Prakarana 32
यह सोपान ‘त्याग-धर्म’ से ‘सेवा-धर्म’ की ओर ले जाता है। अयोध्या-काण्ड में राम का वनगमन केवल राजनीतिक घटना नहीं, बल्कि भक्त के भीतर ‘अहं-राज्य’ का विसर्जन है। भरत-चरित्र इस चरण का द्वार है: निष्काम कर्तव्य, भ्रातृ-प्रेम, और लोक-कल्याण के लिए स्व-सुख का त्याग। यहाँ ‘राजधर्म’ भी साधना बनता है—पादुका-शासन के माध्यम से ईश्वर-आज्ञा का सामाजिक रूपांतरण।
Ayodhya Kand mein dukh hai lekin yeh dil ko saaf karta hai. Ram ke jungle jane ke baad dharam rajgaddi se utkar guru ki baat mein aa gaya. Bharat ne apna sab kuch chhod diya aur Ram ki baat maani. Atri ki ashram ka paani sabke liye kalyan ka sign ban gaya. Bharat jungle mein ghoomke tirtho mein nahaya aur Ram se rajkam maanga. Pehle dil saaf hua, phir naz saaf hui, aur akhir mein kaam mil gaya. Virah mein bhakti badal kar seva ban gayi.
In this prakarana
People
Verses
Chaupai 310.1-4
भरत अत्रि अनुसासन पाई।जल भाजन सब दिए चलाई।।
सानुज आपु अत्रि मुनि साधू।सहित गए जहँ कूप अगाधू।।
पावन पाथ पुन्यथल राखा।प्रमुदित प्रेम अत्रि अस भाषा।।
तात अनादि सिद्ध थल एहू।लोपेउ काल बिदित नहिं केहू।।
तब सेवकन्ह सरस थलु देखा।किन्ह सुजल हित कूप बिसेषा।।
बिधि बस भयउ बिस्व उपकारू।सुगम अगम अति धरम बिचारू।।
भरतकूप अब कहिहहिं लोगा।अति पावन तीरथ जल जोगा।।
प्रेम सनेम निमज्जत प्रानी।होइहहिं बिमल करम मन बानी।।
bharata atri anusāsana pāī |jala bhājana saba die calāī ||
sānuja āpu atri muni sādhū |sahita gae jahã kūpa agādhū ||
pāvana pātha punyathala rākhā |pramudita prema atri asa bhāṣā ||
tāta anādi siddha thala ehū |lopeu kāla bidita nahiṁ kehū ||
taba sevakanha sarasa thalu dekhā |kinha sujala hita kūpa biseṣā ||
bidhi basa bhayau bisva upakārū |sugama agama ati dharama bicārū ||
bharatakūpa aba kahihahiṁ logā |ati pāvana tīratha jala jogā ||
prema sanema nimajjata prānī |hoihahiṁ bimala karama mana bānī ||
Atri ne hukum diya, to Bharat ne saare paani ke bartan aage bhej diye. Bharat apne chote bhai ke saath, aur Atri rishi aur sadhu logon ke saath, us gehre kuen wali jagah khud gaye. Us pavitra jagah pe woh paani rakh diya, aur Atri khushi aur pyaar se bola. Beta, yeh jagah shuru se hi siddh hai. Waale isko chupa ke rakha tha, kisi ko nahi pata tha. Tab mere kaam walo ne dekha ki zameen geeli hai, achha paani mile isliye wahin ek khaas kuan banwaya. Bhagwan ki marzi se yeh duniya ke kaam aa gaya, aur jo dharam ka raasta bahut mushkil tha, woh aasaan ho gaya. Ab log isko Bharat ka kuan bolenge, yeh bahut pavitra teerath hai, sab pavitra jagon ke paani yahan milte hain. Jo apni body isme pyaar aur niyam se doobayega, uske kaam, mann aur bol sab saaf ho jayenge.
Doha 310
कहत कूप महिमा सकल गए जहाँ रघुराउ।अत्रि सुनायउ रघुबरहि तीरथ पुन्य प्रभाउ।।310।।
kahata kūpa mahimā sakala gae jahā̃ raghurāu |atri sunāyau raghubarahi tīratha punya prabhāu ||310||
Kupe ki mahima batate hue sab log wahin chale gaye jahan Ram ji the. Wahin Atri ji ne Ram ji ko us teerth ka punya aur prabhav bataya.
