Prakarana 32
यह सोपान ‘त्याग-धर्म’ से ‘सेवा-धर्म’ की ओर ले जाता है। अयोध्या-काण्ड में राम का वनगमन केवल राजनीतिक घटना नहीं, बल्कि भक्त के भीतर ‘अहं-राज्य’ का विसर्जन है। भरत-चरित्र इस चरण का द्वार है: निष्काम कर्तव्य, भ्रातृ-प्रेम, और लोक-कल्याण के लिए स्व-सुख का त्याग। यहाँ ‘राजधर्म’ भी साधना बनता है—पादुका-शासन के माध्यम से ईश्वर-आज्ञा का सामाजिक रूपांतरण।
అయోధ్యాకాండంలో ప్రధాన రసం కరుణే; కానీ లక్ష్యం శోకాన్ని విస్తరించడం కాదు—శోకాన్ని శోధించడం. రామవనగమనానంతరం ‘ధర్మం’ కేంద్రం రాజసింహాసనం నుంచి తొలగి ‘ఆజ్ఞాపాలన’లో స్థిరపడుతుంది. ఈ ఖండంలో తులసీదాసు నీతి, మర్యాద, ప్రేమలను ఒకే ధురిపై నిలుపుతారు: రాముని వినయశీలత, భరతుని నిష్కామత, గురువాక్య పరమోన్నతత్వం. ఈ భాగంలో అత్రి-ఆశ్రమపు ‘పుణ్య-భూగోళం’ (భరతకూపం) లోకకల్యాణానికి ప్రతీక—భక్తి జలం ప్రజాస్వామ్యమవుతుంది. ఆపై భరతుని వన-పరిక్రమ, తీర్థాలలో నిమజ్జన-ప్రణామాలు, చివరకు రాముని వద్ద ‘రాజాజ్ఞ’ కోరుట—ఇవి సాధకుని అంతర్యాత్ర: మొదట శుచిత, తరువాత దృష్టి-శోధన (దివ్యదర్శనం), చివర కర్తవ్య-స్థాపన (అవధపాలన). ఈ విధంగా అయోధ్యాకాండ సోపానంలో ‘విరహ-భక్తి’ని ‘సేవా-భక్తి’గా పరిణమింపజేస్తుంది.
Verses
చౌపాయి 310.1-4
भरत अत्रि अनुसासन पाई।जल भाजन सब दिए चलाई।।
सानुज आपु अत्रि मुनि साधू।सहित गए जहँ कूप अगाधू।।
पावन पाथ पुन्यथल राखा।प्रमुदित प्रेम अत्रि अस भाषा।।
तात अनादि सिद्ध थल एहू।लोपेउ काल बिदित नहिं केहू।।
तब सेवकन्ह सरस थलु देखा।किन्ह सुजल हित कूप बिसेषा।।
बिधि बस भयउ बिस्व उपकारू।सुगम अगम अति धरम बिचारू।।
भरतकूप अब कहिहहिं लोगा।अति पावन तीरथ जल जोगा।।
प्रेम सनेम निमज्जत प्रानी।होइहहिं बिमल करम मन बानी।।
bharata atri anusāsana pāī |jala bhājana saba die calāī ||
sānuja āpu atri muni sādhū |sahita gae jahã kūpa agādhū ||
pāvana pātha punyathala rākhā |pramudita prema atri asa bhāṣā ||
tāta anādi siddha thala ehū |lopeu kāla bidita nahiṁ kehū ||
taba sevakanha sarasa thalu dekhā |kinha sujala hita kūpa biseṣā ||
bidhi basa bhayau bisva upakārū |sugama agama ati dharama bicārū ||
bharatakūpa aba kahihahiṁ logā |ati pāvana tīratha jala jogā ||
prema sanema nimajjata prānī |hoihahiṁ bimala karama mana bānī ||
అత్రి ఆదేశాన్ని పొందిన భరతుడు, అన్ని జల పాత్రలను పంపివేసాడు. తమ్ముడితో, అత్రి మునితో, సాధువులతో కలిసి, అగాధమైన బావి ఉన్న చోటుకు తానే వెళ్ళాడు. ఆ పుణ్య భూమిలో పవిత్ర జలాన్ని ఉంచాడు, ఆనందంతో ప్రేమతో నిండిన అత్రి ఇలా పలికాడు. "కుమారా, ఈ స్థలం అనాది కాలం నుండి సిద్ధ భూమి; కాలం దీనిని మరుగున పడవేసింది, ఎవరికీ తెలియలేదు. తరువాత నా సేవకులు ఆ స్థలం చిన్ననీటితో ఉన్నదని చూసారు, మంచి నీటి కోసం అక్కడ ఒక ప్రత్యేక బావిని తయారు చేసారు. విధి వశంగా ఇది ప్రపంచానికి మొత్తానికి ఉపకారంగా మారింది, చేరుకోలేని ధర్మ మార్గం సులభమయింది. ప్రజలు ఇక దీనిని భరత బావి అని పిలుస్తారు, అన్ని తీర్థ జలాలతో కూడిన అత్యంత పవిత్ర తీర్థ స్థలం. ప్రేమతో, నియమంతో ఇందులో స్నానం చేసే జీవులు కర్మలో, మనసులో, మాటలో పరిశుద్ధులవుతారు."
