ‘पुण्य-भूगोल’ (भरतकूप) लोक-कल्याणाचे प्रतीक बनतो—भक्तीचे जल सार्वजनिक होते. पुढे भरतांची वन-परिक्रमा, तीर्थांत निमज्जन-प्रणाम, आणि अखेरीस रामांकडून ‘राजाज्ञा’ मागणे—ही साधकाची अंतर्गत यात्रा आहे: प्रथम शुचिता, मग दृष्टि-शोधन (दिव्य-दर्शन), आणि शेवटी कर्तव्य-स्थापन (अवध-पालन). अशा रीतीने अयोध्या-काण्ड सोपानात ‘विरह-भक्ती’चे ‘सेवा-भक्ती’त रूपांतर करतो.
Verses
चौपाई 310.1-4
भरत अत्रि अनुसासन पाई।जल भाजन सब दिए चलाई।।
सानुज आपु अत्रि मुनि साधू।सहित गए जहँ कूप अगाधू।।
पावन पाथ पुन्यथल राखा।प्रमुदित प्रेम अत्रि अस भाषा।।
तात अनादि सिद्ध थल एहू।लोपेउ काल बिदित नहिं केहू।।
तब सेवकन्ह सरस थलु देखा।किन्ह सुजल हित कूप बिसेषा।।
बिधि बस भयउ बिस्व उपकारू।सुगम अगम अति धरम बिचारू।।
भरतकूप अब कहिहहिं लोगा।अति पावन तीरथ जल जोगा।।
प्रेम सनेम निमज्जत प्रानी।होइहहिं बिमल करम मन बानी।।
bharata atri anusāsana pāī |jala bhājana saba die calāī ||
sānuja āpu atri muni sādhū |sahita gae jahã kūpa agādhū ||
pāvana pātha punyathala rākhā |pramudita prema atri asa bhāṣā ||
tāta anādi siddha thala ehū |lopeu kāla bidita nahiṁ kehū ||
taba sevakanha sarasa thalu dekhā |kinha sujala hita kūpa biseṣā ||
bidhi basa bhayau bisva upakārū |sugama agama ati dharama bicārū ||
bharatakūpa aba kahihahiṁ logā |ati pāvana tīratha jala jogā ||
prema sanema nimajjata prānī |hoihahiṁ bimala karama mana bānī ||
भरताने अत्रींची आज्ञा मिळवून सर्व जलपात्रे पाठवून दिली. आपल्या धाकट्या भावासह, तसेच मुनी अत्री आणि साधूंसह ते स्वतः ज्या ठिकाणी अथाह विहीर होती तेथे गेले. त्या पवित्र स्थळी पवित्र जल ठेवले, आणि अत्री प्रेम व हर्षाने परिपूर होऊन असे म्हणाले. "हे तात, हे स्थळ अनादि काळापासून सिद्ध आहे; काळाने ते लपवून ठेवले, कोणालाही त्याचे ज्ञान नव्हते. तेव्हा माझ्या सेवकांनी त्या स्थळाची भूमी ओली दिसली, आणि शुभ जलाकरिता तेथे एक विशेष विहीर खोदली. विधीच्या वशीभावाने हे जगाचे उपकारक झाले, आणि अत्यंत दुर्गम धर्ममार्ग सुगम झाला. लोक आता त्याला भरतकूप म्हणतील, सर्व तीर्थांच्या जलाने युक्त अत्यंत पवित्र तीर्थ. जे प्राणी प्रेम व नियमाने त्यात स्नान करतील ते कर्म, मन व वाणीने निर्मळ होतील."