Chaupai 311.1-4
कहत धरम इतिहास सप्रीती।भयउ भोरु निसि सो सुख बीती।।
नित्य निबाहि भरत दोउ भाई।राम अत्रि गुर आयसु पाई।।
सहित समाज साज सब सादें।चले राम बन अटन पयादें।।
कोमल चरन चलत बिनु पनहीं।भइ मृदु भूमि सकुचि मन मनहीं।।
कुस कंटक काँकरीं कुराईं।कटुक कठोर कुबस्तु दुराईं।।
महि मंजुल मृदु मारग कीन्हे।बहत समीर त्रिबिध सुख लीन्हे।।
सुमन बरषि सुर घन करि छाहीं।बिटप फूलि फलि तृन मृदुताहीं।।
मृग बिलोकि खग बोलि सुबानी।सेवहिं सकल राम प्रिय जानी।।
kahata dharama itihāsa saprītī |bhayau bhoru nisi so sukha bītī ||
nitya nibāhi bharata dou bhāī |rāma atri gura āyasu pāī ||
sahita samāja sāja saba sādeṁ |cale rāma bana aṭana payādeṁ ||
komala carana calata binu panahīṁ |bhai mṛdu bhūmi sakuci mana manahīṁ ||
kusa kaṁṭaka kā̃karīṁ kurāīṁ |kaṭuka kaṭhora kubastu durāīṁ ||
mahi maṁjula mṛdu māraga kīnhe |bahata samīra tribidha sukha līnhe ||
sumana baraṣi sura ghana kari chāhīṁ |biṭapa phūli phali tṛna mṛdutāhīṁ ||
mṛga biloki khaga boli subānī |sevahiṁ sakala rāma priya jānī ||
Dharam aur purani kahaaniyan pyaar se batate batate raat guzar gayi aur subah ho gayi, sab khush the. Bharat aur Shatrughna dono bhai apni daily puja khatam karke Ram aur unke guru Atri se aagya lete hain. Apne saathiyon ke saath, sab simple tarike se saj ke, Ram ke ban mein paidal ghoomne ke liye nikal pade. Bina joote ke chalte hue unke komal pairon ke neeche zameen naram ho gayi, sharm se andar se ghut rahi thi. Doob ka ghaas, kaante, kankad aur raste ke gaddhe, aur har kadhwa, sakht aur bure cheez zameen ne chupa di. Zameen ne raste sundar aur naram bana diye, hawa teen tarah se chali, halki, thandi aur khushboo wali, sabko sukh de rahi thi. Bhagwan ne phool barsaaye aur baadal ne chaanv ki, ped phoole aur fal lage, aur ghaas naram ho gayi. Hiran dekh rahe the aur pakshi meethi aawaz mein bol rahe the, sab Ram ke pyaare jaan kar unki sewa kar rahe the.
Doha 311
सुलभ सिद्धि सब प्राकृतहु राम कहत जमुहात।राम प्रान प्रिय भरत कहुँ यह न होइ बड़ि बात।।311।।
sulabha siddhi saba prākṛtahu rāma kahata jamuhāta |rāma prāna priya bharata kahũ yaha na hoi baṛi bāta ||311||
Koi bhi aam aadmi jab jambhai leta hai aur uske muh se Ram ka naam nikal jata hai, toh usko har tarah ki safedi aaram se mil jati hai. Aur Bharat toh Ram ko apni jaan se bhi pyara hai, toh uske liye yeh koi badi baat nahi hai.