దోహా 310
कहत कूप महिमा सकल गए जहाँ रघुराउ।अत्रि सुनायउ रघुबरहि तीरथ पुन्य प्रभाउ।।310।।
kahata kūpa mahimā sakala gae jahā̃ raghurāu |atri sunāyau raghubarahi tīratha punya prabhāu ||310||
బావి మహిమను చెప్పుకుంటూ వారందరూ రఘురాజు ఉన్న చోటుకు వెళ్ళారు. అక్కడ అత్రి మహర్షి రఘువంశ శ్రేష్ఠుడైన రామునకు ఆ తీర్థయాత్రా పుణ్య ప్రభావాన్ని వివరించారు.
చౌపాయి 311.1-4
कहत धरम इतिहास सप्रीती।भयउ भोरु निसि सो सुख बीती।।
नित्य निबाहि भरत दोउ भाई।राम अत्रि गुर आयसु पाई।।
सहित समाज साज सब सादें।चले राम बन अटन पयादें।।
कोमल चरन चलत बिनु पनहीं।भइ मृदु भूमि सकुचि मन मनहीं।।
कुस कंटक काँकरीं कुराईं।कटुक कठोर कुबस्तु दुराईं।।
महि मंजुल मृदु मारग कीन्हे।बहत समीर त्रिबिध सुख लीन्हे।।
सुमन बरषि सुर घन करि छाहीं।बिटप फूलि फलि तृन मृदुताहीं।।
मृग बिलोकि खग बोलि सुबानी।सेवहिं सकल राम प्रिय जानी।।
kahata dharama itihāsa saprītī |bhayau bhoru nisi so sukha bītī ||
nitya nibāhi bharata dou bhāī |rāma atri gura āyasu pāī ||
sahita samāja sāja saba sādeṁ |cale rāma bana aṭana payādeṁ ||
komala carana calata binu panahīṁ |bhai mṛdu bhūmi sakuci mana manahīṁ ||
kusa kaṁṭaka kā̃karīṁ kurāīṁ |kaṭuka kaṭhora kubastu durāīṁ ||
mahi maṁjula mṛdu māraga kīnhe |bahata samīra tribidha sukha līnhe ||
sumana baraṣi sura ghana kari chāhīṁ |biṭapa phūli phali tṛna mṛdutāhīṁ ||
mṛga biloki khaga boli subānī |sevahiṁ sakala rāma priya jānī ||
ధర్మాన్ని పురాతన కథలను ప్రేమతో చెప్పుకుంటూ, రాత్రి ఆనందంగా గడచింది, తెల్లవారింది. నిత్య కర్తవ్యాలు ముగించిన ఇద్దరు సోదరులు భరతుడు శత్రుఘ్నుడు, రాముని వద్దను గురువైన అత్రి వద్దను అనుమతి పొంది, తమ సమాజంతో, అందరూ సరళ వేషంలో, రాముని అడవిలో పాదాలతో సంచరించడానికి బయలుదేరారు. చెప్పులు లేక మెత్తని పాదాలతో నడిచినప్పుడు, భూమి మెత్తగా అయింది, మనసులో సిగ్గుతో కుదిణింది. దర్భపు గడ్డి, ముళ్లు, చిన్న రాళ్లు, కంపలు, మరియు కఠినమైన, గట్టిమైన, అంగాదినమైన ప్రతిదాన్ని ఆమె దాచిపెట్టింది. భూమి దారులను అందంగా మెత్తగా చేసింది; గాలి మూడు విధాలుగా వీసింది, మృదువుగా, చల్లగా, సువాసనతో, ఆనందాన్ని ఇచ్చింది. దేవతలు పువ్వులను కురిపించారు, మేఘాలు నీడను ఇచ్చాయి; చెట్లు వికసించి కాయలను ఇచ్చాయి, గడ్డి మెత్తగా అయింది. జింకలు చూశాయి, పక్షులు ఇంపైన గొంతుతో పాడాయి; రామునికి ప్రియమైనవారని తెలిసి అందరూ వారిని సేవించారు.
దోహా 311
सुलभ सिद्धि सब प्राकृतहु राम कहत जमुहात।राम प्रान प्रिय भरत कहुँ यह न होइ बड़ि बात।।311।।
sulabha siddhi saba prākṛtahu rāma kahata jamuhāta |rāma prāna priya bharata kahũ yaha na hoi baṛi bāta ||311||
సామాన్య మనుష్యునికి కూడా, రాముని పేరు ఉచ్చరిస్తే అన్ని సిద్ధులు సులభంగా లభిస్తాయి. రామునికి తన ప్రాణము వంటి ప్రియమైన భరతునికి ఇది పెద్ద విషయం కాదు.