दोहा 310
कहत कूप महिमा सकल गए जहाँ रघुराउ।अत्रि सुनायउ रघुबरहि तीरथ पुन्य प्रभाउ।।310।।
kahata kūpa mahimā sakala gae jahā̃ raghurāu |atri sunāyau raghubarahi tīratha punya prabhāu ||310||
कूपाची महिमा सांगत ते सर्व ज्या ठिकाणी रघुराजा होते त्या ठिकाणी गेले। तेथे अत्रीने रघुवर रामांना त्या तीर्थाचे पुण्य आणि प्रभाव सांगितले।
चौपाई 311.1-4
कहत धरम इतिहास सप्रीती।भयउ भोरु निसि सो सुख बीती।।
नित्य निबाहि भरत दोउ भाई।राम अत्रि गुर आयसु पाई।।
सहित समाज साज सब सादें।चले राम बन अटन पयादें।।
कोमल चरन चलत बिनु पनहीं।भइ मृदु भूमि सकुचि मन मनहीं।।
कुस कंटक काँकरीं कुराईं।कटुक कठोर कुबस्तु दुराईं।।
महि मंजुल मृदु मारग कीन्हे।बहत समीर त्रिबिध सुख लीन्हे।।
सुमन बरषि सुर घन करि छाहीं।बिटप फूलि फलि तृन मृदुताहीं।।
मृग बिलोकि खग बोलि सुबानी।सेवहिं सकल राम प्रिय जानी।।
kahata dharama itihāsa saprītī |bhayau bhoru nisi so sukha bītī ||
nitya nibāhi bharata dou bhāī |rāma atri gura āyasu pāī ||
sahita samāja sāja saba sādeṁ |cale rāma bana aṭana payādeṁ ||
komala carana calata binu panahīṁ |bhai mṛdu bhūmi sakuci mana manahīṁ ||
kusa kaṁṭaka kā̃karīṁ kurāīṁ |kaṭuka kaṭhora kubastu durāīṁ ||
mahi maṁjula mṛdu māraga kīnhe |bahata samīra tribidha sukha līnhe ||
sumana baraṣi sura ghana kari chāhīṁ |biṭapa phūli phali tṛna mṛdutāhīṁ ||
mṛga biloki khaga boli subānī |sevahiṁ sakala rāma priya jānī ||
धर्म आणि इतिहासाच्या कथा प्रेमाने सांगत, ती रात्र सुखाने गेली आणि पहाट झाली. नित्यकर्म पूर्ण करून भरत आणि शत्रुघ्न दोन्ही भाऊ राम आणि गुरु अत्री यांची आज्ञा घेऊन, सर्व साध्या वेशात सजलेले समाजासह रामाच्या वनात पायी फिरण्यासाठी निघाले. बिना चपलांचे कोमल चरण ठेवत चालताना, पृथ्वी लाजेने मनात संकोचून मृदू झाली. दर्भ, काटे, खडे आणि रेघा, आणि सर्व कठोर, रूक्ष आणि दुर्बस्तू तिने दूर केले. पृथ्वीने मार्गांना सुंदर आणि कोमल केले, आणि वारा तीन प्रकारच्या सुखात लीन होऊन वाहू लागला. देवांनी फुले उगवल्या आणि ढगांनी सावली केली; झाडे फुलली आणि फळली, आणि गवत कोमल झाले. हरीण पाहत आणि पक्षी गोड आवाजात बोलत, सर्वांनी रामाचे प्रिय जाणून सेवा केली.
दोहा 311
सुलभ सिद्धि सब प्राकृतहु राम कहत जमुहात।राम प्रान प्रिय भरत कहुँ यह न होइ बड़ि बात।।311।।
sulabha siddhi saba prākṛtahu rāma kahata jamuhāta |rāma prāna priya bharata kahũ yaha na hoi baṛi bāta ||311||
सामान्य माणसालाही सर्व प्रकारच्या सिद्धी सहज मिळतात, जर तो जांभल्या येताना रामाचे नाव घेतो। रामाच्या प्राणांसारखे प्रिय असलेल्या भरतासाठी तर ही कोणतीच मोठी गोष्ट नाही।
चौपाई 312.1-4
एहि बिधि भरतु फिरत बन माहीं।नेमु प्रेमु लखि मुनि सकुचाहीं।।
पुन्य जलाश्रय भूमि बिभागा।खग मृग तरु तृन गिरि बन बागा।।
चारु बिचित्र पबित्र बिसेषी।बूझत भरतु दिब्य सब देखी।।
सुनि मन मुदित कहत रिषिराऊ।हेतु नाम गुन पुन्य प्रभाऊ।।
कतहुँ निमज्जन कतहुँ प्रनामा।कतहुँ बिलोकत मन अभिरामा।।
कतहुँ बैठि मुनि आयसु पाई।सुमिरत सीय सहित दोउ भाई।।
देखि सुभाउ सनेहु सुसेवा।देहिं असीस मुदित बनदेवा।।
फिरहिं गएँ दिनु पहर अढ़ाई।प्रभु पद कमल बिलोकहिं आई।।
ehi bidhi bharatu phirata bana māhīṁ |nemu premu lakhi muni sakucāhīṁ ||
punya jalāśraya bhūmi bibhāgā |khaga mṛga taru tṛna giri bana bāgā ||
cāru bicitra pabitra biseṣī |būjhata bharatu dibya saba dekhī ||
suni mana mudita kahata riṣirāū |hetu nāma guna punya prabhāū ||
katahũ nimajjana katahũ pranāmā |katahũ bilokata mana abhirāmā ||
katahũ baiṭhi muni āyasu pāī |sumirata sīya sahita dou bhāī ||
dekhi subhāu sanehu susevā |dehiṁ asīsa mudita banadevā ||
phirahiṁ gaẽ dinu pahara aṛhāī |prabhu pada kamala bilokahiṁ āī ||
याप्रकारे भरत वनात फिरत राहिले, आणि मुनींनी त्यांचे नेम आणि प्रेम पाहून संकोच केला. ते पुण्य जलाशय, भूमीचे विभाग, पक्षी, हरिण, वृक्ष, गवत, डोंगर, वने आणि बागा यांच्याविषयी विचारत राहिले. सगळे सुंदर, विचित्र आणि विशेषतः पवित्र होते, आणि भरत सगळे दिव्य पाहून मुनींना त्यांच्याविषयी विचारत राहिले. ऐकून ऋषींचा राजा मनात आनंदित होऊन प्रत्येकाचे हेतू, नाव, गुण आणि पुण्य प्रभाव सांगत राहिले. कुठे ते स्नान करत, कुठे प्रणाम करत, आणि कुठे मनाला आनंद देणारे दृश्य पाहत. कुठे मुनीची आज्ञा घेऊन बसत, आणि सीतासहित दोन भावांचे स्मरण करत. त्यांचा स्वभाव, स्नेह आणि उत्तम सेवा पाहून वनदेवता आनंदित होऊन त्यांना आशीर्वाद देत. दिवसाचे अडीच प्रहर उलटल्यावर ते परत येत आणि प्रभूचे चरणकमल पाहत.