Chaupai 312.1-4
एहि बिधि भरतु फिरत बन माहीं।नेमु प्रेमु लखि मुनि सकुचाहीं।।
पुन्य जलाश्रय भूमि बिभागा।खग मृग तरु तृन गिरि बन बागा।।
चारु बिचित्र पबित्र बिसेषी।बूझत भरतु दिब्य सब देखी।।
सुनि मन मुदित कहत रिषिराऊ।हेतु नाम गुन पुन्य प्रभाऊ।।
कतहुँ निमज्जन कतहुँ प्रनामा।कतहुँ बिलोकत मन अभिरामा।।
कतहुँ बैठि मुनि आयसु पाई।सुमिरत सीय सहित दोउ भाई।।
देखि सुभाउ सनेहु सुसेवा।देहिं असीस मुदित बनदेवा।।
फिरहिं गएँ दिनु पहर अढ़ाई।प्रभु पद कमल बिलोकहिं आई।।
ehi bidhi bharatu phirata bana māhīṁ |nemu premu lakhi muni sakucāhīṁ ||
punya jalāśraya bhūmi bibhāgā |khaga mṛga taru tṛna giri bana bāgā ||
cāru bicitra pabitra biseṣī |būjhata bharatu dibya saba dekhī ||
suni mana mudita kahata riṣirāū |hetu nāma guna punya prabhāū ||
katahũ nimajjana katahũ pranāmā |katahũ bilokata mana abhirāmā ||
katahũ baiṭhi muni āyasu pāī |sumirata sīya sahita dou bhāī ||
dekhi subhāu sanehu susevā |dehiṁ asīsa mudita banadevā ||
phirahiṁ gaẽ dinu pahara aṛhāī |prabhu pada kamala bilokahiṁ āī ||
Is tarah Bharat jungle mein ghoomta hua aage badha. Rishi logon ne uska niyam aur pyaar dekh kar sharm feel ki. Usne poocha ki paani kahan kahan hai, zameen ke hisse alag alag kaise hain, pakshi, hiran, ped, ghaas, pahad, jungle aur baag sab kaise hain. Sab kuch sundar, ajeeb aur khaas taur se pavitra tha. Bharat ne wahan sab kuch bhagwan ka samajh kar rishi se detail mein poocha. Sun kar rishiyon ke raja ne khush hokar har ek ki wajah, naam, gun aur punya ki taqat batayi. Kahin nahaya, kahin pranaam kiya, aur kahin aisi cheez dekhi jo dil ko khush kar diya. Kahin baith gaya, rishi ki permission le kar, aur Sita aur dono bhaiyon ko yaad kiya. Uswa, uske pyaar aur seva dekh kar jungle ke bhagwan khush hokar usko aashirwaad dete rahe. Din ke dhai pehar guzarne par wo wapas aata aur apne bhagwan ke charan kamal dekhta.
Doha 312
देखे थल तीरथ सकल भरत पाँच दिन माझ।कहत सुनत हरि हर सुजसु गयउ दिवसु भइ साँझ।।312।।
dekhe thala tīratha sakala bharata pā̃ca dina mājha |kahata sunata hari hara sujasu gayau divasu bhai sā̃jha ||312||
Bharat ne paanch din mein saare teerath dekh liye. Sab Hari aur Shiv ki tareef karte aur sunte rahe. Din nikal gaya aur shaam ho gayi.
Chaupai 313.1-4
भोर न्हाइ सबु जुरा समाजू।भरत भूमिसुर तेरहुति राजू।।
भल दिन आजु जानि मन माहीं।रामु कृपाल कहत सकुचाहीं।।
गुर नृप भरत सभा अवलोकी।सकुचि राम फिरि अवनि बिलोकी।।
सील सराहि सभा सब सोची।कहुँ न राम सम स्वामि सँकोची।।
भरत सुजान राम रुख देखी।उठि सप्रेम धरि धीर बिसेषी।।
करि दंडवत कहत कर जोरी।राखीं नाथ सकल रुचि मोरी।।
मोहि लगि सहेउ सबहिं संतापू।बहुत भाँति दुखु पावा आपू।।
अब गोसाइँ मोहि देउ रजाई।सेवौं अवध अवधि भरि जाई।।
bhora nhāi sabu jurā samājū |bharata bhūmisura terahuti rājū ||
bhala dina āju jāni mana māhīṁ |rāmu kṛpāla kahata sakucāhīṁ ||
gura nṛpa bharata sabhā avalokī |sakuci rāma phiri avani bilokī ||
sīla sarāhi sabhā saba socī |kahũ na rāma sama svāmi sãkocī ||
bharata sujāna rāma rukha dekhī |uṭhi saprema dhari dhīra biseṣī ||
kari daṁḍavata kahata kara jorī |rākhīṁ nātha sakala ruci morī ||
mohi lagi saheu sabahiṁ saṁtāpū |bahuta bhā̃ti dukhu pāvā āpū ||
aba gosāĩ mohi deu rajāī |sevauṁ avadha avadhi bhari jāī ||
Subah sab ne nahaya aur sab log ikatthe ho gaye. Bharat, Brahman, aur Tirhut ke raja sab aa gaye. Ram ko apne man mein pata tha ki aaj achha din hai. Par woh dayalu Ram kahne mein sharmate the. Ram ne guru ko dekha, raja ko dekha, Bharat ko dekha, aur sabha ko dekha. Phir sharma ke zameen ki taraf dekhne lage. Sab log unke seedha saadhe swabhav ki tareef kar rahe the. Sab soch rahe the ki Ram jaisa koi malik nahi jo apni baat kahne mein itna jhijhke. Samajhdar Bharat ne Ram ke chehre ki halat dekhi. Pyaar se utha aur bahut himmat karke bolne laga. Pairo pair gir ke haath jod ke bola, Nath, meri saari khwahishe puri kar di. Mere liye sab ne takat jheli. Aap ne bhi bahut tarah se dukh paaya. Ab malik mujhe aagya de do, taaki main jaakar Avadh ki seva karoon, jab tak waqt pura ho.