చౌపాయి 312.1-4
एहि बिधि भरतु फिरत बन माहीं।नेमु प्रेमु लखि मुनि सकुचाहीं।।
पुन्य जलाश्रय भूमि बिभागा।खग मृग तरु तृन गिरि बन बागा।।
चारु बिचित्र पबित्र बिसेषी।बूझत भरतु दिब्य सब देखी।।
सुनि मन मुदित कहत रिषिराऊ।हेतु नाम गुन पुन्य प्रभाऊ।।
कतहुँ निमज्जन कतहुँ प्रनामा।कतहुँ बिलोकत मन अभिरामा।।
कतहुँ बैठि मुनि आयसु पाई।सुमिरत सीय सहित दोउ भाई।।
देखि सुभाउ सनेहु सुसेवा।देहिं असीस मुदित बनदेवा।।
फिरहिं गएँ दिनु पहर अढ़ाई।प्रभु पद कमल बिलोकहिं आई।।
ehi bidhi bharatu phirata bana māhīṁ |nemu premu lakhi muni sakucāhīṁ ||
punya jalāśraya bhūmi bibhāgā |khaga mṛga taru tṛna giri bana bāgā ||
cāru bicitra pabitra biseṣī |būjhata bharatu dibya saba dekhī ||
suni mana mudita kahata riṣirāū |hetu nāma guna punya prabhāū ||
katahũ nimajjana katahũ pranāmā |katahũ bilokata mana abhirāmā ||
katahũ baiṭhi muni āyasu pāī |sumirata sīya sahita dou bhāī ||
dekhi subhāu sanehu susevā |dehiṁ asīsa mudita banadevā ||
phirahiṁ gaẽ dinu pahara aṛhāī |prabhu pada kamala bilokahiṁ āī ||
ఈ విధంగా భరతుడు అడవిలో తిరుగుతూ ఉన్నాడు; అతని నియమాన్ని, ప్రేమను చూచి మునులు సిగ్గపడ్డారు. పుణ్య జలాశయాలు, భూమి విభాగాలు, పక్షులు, జింకలు, వృక్షాలు, గడ్డి, కొండలు, అడవులు, ఉద్యానవనాల గురించి విచారించాడు. అన్నీ అందమైనవి, విచిత్రమైనవి, ముఖ్యంగా పవిత్రమైనవి; అన్నీ దివ్యమైనవని చూచి భరతుడు మునిని విచారించాడు. అతని మాటలు విని, మునుల రాజు ఆనందంగా ప్రతి దాని కారణాన్ని, నామాన్ని, గుణాన్ని, పుణ్య ప్రభావాన్ని చెప్పాడు. ఒక చోట స్నానం చేశాడు, మరో చోట నమస్కరించాడు, ఇంకో చోట మనసు సంతోషించే దృశ్యాన్ని చూశాడు. ఒక చోట ముని అనుమతి తీసుకుని కూర్చుని, సీతను, ఇద్దరు సోదరులను స్మరించాడు. అతని స్వభావాన్ని, ప్రేమను, నిష్ఠాపూర్వక సేవను చూచి, అడవి దేవతలు ఆనందంగా ఆశీర్వాదాలు ఇచ్చారు. రోజులో రెండున్నర జాములు గడిచాక తిరిగి వచ్చి, స్వామియొక్క పద్మ చరణాలను దర్శించాడు.
దోహా 312
देखे थल तीरथ सकल भरत पाँच दिन माझ।कहत सुनत हरि हर सुजसु गयउ दिवसु भइ साँझ।।312।।
dekhe thala tīratha sakala bharata pā̃ca dina mājha |kahata sunata hari hara sujasu gayau divasu bhai sā̃jha ||312||
భరతుడు ఐదు రోజులలో అన్ని తీర్థాలను పుణ్యక్షేత్రాలను చూశాడు. హరి హరుల యశస్సును చెప్పుకుంటూ వినుకుంటూ ఉండగా, పగలు గడచి సాయంత్రం అయింది.
చౌపాయి 313.1-4
भोर न्हाइ सबु जुरा समाजू।भरत भूमिसुर तेरहुति राजू।।
भल दिन आजु जानि मन माहीं।रामु कृपाल कहत सकुचाहीं।।
गुर नृप भरत सभा अवलोकी।सकुचि राम फिरि अवनि बिलोकी।।
सील सराहि सभा सब सोची।कहुँ न राम सम स्वामि सँकोची।।
भरत सुजान राम रुख देखी।उठि सप्रेम धरि धीर बिसेषी।।
करि दंडवत कहत कर जोरी।राखीं नाथ सकल रुचि मोरी।।
मोहि लगि सहेउ सबहिं संतापू।बहुत भाँति दुखु पावा आपू।।
अब गोसाइँ मोहि देउ रजाई।सेवौं अवध अवधि भरि जाई।।
bhora nhāi sabu jurā samājū |bharata bhūmisura terahuti rājū ||
bhala dina āju jāni mana māhīṁ |rāmu kṛpāla kahata sakucāhīṁ ||
gura nṛpa bharata sabhā avalokī |sakuci rāma phiri avani bilokī ||
sīla sarāhi sabhā saba socī |kahũ na rāma sama svāmi sãkocī ||
bharata sujāna rāma rukha dekhī |uṭhi saprema dhari dhīra biseṣī ||
kari daṁḍavata kahata kara jorī |rākhīṁ nātha sakala ruci morī ||
mohi lagi saheu sabahiṁ saṁtāpū |bahuta bhā̃ti dukhu pāvā āpū ||
aba gosāĩ mohi deu rajāī |sevauṁ avadha avadhi bhari jāī ||
తెల్లవారు స్నానం చేసి, సమస్త సభ సమావేశమైంది: భరతుడు, బ్రాహ్మణులు, తిర్హుత్ దేశపు రాజు. ఇది శుభమైన రోజు అని తన మనస్సులో తెలుసుకొని, కరుణామయుడైన రాముడు చెప్పడానికి సిగ్గుపడ్డాడు. గురువు, రాజు, భరతుడు, సభ అందరినీ రాముడు చూశాడు, తర్వాత సిగ్గుతో నేలవైపు చూశాడు. సభ అందరూ అతని సౌమ్య స్వభావాన్ని పొగడి అనుకున్నారు: రాముని వంటి తన కోరికను చెప్పడానికి సంకోచించే యజమాని ఎక్కడా లేడు. తెలివైన భరతుడు, రాముని ముఖభావాన్ని చూసి, ప్రేమతో లేచి, ప్రత్యేకమైన ధైర్యాన్ని తీసుకున్నాడు. దణ్డవత్ ప్రణామం చేసి, చేతులు జోడించి, "నాథా, నా అన్ని కోరికలను నెరవేర్చావు" అన్నాడు. "నా కోసం అందరూ బాధను భరించారు, నీవే అనేక విధాలుగా బాధ పడ్డావు. ఇప్పుడు, గోస్వామీ, నాకు అనుమతి ఇవ్వు, అయోధ్యకు వెళ్లి ముఴువు కాలం సేవిస్తాను."