दोहा 312
देखे थल तीरथ सकल भरत पाँच दिन माझ।कहत सुनत हरि हर सुजसु गयउ दिवसु भइ साँझ।।312।।
dekhe thala tīratha sakala bharata pā̃ca dina mājha |kahata sunata hari hara sujasu gayau divasu bhai sā̃jha ||312||
भरताने पाच दिवसांत सर्व तीर्थस्थळे आणि तीरे पाहिली. हरि आणि हर यांच्या शुभ कीर्तीचे बोलत आणि ऐकत दिवस गेला आणि सायंकाळ झाला.
चौपाई 313.1-4
भोर न्हाइ सबु जुरा समाजू।भरत भूमिसुर तेरहुति राजू।।
भल दिन आजु जानि मन माहीं।रामु कृपाल कहत सकुचाहीं।।
गुर नृप भरत सभा अवलोकी।सकुचि राम फिरि अवनि बिलोकी।।
सील सराहि सभा सब सोची।कहुँ न राम सम स्वामि सँकोची।।
भरत सुजान राम रुख देखी।उठि सप्रेम धरि धीर बिसेषी।।
करि दंडवत कहत कर जोरी।राखीं नाथ सकल रुचि मोरी।।
मोहि लगि सहेउ सबहिं संतापू।बहुत भाँति दुखु पावा आपू।।
अब गोसाइँ मोहि देउ रजाई।सेवौं अवध अवधि भरि जाई।।
bhora nhāi sabu jurā samājū |bharata bhūmisura terahuti rājū ||
bhala dina āju jāni mana māhīṁ |rāmu kṛpāla kahata sakucāhīṁ ||
gura nṛpa bharata sabhā avalokī |sakuci rāma phiri avani bilokī ||
sīla sarāhi sabhā saba socī |kahũ na rāma sama svāmi sãkocī ||
bharata sujāna rāma rukha dekhī |uṭhi saprema dhari dhīra biseṣī ||
kari daṁḍavata kahata kara jorī |rākhīṁ nātha sakala ruci morī ||
mohi lagi saheu sabahiṁ saṁtāpū |bahuta bhā̃ti dukhu pāvā āpū ||
aba gosāĩ mohi deu rajāī |sevauṁ avadha avadhi bhari jāī ||
पहाटे स्नान करून सर्व समाज एकत्र झाला - भरत, ब्राह्मण आणि तिरहुतचा राजा. मनात जाणून की आज शुभ दिवस आहे, कृपाळू राम सांगायला संकोचत होते. रामांनी गुरु, राजा, भरत आणि सभा पाहिली, मग संकोचून पुन्हा भूमीकडे पाहिले. संपूर्ण सभेने त्यांच्या शीलाची स्तुती केली आणि विचार केला - रामासारखा संकोचणारा स्वामी कुठेही नाही. सुजान भरताने रामांचे मुख पाहिले, प्रेमाने उठले आणि विशेष धैर्य धारण केले. दंडवत करून हात जोडून म्हणाले - नाथ, माझी सर्व रुची पूर्ण केलीस. माझ्यासाठी सर्वांनी संताप सहन केला आणि तू स्वतः बहुत प्रकारे दुःख सहन केलेस. आता गोसाईं मला आज्ञा दे, अयोध्येत जाऊन संपूर्ण अवधी सेवा करू.