Doha 313
जेहिं उपाय पुनि पाय जनु देखै दीनदयाल।सो सिख देइअ अवधि लगि कोसलपाल कृपाल।।313।।
jehiṁ upāya puni pāya janu dekhai dīnadayāla |so sikha deia avadhi lagi kosalapāla kṛpāla ||313||
Hey Kosala ke raja, tu dayalu hai aur gir gaye logo ko bachata hai. Apne ek naukar ko kuch aisa tareeka bata de jisse wo teri charno ko fir se dekh sake, jab tak waqt pura na ho jaye.
Chaupai 314.1-4
पुरजन परिजन प्रजा गोसाई।सब सुचि सरस सनेहँ सगाई।।
राउर बदि भल भव दुख दाहू।प्रभु बिनु बादि परम पद लाहू।।
स्वामि सुजानु जानि सब ही की।रुचि लालसा रहनि जन जी की।।
प्रनतपालु पालिहि सब काहू।देउ दुहू दिसि ओर निबाहू।।
अस मोहि सब बिधि भूरि भरोसो।किएँ बिचारु न सोचु खरो सो।।
आरति मोर नाथ कर छोहू।दुहुँ मिलि कीन्ह ढीठु हठि मोहू।।
यह बड़ दोषु दूरि करि स्वामी।तजि सकोच सिखइअ अनुगामी।।
भरत बिनय सुनि सबहिं प्रसंसी।खीर नीर बिबरन गति हंसी।।
purajana parijana prajā gosāī |saba suci sarasa sanehã sagāī ||
rāura badi bhala bhava dukha dāhū |prabhu binu bādi parama pada lāhū ||
svāmi sujānu jāni saba hī kī |ruci lālasā rahani jana jī kī ||
pranatapālu pālihi saba kāhū |deu duhū disi ora nibāhū ||
asa mohi saba bidhi bhūri bharoso |kiẽ bicāru na socu kharo so ||
ārati mora nātha kara chohū |duhũ mili kīnha ḍhīṭhu haṭhi mohū ||
yaha baṛa doṣu dūri kari svāmī |taji sakoca sikhaia anugāmī ||
bharata binaya suni sabahiṁ prasaṁsī |khīra nīra bibarana gati haṁsī ||
Shehar ke log, ghar wale, aur praja, swami, sab paakiza hain, aur aapse meethe pyaar se jude hue hain. Aapke hukum mein, duniya ke dukhon ki aag bhi acchi hai. Par bhagwan ke bina, sabse oonchi padwi paana bhi bekaar hai. Sab kuch jaanne wala malik apne har naukar ke dil ki pasand, chahat, aur tarah zindagi jaanta hai. Jo jhuk kar aate hain unka rakshak, sab ka khayal rakhega, aur idhar duniya mein aur udhar aakhirat mein, dono taraf saath dega. Toh mujhe har tarah se bahut bharosa hai. Jab main sochta hoon, toh koi thoda sa bhi chinta ki wajah nahi milti. Mera dukh aur mere nath ka narm pyaar, dono milkar mujhe bada himmat wala aur ziddi bana diye. Swami, ye bada dosh maaf kar do, apni jhijhak chhod do, aur apne chela ko hukum do. Bharat ki yeh guzarish sun kar sab ne taareef ki. Jaise hans doodh aur paani alag karta hai, waisi hi samajhdari thi.
Doha 314
दीनबंधु सुनि बंधु के बचन दीन छलहीन।देस काल अवसर सरिस बोले रामु प्रबीन।।314।।
dīnabaṁdhu suni baṁdhu ke bacana dīna chalahīna |desa kāla avasara sarisa bole rāmu prabīna ||314||
Ram ne apne bhai ki baat suni. Uski baat naram thi aur kisi chal ke bina thi. Ram deenon ka dost hai aur har cheez mein hoshiyar hai. Usne waisi baat ki jo us jagah, us waqt aur us mauke ke hisaab se theek thi.