దోహా 313
जेहिं उपाय पुनि पाय जनु देखै दीनदयाल।सो सिख देइअ अवधि लगि कोसलपाल कृपाल।।313।।
jehiṁ upāya puni pāya janu dekhai dīnadayāla |so sikha deia avadhi lagi kosalapāla kṛpāla ||313||
కోసలను రక్షించువాడా, దీనులపై దయగలవాడా, నిర్ణీత కాలం ముగిసే వరకు, నీ దాసుడు మళ్లీ నీ పాదాలను చూడగలిగే ఏదైనా ఉపాయాన్ని నాకు బోధించు.
చౌపాయి 314.1-4
पुरजन परिजन प्रजा गोसाई।सब सुचि सरस सनेहँ सगाई।।
राउर बदि भल भव दुख दाहू।प्रभु बिनु बादि परम पद लाहू।।
स्वामि सुजानु जानि सब ही की।रुचि लालसा रहनि जन जी की।।
प्रनतपालु पालिहि सब काहू।देउ दुहू दिसि ओर निबाहू।।
अस मोहि सब बिधि भूरि भरोसो।किएँ बिचारु न सोचु खरो सो।।
आरति मोर नाथ कर छोहू।दुहुँ मिलि कीन्ह ढीठु हठि मोहू।।
यह बड़ दोषु दूरि करि स्वामी।तजि सकोच सिखइअ अनुगामी।।
भरत बिनय सुनि सबहिं प्रसंसी।खीर नीर बिबरन गति हंसी।।
purajana parijana prajā gosāī |saba suci sarasa sanehã sagāī ||
rāura badi bhala bhava dukha dāhū |prabhu binu bādi parama pada lāhū ||
svāmi sujānu jāni saba hī kī |ruci lālasā rahani jana jī kī ||
pranatapālu pālihi saba kāhū |deu duhū disi ora nibāhū ||
asa mohi saba bidhi bhūri bharoso |kiẽ bicāru na socu kharo so ||
ārati mora nātha kara chohū |duhũ mili kīnha ḍhīṭhu haṭhi mohū ||
yaha baṛa doṣu dūri kari svāmī |taji sakoca sikhaia anugāmī ||
bharata binaya suni sabahiṁ prasaṁsī |khīra nīra bibarana gati haṁsī ||
పట్టణ ప్రజలు, బంధువులు, ప్రజలు, నా స్వామీ, అందరూ పరిశుద్ధులు, తీయని ప్రేమతో మీతో బంధించబడినవారు. మీ ఆజ్ఞ ప్రకారం, ప్రపంచ జీవిత దుఃఖాలు కూడా మంచివే; కానీ స్వామి లేకుండా, ఉత్తమ పదవి పొందడం వ్యర్థం. సర్వజ్ఞుడైన స్వామి తన సేవకుల ప్రతి ఒక్కరి అభిరుచి, కోరిక, జీవన విధానం తెలుసుకుంటాడు. శరణు కోరేవారిని కాపాడేవాడు అందరినీ పోషిస్తాడు, ఈ లోకం మరియు పరలోకం రెండింటిలో నమ్ము కాపాడుతాడు. కాబట్టి నాకు అన్ని విధాలుగా మిక్కిల నమ్మకం ఉంది; ఆలోచిస్తే ఏ చింతకు ఆస్కారం లేదు. నా వ్యాకులత, నా స్వామి యొక్క మృదువైన కరుణ కలిసి నన్ను ధైర్యంగా, పట్టుదలగా చేశాయి. స్వామీ, ఈ గొప్ప తప్పును మన్నించి, సంకోచాన్ని విడిచి, మీ అనుచరుడికి ఆజ్ఞ ఇవ్వండి. భరతుని వేడుకోలు విన్న అందరూ ప్రశంసించారు; అది పాలలో నీటిని వేరుచేసే హంస మార్గం వంటిది.