दोहा 313
जेहिं उपाय पुनि पाय जनु देखै दीनदयाल।सो सिख देइअ अवधि लगि कोसलपाल कृपाल।।313।।
jehiṁ upāya puni pāya janu dekhai dīnadayāla |so sikha deia avadhi lagi kosalapāla kṛpāla ||313||
हे कोसलपाल दीनदयाळ कृपाळ, अवधीपर्यंत ज्या उपायाने तुमचा दास तुमचे चरण पुन्हा पाहू शकेल असा उपाय मला शिकवा।
चौपाई 314.1-4
पुरजन परिजन प्रजा गोसाई।सब सुचि सरस सनेहँ सगाई।।
राउर बदि भल भव दुख दाहू।प्रभु बिनु बादि परम पद लाहू।।
स्वामि सुजानु जानि सब ही की।रुचि लालसा रहनि जन जी की।।
प्रनतपालु पालिहि सब काहू।देउ दुहू दिसि ओर निबाहू।।
अस मोहि सब बिधि भूरि भरोसो।किएँ बिचारु न सोचु खरो सो।।
आरति मोर नाथ कर छोहू।दुहुँ मिलि कीन्ह ढीठु हठि मोहू।।
यह बड़ दोषु दूरि करि स्वामी।तजि सकोच सिखइअ अनुगामी।।
भरत बिनय सुनि सबहिं प्रसंसी।खीर नीर बिबरन गति हंसी।।
purajana parijana prajā gosāī |saba suci sarasa sanehã sagāī ||
rāura badi bhala bhava dukha dāhū |prabhu binu bādi parama pada lāhū ||
svāmi sujānu jāni saba hī kī |ruci lālasā rahani jana jī kī ||
pranatapālu pālihi saba kāhū |deu duhū disi ora nibāhū ||
asa mohi saba bidhi bhūri bharoso |kiẽ bicāru na socu kharo so ||
ārati mora nātha kara chohū |duhũ mili kīnha ḍhīṭhu haṭhi mohū ||
yaha baṛa doṣu dūri kari svāmī |taji sakoca sikhaia anugāmī ||
bharata binaya suni sabahiṁ prasaṁsī |khīra nīra bibarana gati haṁsī ||
नगरवासी, परिवार आणि प्रजा, स्वामी, सर्व निर्मळ आहेत आणि मधुर प्रेमाने तुमच्याशी जोडले गेले आहेत. तुमच्या आज्ञेत संसाराची दाहक दुःखे सुद्धा भली आहेत; पण प्रभूशिवाय परम पदाची प्राप्ति व्यर्थ आहे. सर्वज्ञ स्वामी आपल्या प्रत्येक दासाच्या हृदयातील रुची, लालसा आणि राहणीमाना जाणतो. शरणागताचा रक्षक सर्वांचे पालन करील आणि इहलोक व परलोक दोन्ही बाजूंनी आमचा उद्धार करील. म्हणून मला सर्व प्रकारे भरपूर विश्वास आहे; जेव्हा विचार करतो तेव्हा अल्प चिंतेचे कारणही सापडत नाही. माझी आर्ती आणि नाथाची करुणा यांनी मिळून मला धिट्ट आणि हठी बनवले आहे. स्वामी, हा मोठा दोष दूर करून संकोच सोडून आपल्या अनुयायाला शिकवा. भरताचे विनय ऐकून सर्वांनी प्रशंसा केली; ती दूध आणि पाणी वेगळे करणाऱ्या हंसाच्या गतीसारखी होती.
दोहा 314
दीनबंधु सुनि बंधु के बचन दीन छलहीन।देस काल अवसर सरिस बोले रामु प्रबीन।।314।।
dīnabaṁdhu suni baṁdhu ke bacana dīna chalahīna |desa kāla avasara sarisa bole rāmu prabīna ||314||
दीनबंधु रामांनी आपल्या बंधूची नम्र आणि छलरहित वचने ऐकून, देश, काळ आणि अवसरानुरूप बोलले, कारण ते सर्वत्र निपुण होते.
चौपाई 315.1-4
तात तुम्हारि मोरि परिजन की।चिंता गुरहि नृपहि घर बन की।।
माथे पर गुर मुनि मिथिलेसू।हमहि तुम्हहि सपनेहुँ न कलेसू।।
मोर तुम्हार परम पुरुषारथु।स्वारथु सुजसु धरमु परमारथु।।
पितु आयसु पालिहिं दुहु भाई।लोक बेद भल भूप भलाई।।
गुर पितु मातु स्वामि सिख पालें।चलेहुँ कुमग पग परहिं न खालें।।
अस बिचारि सब सोच बिहाई।पालहु अवध अवधि भरि जाई।।
देसु कोसु परिजन परिवारू।गुर पद रजहिं लाग छरुभारू।।
तुम्ह मुनि मातु सचिव सिख मानी।पालेहु पुहुमि प्रजा रजधानी।।
tāta tumhāri mori parijana kī |ciṁtā gurahi nṛpahi ghara bana kī ||
māthe para gura muni mithilesū |hamahi tumhahi sapanehũ na kalesū ||
mora tumhāra parama puruṣārathu |svārathu sujasu dharamu paramārathu ||
pitu āyasu pālihiṁ duhu bhāī |loka beda bhala bhūpa bhalāī ||
gura pitu mātu svāmi sikha pāleṁ |calehũ kumaga paga parahiṁ na khāleṁ ||
asa bicāri saba soca bihāī |pālahu avadha avadhi bhari jāī ||
desu kosu parijana parivārū |gura pada rajahiṁ lāga charubhārū ||
tumha muni mātu saciva sikha mānī |pālehu puhumi prajā rajadhānī ||
भाऊ, तुझी, माझी आणि आमच्या परिवाराची, घराची आणि वनाची चिंता गुरु आणि राजा यांची आहे. गुरु, मुनि आणि मिथिलेश्वर आमच्या मस्तकावर आहेत, तर मग तुला आणि मला स्वप्नातही कोणताही क्लेश होणार नाही. माझा आणि तुझा परम पुरुषार्थ, स्वार्थ, सुयश, धर्म आणि परमार्थ हे सर्व यातच आहे. की आपण दोन्ही भाऊ पित्याची आज्ञा पाळावी. लोक आणि वेद या दोन्हींत राजाची भलावण भलीच आहे. जो गुरु, पिता, माता आणि स्वामी यांची शिक्षा पाळतो, तो कुमार्गावरही चालला, तरी त्याचे पाय खड्ड्यात पडणार नाहीत. असे विचारून सर्व चिंता सोडून अयोध्येला जाऊन नियत वेळापर्यंत तिचे रक्षण कर. देश, कोश, बांधव आणि परिवार, या सर्वांचा भार गुरुच्या पायांच्या धूळीवरच पडेल. मुनि, मातांची आणि मंत्र्यांची सल्ला मानून तू पृथ्वी, प्रजा आणि राजधानी यांचे रक्षण कर.