Chaupai 315.1-4
तात तुम्हारि मोरि परिजन की।चिंता गुरहि नृपहि घर बन की।।
माथे पर गुर मुनि मिथिलेसू।हमहि तुम्हहि सपनेहुँ न कलेसू।।
मोर तुम्हार परम पुरुषारथु।स्वारथु सुजसु धरमु परमारथु।।
पितु आयसु पालिहिं दुहु भाई।लोक बेद भल भूप भलाई।।
गुर पितु मातु स्वामि सिख पालें।चलेहुँ कुमग पग परहिं न खालें।।
अस बिचारि सब सोच बिहाई।पालहु अवध अवधि भरि जाई।।
देसु कोसु परिजन परिवारू।गुर पद रजहिं लाग छरुभारू।।
तुम्ह मुनि मातु सचिव सिख मानी।पालेहु पुहुमि प्रजा रजधानी।।
tāta tumhāri mori parijana kī |ciṁtā gurahi nṛpahi ghara bana kī ||
māthe para gura muni mithilesū |hamahi tumhahi sapanehũ na kalesū ||
mora tumhāra parama puruṣārathu |svārathu sujasu dharamu paramārathu ||
pitu āyasu pālihiṁ duhu bhāī |loka beda bhala bhūpa bhalāī ||
gura pitu mātu svāmi sikha pāleṁ |calehũ kumaga paga parahiṁ na khāleṁ ||
asa bicāri saba soca bihāī |pālahu avadha avadhi bhari jāī ||
desu kosu parijana parivārū |gura pada rajahiṁ lāga charubhārū ||
tumha muni mātu saciva sikha mānī |pālehu puhumi prajā rajadhānī ||
Bhai, meri, tumhari aur hamare ghar walon ki fikar, ghar ki bhi aur jungle ki bhi, sab guru aur raja ke upar hai. Guru, rishi aur Mithila ke raja hamare sir par khade hain, to tumhara bhi aur mera bhi kisi tarah koi takleef nahi aayegi, sapne mein bhi nahi. Hamare liye sabse bada kaam, apna bhalaa, accha naam, dharam aur aakhir mein mukti, sab isi mein hai. Ki hum dono bhai apne pita ke hukum ko maane rakhein. Duniya mein bhi aur Vedon mein bhi, raja ka bhalaa hona achchi baat hi hai. Jo apne guru, pita, maa aur swami ki baat maan ke chalta hai, woh tedhe raaste par bhi chale, to uske pair khaad mein nahi girenge. Ye sab soch ke apni saari fikar chhod do, Ayodhya chale jao aur apni baari tak uski hifazat karo. Rajya, khazana, rishtedaar aur parivaar, in sab ka boojh sirf guru ke pair ki dhool par hi padega. Rishi, tumhari maaon aur mantriyon ki baat maan ke zameen, praja aur rajdhani ki hifazat karo.
Doha 315
मुखिआ मुखु सो चाहिऐ खान पान कहुँ एक।पालइ पोषइ सकल अँग तुलसी सहित बिबेक।।315।।
mukhiā mukhu so cāhiai khāna pāna kahũ eka |pālai poṣai sakala ãga tulasī sahita bibeka ||315||
Jo log raj karte hain, unko munh ki tarah hona chahiye. Munh akela khata piata hai, phir bhi dimag lagake poore jism ke har hisse ko khilata aur sambhalta hai. Tulsidas ji ne yahi bataya hai.