దోహా 314
दीनबंधु सुनि बंधु के बचन दीन छलहीन।देस काल अवसर सरिस बोले रामु प्रबीन।।314।।
dīnabaṁdhu suni baṁdhu ke bacana dīna chalahīna |desa kāla avasara sarisa bole rāmu prabīna ||314||
దీనులకు బంధువైన రాముడు, సోదరుని మాటలను విన్నాడు, అవి వినయమైనవి, మోసరహితమైనవి. దేశం, కాలం, సమయానికి తగినట్లు నిపుణుడైన రాముడు మాట్లాడాడు.
చౌపాయి 315.1-4
तात तुम्हारि मोरि परिजन की।चिंता गुरहि नृपहि घर बन की।।
माथे पर गुर मुनि मिथिलेसू।हमहि तुम्हहि सपनेहुँ न कलेसू।।
मोर तुम्हार परम पुरुषारथु।स्वारथु सुजसु धरमु परमारथु।।
पितु आयसु पालिहिं दुहु भाई।लोक बेद भल भूप भलाई।।
गुर पितु मातु स्वामि सिख पालें।चलेहुँ कुमग पग परहिं न खालें।।
अस बिचारि सब सोच बिहाई।पालहु अवध अवधि भरि जाई।।
देसु कोसु परिजन परिवारू।गुर पद रजहिं लाग छरुभारू।।
तुम्ह मुनि मातु सचिव सिख मानी।पालेहु पुहुमि प्रजा रजधानी।।
tāta tumhāri mori parijana kī |ciṁtā gurahi nṛpahi ghara bana kī ||
māthe para gura muni mithilesū |hamahi tumhahi sapanehũ na kalesū ||
mora tumhāra parama puruṣārathu |svārathu sujasu dharamu paramārathu ||
pitu āyasu pālihiṁ duhu bhāī |loka beda bhala bhūpa bhalāī ||
gura pitu mātu svāmi sikha pāleṁ |calehũ kumaga paga parahiṁ na khāleṁ ||
asa bicāri saba soca bihāī |pālahu avadha avadhi bhari jāī ||
desu kosu parijana parivārū |gura pada rajahiṁ lāga charubhārū ||
tumha muni mātu saciva sikha mānī |pālehu puhumi prajā rajadhānī ||
అన్నయ్యా, నీకూ నాకూ మరియు మన కుటుంబానికి, ఇంటికి మరియు అరణ్యానికి చింతను గురువు మరియు రాజు భరిస్తారు. గురువు, ముని, మిథిల ప్రభువు మన తలపై నిలిచి ఉండగా, నీవూ నేనూ కలలో కూడా ఎటువంటి కష్టానికి గురికాము. నీకూ నాకూ ఉత్తమ మానవ లక్ష్యం, మన స్వార్థం, మన మంచి కీర్తి, ధర్మం మరియు పరమపదం అన్నీ ఇందులోనే ఉన్నాయి: మేము ఇద్దరు సోదరులం మన తండ్రి ఆజ్ఞను పాటించాలి. లోకంలోను వేదంలోను రాజు మంచి మంచిదే. తన గురువు, తండ్రి, తల్లి, స్వామి ఆజ్ఞలను పాటించేవాడు వంకర దారిలో నడిచినా, అతని పాదాలు గుంటలో పడవు. ఇలా ఆలోచించి, అన్ని చింతలు విడిచి, అయోధ్యకు వెళ్ళి, నిర్ణీత కాలం దానిని రక్షించు. దేశం, ఖజానా, బంధువులు, కుటుంబం వీటి భారం గురువు పాదధూళిపైనే పడుతుంది. ముని, నీ తల్లులు, మంత్రుల సలహాను మన్నించి, భూమిని, ప్రజలను, రాజధానిని రక్షించు.
దోహా 315
मुखिआ मुखु सो चाहिऐ खान पान कहुँ एक।पालइ पोषइ सकल अँग तुलसी सहित बिबेक।।315।।
mukhiā mukhu so cāhiai khāna pāna kahũ eka |pālai poṣai sakala ãga tulasī sahita bibeka ||315||
పాలకుడు నోరు వలె ఉండాలి, అది మాత్రమే తిని త్రాగుతుంది, అయినా తులసీదాస్ చెబుతున్నారు, వివేకంతో శరీరంలోని ప్రతి అవయవాన్ని పోషించి కాపాడుతుంది.