दोहा 315
मुखिआ मुखु सो चाहिऐ खान पान कहुँ एक।पालइ पोषइ सकल अँग तुलसी सहित बिबेक।।315।।
mukhiā mukhu so cāhiai khāna pāna kahũ eka |pālai poṣai sakala ãga tulasī sahita bibeka ||315||
मुख्या मुखासारखा असावा, जो एकटाच खात-पीत असतो, तरीही तुलसीदास म्हणतात की विवेकासह सर्व अवयवांचे पालन-पोषण करतो.
चौपाई 316.1-4
राजधरम सरबसु एतनोई।जिमि मन माहँ मनोरथ गोई।।
बंधु प्रबोधु कीन्ह बहु भाँती।बिनु अधार मन तोषु न साँती।।
भरत सील गुर सचिव समाजू।सकुच सनेह बिबस रघुराजू।।
प्रभु करि कृपा पाँवरीं दीन्हीं।सादर भरत सीस धरि लीन्हीं।।
चरनपीठ करुनानिधान के।जनु जुग जामिक प्रजा प्रान के।।
संपुट भरत सनेह रतन के।आखर जुग जुन जीव जतन के।।
कुल कपाट कर कुसल करम के।बिमल नयन सेवा सुधरम के।।
भरत मुदित अवलंब लहे तें।अस सुख जस सिय रामु रहे तें।।
rājadharma sarbasu etanoī |jimi mana māhā̃ manoratha goī ||
bandhu prabodhu kīnha bahu bhā̃tī |binu adhāra mana toṣu na sā̃tī ||
bharata sīla guru saciva samājū |sakuca saneha bibasa raghurājū ||
prabhu kari kṛpā pā̃varī̃ dīnhī̃ |sādara bharata sīsa dhari līnhī̃ ||
caraṇapīṭha karuṇānidhāna ke |janu juga jāmika prajā prāna ke ||
saṃpuṭa bharata saneha ratana ke |ākhara juga juna jīva jatana ke ||
kula kapāṭa kara kusala karama ke |bimala nayana sevā sudharama ke ||
bharata mudita avalaṃba lahe tẽ |asa sukha jasa siya rāmu rahe tẽ ||
राजधर्माचे सर्वस्व फक्त एवढेच, जसे मनात मनोरथ लपलेला असतो. बंधूला अनेक प्रकारे समजावले, पण आधाराशिवाय मनाला तृप्ती व शांती मिळत नाही. भरताचे शील आणि गुरू, सचिव व समाज पाहून रघुराज संकोच व स्नेहाने विवश झाले. प्रभूने कृपा करून पादुका दिल्या, आणि भरताने श्रद्धेने त्या शिरावर धारण केल्या. त्या करुणानिधानाच्या चरणपीठ होत्या, जणू प्रजेच्या प्राणांचे रक्षक दोन जामिक होते. त्या भरताच्या स्नेहरत्नाचे संपुट होत्या, आणि जीवाच्या जतनाची दोन अक्षरे होती. त्या कुलाचे कपाट, कुशल कर्माचे हात, आणि सेवा-सुधर्माचे निर्मळ डोळे होते. भरत आनंदाने त्या आधाराला प्राप्त झाला, आणि असे सुख होते जणू सीता आणि राम स्वतः राहिले असते.