Chaupai 316.1-4
राजधरम सरबसु एतनोई।जिमि मन माहँ मनोरथ गोई।।
बंधु प्रबोधु कीन्ह बहु भाँती।बिनु अधार मन तोषु न साँती।।
भरत सील गुर सचिव समाजू।सकुच सनेह बिबस रघुराजू।।
प्रभु करि कृपा पाँवरीं दीन्हीं।सादर भरत सीस धरि लीन्हीं।।
चरनपीठ करुनानिधान के।जनु जुग जामिक प्रजा प्रान के।।
संपुट भरत सनेह रतन के।आखर जुग जुन जीव जतन के।।
कुल कपाट कर कुसल करम के।बिमल नयन सेवा सुधरम के।।
भरत मुदित अवलंब लहे तें।अस सुख जस सिय रामु रहे तें।।
rājadharma sarbasu etanoī |jimi mana māhā̃ manoratha goī ||
bandhu prabodhu kīnha bahu bhā̃tī |binu adhāra mana toṣu na sā̃tī ||
bharata sīla guru saciva samājū |sakuca saneha bibasa raghurājū ||
prabhu kari kṛpā pā̃varī̃ dīnhī̃ |sādara bharata sīsa dhari līnhī̃ ||
caraṇapīṭha karuṇānidhāna ke |janu juga jāmika prajā prāna ke ||
saṃpuṭa bharata saneha ratana ke |ākhara juga juna jīva jatana ke ||
kula kapāṭa kara kusala karama ke |bimala nayana sevā sudharama ke ||
bharata mudita avalaṃba lahe tẽ |asa sukha jasa siya rāmu rahe tẽ ||
Raja ke dharam ka saara kaam bas itna hi hai, jaise dimag mein koi khwais chhupi hoti hai. Ram ne apne bhai ko bahut tarah se samjhaya. Lekin koi aadhar mile bina man ko santosh aur chain nahi milta. Bharat ki acchai dekh kar, aur guru, mantri aur sabhi logon ko dekh kar, Raghu ke raja ko sharam aur pyaar aa gaya. Prabhu ne kripa karke apni khadaun usko de di. Bharat ne izzat se lekar apne sir par rakh li. Wo khadaun bhagwan ke charno ke the, daya ka khajana the. Jaise do chowkidaar logon ki jaan bachate hain. Wo khadaun Bharat ke pyaar ke ratan ke dibbe jaise the. Aur jeev ke jatan ke do akshar jaise the. Wo khadaun parivar ke ghar ke darwaze the, achhe kaam ke haath the, aur seva aur dharam ke saaf nain the. Bharat ko ye aadhar mil kar bahut khushi hui. Jaise Sita aur Ram khud wahi ruk gaye hon.
Doha 316
मागेउ बिदा प्रनामु करि राम लिए उर लाइ।लोग उचाटे अमरपति कुटिल कुअवसरु पाइ।।316।।
māgeu bidā pranāmu kari rāma liye ura lāi |loga ucāṭe amarapati kuṭila kuavasaru pāi ||316||
Bharat ne pranaam kiya aur jaane ki permission mangi, aur Ram ne unko dil se laga liya. Par Indra, jo devtaon ka raja hai aur apni chaal chal hai, usko lag logon ke liye waqt kharab hai, toh usne sabke dimag mein jaane ki jaldi daal di.
Chaupai 317.1-4
सो कुचालि सब कहँ भइ नीकी।अवधि आस सम जीवनि जी की।।
नतरु लखन सिय सम बियोगा।हहरि मरत सब लोग कुरोगा।।
रामकृपाँ अवरेब सुधारी।बिबुध धारि भइ गुनद गोहारी।।
भेंटत भुज भरि भाइ भरत सो।राम प्रेम रसु कहि न परत सो।।
तन मन बचन उमग अनुरागा।धीर धुरंधर धीरजु त्यागा।।
बारिज लोचन मोचत बारी।देखि दसा सुर सभा दुखारी।।
मुनिगन गुर धुर धीर जनक से।ग्यान अनल मन कसें कनक से।।
जे बिरंचि निरलेप उपाए।पदुम पत्र जिमि जग जल जाए।।
so kucāli saba kahã bhai nīkī |avadhi āsa sama jīvani jī kī ||
nataru lakhana siya sama biyogā |hahari marata saba loga kurogā ||
rāmakṛpā̃ avareba sudhārī |bibudha dhāri bhai guṇada gohārī ||
bhẽṭata bhuja bhari bhāi bharata so |rāma prema rasu kahi na parata so ||
tana mana bacana umaga anurāgā |dhīra dhuraṃdhara dhīraju tyāgā ||
bārija locana mocata bārī |dekhi dasā sura sabhā dukhārī ||
munigana guru dhura dhīra janaka se |gyāna anala mana kasẽ kanaka se ||
je birañci nirlepa upāe |paduma patra jimi jaga jala jāe ||
wo bura plan sabke liye accha ho gaya. kyunki vanvas ka waqt aise tha jaise dil ko zinda rakhne ki dawa. warna Lakshman aur Sita ko chhodke sab log taras-te mar jaate, jaise koi badi bimari lag jaye. Ram ki kripa se saara uljhan theek ho gaya. aur dushman banne wale devta log acche kaam karne lage, jaise koi madad ki pukar hi madad pahuncha de. Ram ne apne bhai Bharat ko gale lagaya, dono haath se jakad liya. us pyaar ki mithaas bataai nahi ja sakti. dil, dimaag aur zabaan, sab mein pyaar chha gaya. aur Bharat, jo sabse zyada sabr wala tha, uska bhi sabr toot gaya. uski aankhon se aansu beh nikle. devto ki sabha ne uski haalat dekh kar dukh paaya. rishi log aur guru, aur Janak jaise sabr wale log, jinka dimaag gyaan ki aag mein sona ki tarah jaancha ja chuka tha, jinhe Brahma ne aise banaya tha ki duniya ka kuch asar na ho, jaise paani mein paida hone wala kamal ke patte ko paani chhuye bhi nahi.