చౌపాయి 316.1-4
राजधरम सरबसु एतनोई।जिमि मन माहँ मनोरथ गोई।।
बंधु प्रबोधु कीन्ह बहु भाँती।बिनु अधार मन तोषु न साँती।।
भरत सील गुर सचिव समाजू।सकुच सनेह बिबस रघुराजू।।
प्रभु करि कृपा पाँवरीं दीन्हीं।सादर भरत सीस धरि लीन्हीं।।
चरनपीठ करुनानिधान के।जनु जुग जामिक प्रजा प्रान के।।
संपुट भरत सनेह रतन के।आखर जुग जुन जीव जतन के।।
कुल कपाट कर कुसल करम के।बिमल नयन सेवा सुधरम के।।
भरत मुदित अवलंब लहे तें।अस सुख जस सिय रामु रहे तें।।
rājadharma sarbasu etanoī |jimi mana māhā̃ manoratha goī ||
bandhu prabodhu kīnha bahu bhā̃tī |binu adhāra mana toṣu na sā̃tī ||
bharata sīla guru saciva samājū |sakuca saneha bibasa raghurājū ||
prabhu kari kṛpā pā̃varī̃ dīnhī̃ |sādara bharata sīsa dhari līnhī̃ ||
caraṇapīṭha karuṇānidhāna ke |janu juga jāmika prajā prāna ke ||
saṃpuṭa bharata saneha ratana ke |ākhara juga juna jīva jatana ke ||
kula kapāṭa kara kusala karama ke |bimala nayana sevā sudharama ke ||
bharata mudita avalaṃba lahe tẽ |asa sukha jasa siya rāmu rahe tẽ ||
రాజు ధర్మమంతా ఇంతే, మనసులో ఒక కోరిక దాగివున్నట్లు. రాముడు తమ్ముడిని పలు విధాలుగా ఓదార్చాడు, గానీ ఆధారం లేకుండా మనసుకు తృప్తి గానీ శాంతి గానీ కలగలేదు. భరతుని గుణం, గురువు, మంత్రులు, సభికులందరినీ చూచి, రఘురాజు సిగ్గుతోను ప్రేమతోను వశపడ్డాడు. ప్రభువు కృపతో తన పాదుకలను ఇచ్చాడు, భరతుడు భక్తితో వాటిని తలపై ధరించాడు. అవి కరుణానిధియైన ప్రభువు పాదపీఠాలు, ప్రజల ప్రాణాలను కాపాడే కావలివారి వలె. అవి భరతుని ప్రేమ రత్నానికి పెట్టె, జీవుని ప్రయత్నానికి అక్షరాల వలె. అవి కుల ద్వారాలు, కుశల కర్మలకు చేతులు, సేవకు ధర్మానికి నిర్మల నయనాలు. భరతుడు ఈ ఆధారాన్ని పొంది ఆనందించాడు, సీతా రాములు స్వయంగా ఉన్నట్లు అంత సుఖం.
దోహా 316
मागेउ बिदा प्रनामु करि राम लिए उर लाइ।लोग उचाटे अमरपति कुटिल कुअवसरु पाइ।।316।।
māgeu bidā pranāmu kari rāma liye ura lāi |loga ucāṭe amarapati kuṭila kuavasaru pāi ||316||
భరతుడు నమస్కరించి వెళ్ళడానికి అనుమతి కోరగా, రాముడు అతనిని గుండెకు హత్తుకొన్నాడు. కాని అమరుల ప్రభువైన ఇంద్రుడు కుటిలుడై, చెడు సమయమును పొంది, ప్రజలను వెళ్ళాలని అస్వస్థులను చేసాడు.
చౌపాయి 317.1-4
सो कुचालि सब कहँ भइ नीकी।अवधि आस सम जीवनि जी की।।
नतरु लखन सिय सम बियोगा।हहरि मरत सब लोग कुरोगा।।
रामकृपाँ अवरेब सुधारी।बिबुध धारि भइ गुनद गोहारी।।
भेंटत भुज भरि भाइ भरत सो।राम प्रेम रसु कहि न परत सो।।
तन मन बचन उमग अनुरागा।धीर धुरंधर धीरजु त्यागा।।
बारिज लोचन मोचत बारी।देखि दसा सुर सभा दुखारी।।
मुनिगन गुर धुर धीर जनक से।ग्यान अनल मन कसें कनक से।।
जे बिरंचि निरलेप उपाए।पदुम पत्र जिमि जग जल जाए।।
so kucāli saba kahã bhai nīkī |avadhi āsa sama jīvani jī kī ||
nataru lakhana siya sama biyogā |hahari marata saba loga kurogā ||
rāmakṛpā̃ avareba sudhārī |bibudha dhāri bhai guṇada gohārī ||
bhẽṭata bhuja bhari bhāi bharata so |rāma prema rasu kahi na parata so ||
tana mana bacana umaga anurāgā |dhīra dhuraṃdhara dhīraju tyāgā ||
bārija locana mocata bārī |dekhi dasā sura sabhā dukhārī ||
munigana guru dhura dhīra janaka se |gyāna anala mana kasẽ kanaka se ||
je birañci nirlepa upāe |paduma patra jimi jaga jala jāe ||
ఆ చెడు పన్నాగం అందరికీ మంచిగా మారింది; ఎందుకంటే వనవాస నిర్ణీత కాలం యొక్క ఆశ వారి హృదయాలకు ప్రాణం చేకూర్చే అమృతం వలె ఉంది. లేకపోతే, లక్ష్మణుడు మరియు సీత యొక్క వియోగం వలన, అందరూ భయంకర వ్యాధి పీడితుల వలె గుప్పిరిసి మరణించి ఉండేవారు. రాముని కృప వలన ముడి విప్పబడింది, దేవతల శత్రు సమూహం మంచిని అనుగ్రహించేదిగా మారింది, సాయం తీసుకువచ్చే ఆర్తనాదం వలె. రాముడు తన సోదరుడైన భరతుని చేతులతో కౌగిలించుకున్నప్పుడు, ఆ ప్రేమ యొక్క తీపిని చెప్పలేక పోయారు. దేహం, మనసు, వాక్కు ప్రేమతో ఉవ్వెత్తాయి; ధైర్యంలో అగ్రగణ్యుడైన భరతుడు కూడా తన ధైర్యాన్ని విడిచాడు. అతని కమల నయనాల నుండి కన్నీరు కారింది; అతని స్థితి చూసి దేవతల సభ బాధపడింది. మునులు, గురువులు, జనకుడు వంటి ధైర్యశీలులు, వారి మనసు జ్ఞాన అగ్నిలో బంగారం వలె పరీక్షించబడినవారు, బ్రహ్మ వారిని లోకం చేత ముట్టనివారిగా సృష్టించాడు, నీటిలో పుట్టిన కమల ఆకు నీటిచే తాకనట్లు.