दोहा 316
मागेउ बिदा प्रनामु करि राम लिए उर लाइ।लोग उचाटे अमरपति कुटिल कुअवसरु पाइ।।316।।
māgeu bidā pranāmu kari rāma liye ura lāi |loga ucāṭe amarapati kuṭila kuavasaru pāi ||316||
भरताने प्रणाम करून रवानगी मागितली आणि रामाने त्यांना हृदयाशी लावले। परंतु अमरांचा स्वामी इंद्राने कपटी आणि अनुकूल नसलेला वेळ साधून लोकांच्या मनात जाण्याची उत्कंठा निर्माण केली।
चौपाई 317.1-4
सो कुचालि सब कहँ भइ नीकी।अवधि आस सम जीवनि जी की।।
नतरु लखन सिय सम बियोगा।हहरि मरत सब लोग कुरोगा।।
रामकृपाँ अवरेब सुधारी।बिबुध धारि भइ गुनद गोहारी।।
भेंटत भुज भरि भाइ भरत सो।राम प्रेम रसु कहि न परत सो।।
तन मन बचन उमग अनुरागा।धीर धुरंधर धीरजु त्यागा।।
बारिज लोचन मोचत बारी।देखि दसा सुर सभा दुखारी।।
मुनिगन गुर धुर धीर जनक से।ग्यान अनल मन कसें कनक से।।
जे बिरंचि निरलेप उपाए।पदुम पत्र जिमि जग जल जाए।।
so kucāli saba kahã bhai nīkī |avadhi āsa sama jīvani jī kī ||
nataru lakhana siya sama biyogā |hahari marata saba loga kurogā ||
rāmakṛpā̃ avareba sudhārī |bibudha dhāri bhai guṇada gohārī ||
bhẽṭata bhuja bhari bhāi bharata so |rāma prema rasu kahi na parata so ||
tana mana bacana umaga anurāgā |dhīra dhuraṃdhara dhīraju tyāgā ||
bārija locana mocata bārī |dekhi dasā sura sabhā dukhārī ||
munigana guru dhura dhīra janaka se |gyāna anala mana kasẽ kanaka se ||
je birañci nirlepa upāe |paduma patra jimi jaga jala jāe ||
ती दुष्ट योजना सर्वांसाठी हिताची झाली, कारण ठराविक वनवासाची आशा त्यांच्या हृदयाला जीवनदायी अमृतासमान होती। अन्यथा लक्ष्मण आणि सीतेच्या विरहाने सर्व लोक घुटकर मरते, जसे कोणत्या भयंकर रोगाने। रामाच्या कृपेने ती गुंतागुंत सुधरली, आणि देवतांचा वैरी समूह कल्याणकारी झाला, जशी गोहार जी मदत आणते। रामाने आपला भाऊ भरताला भुजांनी भरून मिठी मारली, त्या प्रेमाची गोडी सांगता येत नाही। तन, मन आणि वाणीत प्रेमाची उमंग उसळली, आणि धैर्यवान भरतानेही धैर्य सोडले। त्यांच्या कमळनयनांतून अश्रूंची धार वाहू लागली, त्यांची अवस्था पाहून देवतांची सभा दुःखी झाली। मुनी, गुरू आणि जनकासारख्या धीर पुरुषांचे, ज्यांची मने ज्ञानाच्या अग्नीत सोन्यासारखी तपासली गेली, ज्यांना ब्रह्म्याने जगापासून अलिप्त रूपात निर्माण केले, जसे जलात उत्पन्न कमळाचे पान जलाने अस्पर्शित राहते।
दोहा 317
तेउ बिलोकि रघुबर भरत प्रीति अनूप अपार।भए मगन मन तन बचन सहित बिराग बिचार।।317।।
teu biloki raghubara bharata prīti anūpa apāra |bhae magana mana tana bacana sahita birāga bicāra ||317||
तेव्हा त्यांनी श्री राम आणि भरत यांची अनुपम आणि अपार प्रीती पाहून, मन, तन आणि वचनांसह वैराग्य आणि विचारांसह त्यात मग्न झाले.