Doha 317
तेउ बिलोकि रघुबर भरत प्रीति अनूप अपार।भए मगन मन तन बचन सहित बिराग बिचार।।317।।
teu biloki raghubara bharata prīti anūpa apāra |bhae magana mana tana bacana sahita birāga bicāra ||317||
Ram aur Bharat ki pyaar dekh kar, jinki bhi vairagya aur vivek tha, wo bhi mann, tan aur baani se usme kho gaye. Unka pyaar itna alag aur itna bada tha ki sab usme magan ho gaye.
Chaupai 318.1-4
जहाँ जनक गुर मति भोरी।प्राकृत प्रीति कहत बड़ि खोरी।।
बरनत रघुबर भरत बियोगू।सुनि कठोर कबि जानिहि लोगू।।
सो सकोच रसु अकथ सुबानी।समउ सनेहु सुमिरि सकुचानी।।
भेंटि भरत रघुबर समुझाए।पुनि रिपुदवनु हरषि हियँ लाए।।
सेवक सचिव भरत रुख पाई।निज निज काज लगे सब जाई।।
सुनि दारुन दुखु दुहूँ समाजा।लगे चलन के साजन साजा।।
प्रभु पद पदुम बंदि दोउ भाई।चले सीस धरि राम रजाई।।
मुनि तापस बनदेव निहोरी।सब सनमानि बहोरि बहोरी।।
jahā̃ janaka guru mati bhorī |prākṛta prīti kahata baṛi khorī ||
baranata raghubara bharata biyogū |suni kaṭhora kabi jānihi logū ||
so sakoca rasu akatha subānī |samau sanehu sumiri sakucānī ||
bhẽṭi bharata raghubara samujhāe |puni ripudavanu haraṣi hiyã lāe ||
sevaka saciva bharata rukha pāī |nija nija kāja lage saba jāī ||
suni dārun dukhu duhū̃ samājā |lage calana ke sājana sājā ||
prabhu pada paduma bandi dou bhāī |cale sīsa dhari rāma rajāī ||
muni tāpasa banadeva nihorī |saba sanamāni bahori bahorī ||
Jahan Janak aur guru Vasishtha khud hi hairan the, wahan aam logon ki pyaar ki baat karna badi galti hogi. Agar koi kavi Ram aur Bharat ke judai ka haal likhta, to log sun ke usko pathar dil samajhte. Woh jhijhak aur sharm ka ehsaas, jo alfaaz mein bayaan na ho, jisne Saraswati ko bhi peechhe hatna par majboor kar diya, jab us waqt aur us pyaar ko yaad kiya. Ram ne Bharat se gale lag ke usko tasalli di, phir khush hokar Shatrughna ko dil se laga liya. Naukro aur mantrio ne Bharat ki nazar samajh li, sab apni apni jagah chale gaye aur apne kaam mein lag gaye. Dono taraf ke logon ne us judai ke dard ko suna, phir safar ki tayyari mein lag gaye. Dono bhaiyon ne bhagwan ke charan kamal pranaam kiye, aur Ram ke hukum ko sir par rakh ke nikal pade. Rishiyon, tapasvio aur van ke devto se rukhsat li, sabko baar baar samman dete hue.
Doha 318
लखनहि भेंटि प्रनामु करि सिर धरि सिय पद धूरि।चले सप्रेम असीस सुनि सकल सुमंगल मूरि।।318।।
lakhanahi bheṇṭi pranāmu kari sir dhari siya pada dhūri |cale sa-prema asīsa suni sakala su-maṅgala mūri ||318||
Ram ne Lakshman ko gale lagaya aur usko pranaam kiya. dono bhaiyon ne Sita ke pairon ki dhool apne sir pe rakh li. Sita ka ashirwad sun ke dono bhai pyaar se nikal pade. us ashirwad me sabhi achhi kismat ka beej tha.