దోహా 317
तेउ बिलोकि रघुबर भरत प्रीति अनूप अपार।भए मगन मन तन बचन सहित बिराग बिचार।।317।।
teu biloki raghubara bharata prīti anūpa apāra |bhae magana mana tana bacana sahita birāga bicāra ||317||
వారు కూడా రఘుబరుడైన రాముని మరియు భరతుని అపూర్వమైన అపారమైన ప్రేమను చూచి, మనస్సు, శరీరం, వాక్కుతో పాటు వైరాగ్యం మరియు విచారంతో సహా మునిగిపోయారు.
చౌపాయి 318.1-4
जहाँ जनक गुर मति भोरी।प्राकृत प्रीति कहत बड़ि खोरी।।
बरनत रघुबर भरत बियोगू।सुनि कठोर कबि जानिहि लोगू।।
सो सकोच रसु अकथ सुबानी।समउ सनेहु सुमिरि सकुचानी।।
भेंटि भरत रघुबर समुझाए।पुनि रिपुदवनु हरषि हियँ लाए।।
सेवक सचिव भरत रुख पाई।निज निज काज लगे सब जाई।।
सुनि दारुन दुखु दुहूँ समाजा।लगे चलन के साजन साजा।।
प्रभु पद पदुम बंदि दोउ भाई।चले सीस धरि राम रजाई।।
मुनि तापस बनदेव निहोरी।सब सनमानि बहोरि बहोरी।।
jahā̃ janaka guru mati bhorī |prākṛta prīti kahata baṛi khorī ||
baranata raghubara bharata biyogū |suni kaṭhora kabi jānihi logū ||
so sakoca rasu akatha subānī |samau sanehu sumiri sakucānī ||
bhẽṭi bharata raghubara samujhāe |puni ripudavanu haraṣi hiyã lāe ||
sevaka saciva bharata rukha pāī |nija nija kāja lage saba jāī ||
suni dārun dukhu duhū̃ samājā |lage calana ke sājana sājā ||
prabhu pada paduma bandi dou bhāī |cale sīsa dhari rāma rajāī ||
muni tāpasa banadeva nihorī |saba sanamāni bahori bahorī ||
జనకుడు, గురువు మనసులో గుండెలవిరిగిన చోట, సామాన్య ప్రజల ప్రేమను గురించి చెప్పడం పెద్ద తప్పు అవుతుంది. రాముడికి, భరతుడికి మధ్య జరిగిన వియోగాన్ని ఒక కవి వర్ణిస్తే, ప్రజలు విని అతనిని గట్టి హృదయం గలవాడిగా భావిస్తారు. ఆ సిగ్గు, సంకోచం, చెప్పలేని ఆ భావం, సందర్భాన్ని, ప్రేమను స్మరించి వాక్దేవతను కూడా వెనుకకు తగ్గించింది. రాముడు భరతుడిని ఆలింగనం చేసి ఓదార్చాడు; తరువాత ఆనందంతో శత్రుఘ్నుడిని హృదయానికి చేర్చాడు. సేవకులు, మంత్రులు భరతుడి కోరికను గ్రహించి, అందరూ వెళ్లి తమ తమ పనులలో నిమగ్నమయ్యారు. వియోగం యొక్క భయంకర దుఃఖాన్ని విని, రెండు వర్గాలు ప్రయాణ సన్నాహాలు ప్రారంభించాయి. ఇద్దరు సోదరులు తమ స్వామి యొక్క పద్మ పాదాలను వందించి, రాముని ఆజ్ఞను తలపై ధరించి బయలుదేరారు. మునులు, తపస్వులు, వనదేవతల వద్ద వీడ్కోలు తీసుకున్నారు, వారందరినీ మళ్లీ మళ్లీ గౌరవించారు.
దోహా 318
लखनहि भेंटि प्रनामु करि सिर धरि सिय पद धूरि।चले सप्रेम असीस सुनि सकल सुमंगल मूरि।।318।।
lakhanahi bheṇṭi pranāmu kari sir dhari siya pada dhūri |cale sa-prema asīsa suni sakala su-maṅgala mūri ||318||
లక్ష్మణుడిని ఆలింగనం చేసి నమస్కరించి, సీత పాదాల ధూళిని తలపై ధరించి, సకల శుభాల మూలమైన ఆమె ఆశీస్సును ప్రేమతో విని, ఇద్దరు సోదరులు బయలుదేరారు.