चौपाई 318.1-4
जहाँ जनक गुर मति भोरी।प्राकृत प्रीति कहत बड़ि खोरी।।
बरनत रघुबर भरत बियोगू।सुनि कठोर कबि जानिहि लोगू।।
सो सकोच रसु अकथ सुबानी।समउ सनेहु सुमिरि सकुचानी।।
भेंटि भरत रघुबर समुझाए।पुनि रिपुदवनु हरषि हियँ लाए।।
सेवक सचिव भरत रुख पाई।निज निज काज लगे सब जाई।।
सुनि दारुन दुखु दुहूँ समाजा।लगे चलन के साजन साजा।।
प्रभु पद पदुम बंदि दोउ भाई।चले सीस धरि राम रजाई।।
मुनि तापस बनदेव निहोरी।सब सनमानि बहोरि बहोरी।।
jahā̃ janaka guru mati bhorī |prākṛta prīti kahata baṛi khorī ||
baranata raghubara bharata biyogū |suni kaṭhora kabi jānihi logū ||
so sakoca rasu akatha subānī |samau sanehu sumiri sakucānī ||
bhẽṭi bharata raghubara samujhāe |puni ripudavanu haraṣi hiyã lāe ||
sevaka saciva bharata rukha pāī |nija nija kāja lage saba jāī ||
suni dārun dukhu duhū̃ samājā |lage calana ke sājana sājā ||
prabhu pada paduma bandi dou bhāī |cale sīsa dhari rāma rajāī ||
muni tāpasa banadeva nihorī |saba sanamāni bahori bahorī ||
जिथे जनक आणि गुरू वसिष्ठ मनाने व्याकुल झाले होते, तिथे सामान्य लोकांच्या प्रेमाचे वर्णन करणे मोठी चूक ठरेल. जर कवीने राम आणि भरताच्या विरहाचे वर्णन केले, तर लोक ऐकून त्याला कठोर हृदयाचा समजतील. तो संकोचाचा भाव, ती अकथनीय गोष्ट, त्या अवसराचे आणि प्रेमाचे स्मरण करून वाणीची देवीही संकोचली. रामाने भरताला मिठी मारून समजावले, मग शत्रुघ्नाला आनंदित होऊन हृदयाशी लावले. सेवक आणि सचिव भरताची इच्छा जाणून सर्व आपापल्या कामाला लागले. दोन्ही गटांनी ते भयंकर विरहाचे दुःख ऐकून प्रस्थानाची तयारी सुरू केली. दोन्ही भाऊंनी प्रभूच्या चरणकमलांना वंदन केले आणि रामाची आज्ञा डोक्यावर घेऊन निघाले. मुनी, तपस्वी आणि वनदेवतांकडून विदा घेऊन सर्वांचा पुन्हा पुन्हा सन्मान केला.
दोहा 318
लखनहि भेंटि प्रनामु करि सिर धरि सिय पद धूरि।चले सप्रेम असीस सुनि सकल सुमंगल मूरि।।318।।
lakhanahi bheṇṭi pranāmu kari sir dhari siya pada dhūri |cale sa-prema asīsa suni sakala su-maṅgala mūri ||318||
लक्ष्मणाला मिठी मारून त्यांना प्रणाम करून, आणि सीतेच्या चरणांची धूळ डोक्यावर धारण करून, दोन्ही भाऊ प्रेमाने तिचा आशीर्वाद ऐकून निघाले, जो सर्व मंगलांचे मूळ आहे.
चौपाई 319.1-4
सानुज राम नृपहि सिर नाई।कीन्हि बहुत बिधि बिनय बड़ाई।।
देव दया बस बड़ दुखु पायउ।सहित समाज काननहिं आयउ।।
पुर पगु धारिअ देइ असीसा।कीन्ह धीर धरि गवनु महीसा।।
मुनि महिदेव साधु सनमाने।बिदा किए हरि हर सम जाने।।
सासु समीप गए दोउ भाई।फिरे बंदि पग आसिष पाई।।
कौसिक बामदेव जाबाली।पुरजन परिजन सचिव सुचाली।।
जथा जोगु करि बिनय प्रनामा।बिदा किए सब सानुज रामा।।
नारि पुरुष लघु मध्य बड़ेरे।सब सनमानि कृपानिधि फेरे।।
s-anuja rāma nṛpahi sir nāī |kīnhi bahuta bidhi binaya baṛāī ||
deva dayā basa baṛa dukhu pāyu |sahita samāja kānanahiṃ āyu ||
pura pagu dhāri-a dei asīsā |kīnha dhīra dhari gavanu mahīsā ||
muni mahideva sādhu sanamāne |bidā kiye hari hara sama jāne ||
sāsu samīpa gae dou bhāī |phire bandi paga āsiṣa pāī ||
kausika bāmadeva jāvālī |purajana parijana saciva sucālī ||
jathā jogu kari binaya pranāmā |bidā kiye saba s-anuja rāmā ||
nāri puruṣa laghu madhya baṛere |saba sanamāni kṛpānidhi phere ||