Chaupai 319.1-4
सानुज राम नृपहि सिर नाई।कीन्हि बहुत बिधि बिनय बड़ाई।।
देव दया बस बड़ दुखु पायउ।सहित समाज काननहिं आयउ।।
पुर पगु धारिअ देइ असीसा।कीन्ह धीर धरि गवनु महीसा।।
मुनि महिदेव साधु सनमाने।बिदा किए हरि हर सम जाने।।
सासु समीप गए दोउ भाई।फिरे बंदि पग आसिष पाई।।
कौसिक बामदेव जाबाली।पुरजन परिजन सचिव सुचाली।।
जथा जोगु करि बिनय प्रनामा।बिदा किए सब सानुज रामा।।
नारि पुरुष लघु मध्य बड़ेरे।सब सनमानि कृपानिधि फेरे।।
s-anuja rāma nṛpahi sir nāī |kīnhi bahuta bidhi binaya baṛāī ||
deva dayā basa baṛa dukhu pāyu |sahita samāja kānanahiṃ āyu ||
pura pagu dhāri-a dei asīsā |kīnha dhīra dhari gavanu mahīsā ||
muni mahideva sādhu sanamāne |bidā kiye hari hara sama jāne ||
sāsu samīpa gae dou bhāī |phire bandi paga āsiṣa pāī ||
kausika bāmadeva jāvālī |purajana parijana saciva sucālī ||
jathā jogu kari binaya pranāmā |bidā kiye saba s-anuja rāmā ||
nāri puruṣa laghu madhya baṛere |saba sanamāni kṛpānidhi phere ||
Ram apne chote bhai ke saath raja ke aage sir jhukaye, aur bahut tarike se bade man se izzat de ke baat ki. Ram ne kaha, maharaj, aapne daya karke bahut takleef sahi, aur apne saath sab log le ke jungle aa gaye. Ab humein aashirvaad de ke sheher ki taraf mud jaiye. Raja ne himmat rakhi, aur chal pade. Rishi, brahman aur sadhu sabki izzat ki, aur Ram ne unhein Hari aur Shiv jaisa maan ke bidai ki. Dono bhai sasuma ke paas gaye, unke paer chhue, aashirvaad pa ke wapas aaye. Phir Vishvamitra, Vamadeva aur Jabali, sheher ke log, ghar ke log, aur acche mantri sab, in sab ko Ram aur unke chote bhai ne jaisa jaisa joga tha waisa man se pranaam kiya, aur sab ki bidai li. aurat aur aadmi, chote log, beech ke log aur bade log, sab ki izzat kar ke daya ka sagar Ram ne sab ko wapas bhej diya.
Doha 319
भरत मातु पद बंदि प्रभु सुचि सनेहँ मिलि भेंटि।बिदा कीन्ह सजि पालकी सकुच सोच सब मेटि।।319।।
bharata mātu pada bandi prabhu suci sanehaṃ mili bheṇṭi |bidā kīnha saji pālakī sakuca soca saba meṭi ||319||
Prabhu ne Bharat ki maa ke pair chhue aur saaf pyaar se unhe gale lagaya. Phir unki palki sajwa kar unhe rukhsat kar diya, aur unki saari sharam aur chinta mita di.
Frequently Asked Questions
परंपरा में भरत-चरित्र के पाठ को ‘निष्काम सेवा, भ्रातृ-प्रेम, और राज्य/गृहस्थ-धर्म की शुद्धि’ का फलदायक माना गया है। ‘भरतकूप’ प्रसंग का स्मरण तीर्थ-स्नान-सदृश मन-शुद्धि और लोक-कल्याण-बुद्धि बढ़ाने वाला कहा जाता है—मन, वाणी, कर्म की ‘बिमलता’ (पंक्ति: ‘होइहहिं बिमल करम मन बानी’)।
इस खंड (भरत-विनय, पादुका-प्रदान, सेवा-धर्म) में साधारणतः राम-नाम-सम्पुट प्रचलित है: ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘राम राम’ का जप। कुछ परंपराओं में ‘भरतचरित’ के साथ ‘प्रनतपाल’ भाव हेतु ‘दीन दयाल’/‘कृपालु’ नाम-स्मरण भी जोड़ा जाता है।
Ask anything about Prakarana 32 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