చౌపాయి 319.1-4
सानुज राम नृपहि सिर नाई।कीन्हि बहुत बिधि बिनय बड़ाई।।
देव दया बस बड़ दुखु पायउ।सहित समाज काननहिं आयउ।।
पुर पगु धारिअ देइ असीसा।कीन्ह धीर धरि गवनु महीसा।।
मुनि महिदेव साधु सनमाने।बिदा किए हरि हर सम जाने।।
सासु समीप गए दोउ भाई।फिरे बंदि पग आसिष पाई।।
कौसिक बामदेव जाबाली।पुरजन परिजन सचिव सुचाली।।
जथा जोगु करि बिनय प्रनामा।बिदा किए सब सानुज रामा।।
नारि पुरुष लघु मध्य बड़ेरे।सब सनमानि कृपानिधि फेरे।।
s-anuja rāma nṛpahi sir nāī |kīnhi bahuta bidhi binaya baṛāī ||
deva dayā basa baṛa dukhu pāyu |sahita samāja kānanahiṃ āyu ||
pura pagu dhāri-a dei asīsā |kīnha dhīra dhari gavanu mahīsā ||
muni mahideva sādhu sanamāne |bidā kiye hari hara sama jāne ||
sāsu samīpa gae dou bhāī |phire bandi paga āsiṣa pāī ||
kausika bāmadeva jāvālī |purajana parijana saciva sucālī ||
jathā jogu kari binaya pranāmā |bidā kiye saba s-anuja rāmā ||
nāri puruṣa laghu madhya baṛere |saba sanamāni kṛpānidhi phere ||
తమ్ముడితో రాముడు రాజుకు తల వంచి, అనేక రకాల వినయమైన మరియు గౌరవనీయమైన మాటలతో అతనితో మాట్లాడాడు. "స్వామీ, కరుణతో మీరు మహా కష్టాన్ని భరించి, మీ అందరితో కలిసి అడవికి వచ్చారు. ఇప్పుడు మాకు ఆశీర్వాదమిచ్చి నగరం వైపు మీ పాదాన్ని ఉంచండి." రాజు ధైర్యం తీసుకుని తన ప్రయాణాన్ని ప్రారంభించాడు. మునులు, బ్రాహ్మణులు మరియు సాధువులు గౌరవించబడ్డారు, రాముడు వారిని హరి మరియు హరులకు సమానంగా భావించి సాగనంపాడు. ఇద్దరు సోదరులు తమ అత్తగారి దగ్గరకు వెళ్లి, ఆమె పాదాలకు వంగి ఆశీర్వాదం పొంది తిరిగి వచ్చారు. విశ్వామిత్రుడు, వామదేవుడు, జాబాలి, నగర ప్రజలు, కుటుంబ సభ్యులు, మంచి ప్రవర్తన గల మంత్రులు, వీరిలో ప్రతి ఒక్కరికీ తగినట్లు వినయమైన మాటలు మరియు నమస్కారం చేసి, తమ్ముడితో రాముడు అందరినీ వీడ్కోలు పలికాడు. స్త్రీలు, పురుషులు, చిన్నవారు, మధ్యములు, పెద్దవారు: కరుణా నిధి అందరినీ గౌరవించి తిరిగి పంపాడు.
దోహా 319
भरत मातु पद बंदि प्रभु सुचि सनेहँ मिलि भेंटि।बिदा कीन्ह सजि पालकी सकुच सोच सब मेटि।।319।।
bharata mātu pada bandi prabhu suci sanehaṃ mili bheṇṭi |bidā kīnha saji pālakī sakuca soca saba meṭi ||319||
ప్రభువు భరతుని తల్లి పాదాలకు నమస్కరించి, పరిశుద్ధమైన ప్రేమతో ఆమెను ఆలింగనం చేసుకున్నాడు. తరువాత ఆమె పల్లకీని అలంకరించి ఆమెను సాగనంపి, ఆమె సిగ్గును చింతను అన్నింటినీ తొలగించాడు.
Frequently Asked Questions
परंपरा में भरत-चरित्र के पाठ को ‘निष्काम सेवा, भ्रातृ-प्रेम, और राज्य/गृहस्थ-धर्म की शुद्धि’ का फलदायक माना गया है। ‘भरतकूप’ प्रसंग का स्मरण तीर्थ-स्नान-सदृश मन-शुद्धि और लोक-कल्याण-बुद्धि बढ़ाने वाला कहा जाता है—मन, वाणी, कर्म की ‘बिमलता’ (पंक्ति: ‘होइहहिं बिमल करम मन बानी’)।
इस खंड (भरत-विनय, पादुका-प्रदान, सेवा-धर्म) में साधारणतः राम-नाम-सम्पुट प्रचलित है: ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘राम राम’ का जप। कुछ परंपराओं में ‘भरतचरित’ के साथ ‘प्रनतपाल’ भाव हेतु ‘दीन दयाल’/‘कृपालु’ नाम-स्मरण भी जोड़ा जाता है।
Ask anything about Prakarana 32 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