अनुजासह राम राजास शीर नमवून, अनेक प्रकारे विनय आणि स्तुतीचे वचन बोलले। "स्वामी, दयेच्या वशीभूत होऊन तुम्ही मोठे दुःख सहन केले, आणि समाजासह वनात आलात। आता आशीर्वाद देऊन नगराकडे पाउल ठेवा." राजाने धीर धरून प्रस्थान केले। मुनी, ब्राह्मण आणि साधूंचा सन्मान केला, आणि हरि-हर समान समजून त्यांना निरोप दिला। दोन्ही भाऊ सासुबाईकडे गेले, पाय धरून आशीर्वाद घेऊन परतले। कौशिक, वामदेव, जाबाली, नगरचे लोक, नातेवाईक आणि सुचाली सचिव, ज्याप्रमाणे योग्य तसे विनय आणि प्रणाम करून, अनुजासह रामाने सर्वांना निरोप दिला। स्त्री-पुरुष, लहान, मध्यम आणि मोठे, सर्वांचा सन्मान करून कृपानिधीने परत पाठवले।
दोहा 319
भरत मातु पद बंदि प्रभु सुचि सनेहँ मिलि भेंटि।बिदा कीन्ह सजि पालकी सकुच सोच सब मेटि।।319।।
bharata mātu pada bandi prabhu suci sanehaṃ mili bheṇṭi |bidā kīnha saji pālakī sakuca soca saba meṭi ||319||
प्रभू भरताच्या आईच्या पायांना नमस्कार करून निर्मळ प्रेमाने त्यांना मिठी मारली। मग पालखी सजवून त्यांना निरोप दिला, सर्व संकोच आणि चिंता दूर केली।
Inside Prakarana 32
Bhakti highlights
गुरु/संत-वचन की सर्वोच्चता: भरत ‘अनुशासन’ को राजाज्ञा से ऊपर मानकर आत्म-शासन सीखते हैं। शुचिता और सेवा का योग: जल-भाजन/स्नान केवल कर्मकांड नहीं, मन की निर्मलता और विनय का अभ्यास है। निष्काम कर्तव्य: राजधर्म का शुद्ध रूप—स्वार्थ-त्याग करके लोक-हित हेतु व्यवस्था करना। भ्रातृ-प्रेम का आध्यात्मिकीकरण: राम-विरह करुणा को निष्फल शोक नहीं रहने देता; वह सेवा-भक्ति में रूपांतरित होकर ‘आज्ञा-पालन’ की साधना बनता है।
Compositional abstract
अयोध्या-काण्ड का प्रमुख रस करुण है, पर उसका लक्ष्य शोक का विस्तार नहीं—शोक का शोधन है। राम-वनगमन के बाद ‘धर्म’ का केंद्र राजसिंहासन से हटकर ‘आज्ञा-पालन’ में प्रतिष्ठित होता है। इस खंड में तुलसीदास नीति, मर्यादा और प्रेम को एक ही धुरी पर रखते हैं: राम की विनयशीलता, भरत की निष्कामता, और गुरु-वचन की सर्वोच्चता। प्रस्तुत अंश में अत्रि-आश्रम का ‘पुण्य-भूगोल’ (भरतकूप) लोक-कल्याण का प्रतीक है—भक्ति का जल सार्वजनिक हो जाता है। फिर भरत का वन-परिक्रमा, तीरथों में निमज्जन-प्रणाम, और अंततः राम से ‘राजाज्ञा’ माँगना—यह सब साधक की आंतरिक यात्रा है: पहले पवित्रता (शुचिता), फिर दृष्टि-शोधन (दिव्य-दर्शन), और अंत में कर्तव्य-स्थापन (अवध-पालन) । इस तरह अयोध्या-काण्ड सोपान में ‘विरह-भक्ति’ को ‘सेवा-भक्ति’ में परिणत करता है।
The emotional arc
करुण-रस से आरम्भ होकर (वनगमन-जन्य शोक की छाया) यह खंड शीघ्र ही शोक-शोधन की ओर मुड़ता है: (1) विनय और संकोच—भरत का अत्रि-आश्रम में अनुशासन स्वीकारना; (2) शुचिता-रस/शांत-रस—जल-भाजन, स्नान, सेवा-व्यवस्था द्वारा मन का ‘धर्म-स्थिर’ होना; (3) श्रद्धा-रस—मुनि-संत के वचन को सर्वोच्च मानकर अहं का गलना; (4) वीर-धर्म (धर्म-वीरता)—राज्य-लोभ का त्याग कर लोक-कल्याण हेतु कर्तव्य-ग्रहण; (5) अंत में शांत-भक्ति—सेवा-धर्म में प्रतिष्ठा, जहाँ करुणा ‘कर्तव्य’ बनकर स्थिर हो जाती है।
The dialogue
- काकभुशुण्डि (मानस-परंपरा के अनुसार अयोध्या-काण्ड का प्रमुख वक्ता-प्रवाह)गरुड़ · उत्तर घाट (भक्ति-रस का ‘अनुभव-घाट’; जहाँ कथा लोक-धर्म और वैराग्य-नीति को साधक-जीवन में उतारती है)
Frequently Asked Questions
परंपरा में भरत-चरित्र के पाठ को ‘निष्काम सेवा, भ्रातृ-प्रेम, और राज्य/गृहस्थ-धर्म की शुद्धि’ का फलदायक माना गया है। ‘भरतकूप’ प्रसंग का स्मरण तीर्थ-स्नान-सदृश मन-शुद्धि और लोक-कल्याण-बुद्धि बढ़ाने वाला कहा जाता है—मन, वाणी, कर्म की ‘बिमलता’ (पंक्ति: ‘होइहहिं बिमल करम मन बानी’)।
इस खंड (भरत-विनय, पादुका-प्रदान, सेवा-धर्म) में साधारणतः राम-नाम-सम्पुट प्रचलित है: ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘राम राम’ का जप। कुछ परंपराओं में ‘भरतचरित’ के साथ ‘प्रनतपाल’ भाव हेतु ‘दीन दयाल’/‘कृपालु’ नाम-स्मरण भी जोड़ा जाता है।
Ask anything about Prakarana 32 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
