Adhyaya 80

Verse 1

ऑपनआ क्र बछ। अर: सप्तसप्ततितमो<्ध्याय: भीमसेन, धृष्टद्युम्न तथा द्रोणाचार्यका पराक्रम संजय उवाच आत्मदोषात्‌ त्वया राजन प्राप्त व्यसनमीदृशम्‌ । न हि दुर्योधनस्तानि पश्यते भरतर्षभ

Wika ni Sanjaya: “O Hari, dahil sa sarili mong pagkukulang ay napasapit ka sa ganitong kapahamakan. O pinakadakila sa mga Bharata, hindi tunay na nakikita ni Duryodhana ang mga kahihinatnang iyon.”

Verse 2

यानि त्वं दृष्टवान्‌ राजन्‌ धर्मसंकरकारिते । तव दोषात्‌ पुरा वृत्तं द्यूतमेव विशाम्पते

Wika ni Sanjaya: “O Hari, ang mga bagay na minsan mo nang nasaksihan—yaong mga gawaing nagbunga ng pagkalito at pagkasira ng dharma—noon pa man ay nagmula sa sarili mong kasalanan: ang labanang pagsusugal na iyon, O panginoon ng bayan.”

Verse 3

संजय कहते हैं--राजन! आपने अपने ही दोषसे यह संकट प्राप्त किया है। भरतश्रेष्ठ) जिन धर्म और अधर्मके सम्मिश्रणसे उत्पन्न दोषोंको आप देखते थे, उन्हें दुर्योधन नहीं देख सका था। प्रजानाथ! आपके अपराधसे ही पहले द्यूतक्रीड़ाकी घटना घटी थी ।।

Wika ni Sanjaya: “O Hari, sa sarili mong kasalanan ka napasapit sa kapahamakan na ito. O pinakamainam sa mga Bharata, ang mga kapinsalaang isinilang sa paghahalo ng dharma at adharma—na ngayo’y nakikita mo—ay hindi nakita ni Duryodhana. O panginoon ng bayan, dahil sa iyong pagkakasala naganap noon ang pangyayaring pagsusugal. At dahil din sa iyong kasalanan, nagsimula ngayon ang digmaan laban sa mga Pandava. Yamang ikaw mismo ang gumawa ng kasalanan, ikaw rin ngayon ang tumitikim ng bunga nito.”

Verse 4

आत्मनैव कृतं कर्म आत्मनैवोपभुज्यते । इह च प्रेत्य वा राजंस्त्वया प्राप्त यथातथम्‌,राजन्‌! इहलोक अथवा परलोकमें अपने किये हुए कर्मका फल अपने-आपको ही भोगना पड़ता है; अत: आपको जैसेका तैसा प्राप्त हुआ है

Wika ni Sañjaya: “Ang gawang ginawa ng tao sa sarili niyang kamay, siya rin ang tanging tatanggap ng bunga nito. Maging sa mundong ito o pagkamatay, O Hari, ang dumating sa iyo ay ganap na ayon sa iyong ginawa.”

Verse 5

तस्माद्‌ राजन्‌ स्थिरो भूत्वा प्राप्येदं व्यसनं महत्‌ | शृणु युद्ध यथावृत्तं शंसतो मे नराधिप

Kaya nga, O Hari, patatagin mo ang loob—bagama’t sinalubong mo ang malaking kapahamakan na ito—at makinig, O panginoon ng mga tao, habang isinasalaysay ko kung paano tunay na naganap ang labanan.

Verse 6

राजन! नरेश्वर! इस महान्‌ संकटको पाकर भी स्थिरता-पूर्वक युद्धका यथावत्‌ वृतान्त जैसा मैं बता रहा हूँ सुनिये ।।

Wika ni Sañjaya: O Hari, O panginoon ng mga tao—bagama’t sumiklab ang malaking panganib na ito—pakinggan mo akong magsalaysay, nang malinaw at tapat, ng tunay na takbo ng digmaan. Pagkaraan, ang bayaning si Bhimasena, sa pamamagitan ng mga palasong matalim na parang labaha, ay bumutas sa iyong malawak na hukbo at sumugod upang salakayin ang lahat ng nakababatang kapatid ni Duryodhana.

Verse 7

दुःशासन दुर्विषहं दुःसहं दुर्मद जयम्‌ । जयत्सेनं विकर्ण च चित्रसेनं सुदर्शनम्‌

Wika ni Sañjaya: Nang makita niyang ang mga anak mo—Duhshasana, Durvishaha, Duhsaha, Durmada, Jaya, Jayatsena, Vikarna, Chitrasena, Sudarshana, Charuchitra, Suvarman, Dushkarna, Karna—at marami pang dakilang mandirigmang nakasakay sa karwahe ay nakatindig sa malapit, nag-aalab sa galit, ang makapangyarihang Bhimasena ay pumasok sa malawak na hanay ng mga Kaurava sa larangan ng digmaan, bagama’t binabantayan ito ni Bhishma.

Verse 8

चारुचित्रं सुवर्माणं दुष्कर्ण कर्णमेव च । एतांश्षान्यांश्व सुबहूनू समीपस्थान्‌ महारथान्‌

Wika ni Sañjaya: “(Nakita ko) sina Charuchitra, Suvarman, Dushkarna, at Karna; at marami pang dakilang mandirigmang nakasakay sa karwahe na nakatindig sa malapit—Duhshasana, Durvishaha, Duhsaha, Durmada, Jaya, Jayatsena, Vikarna, Chitrasena, at Sudarshana. Nang makita niya ang mga makapangyarihang mandirigmang ito—mga anak mo—na nakahanay sa malapit at nag-aalab sa galit, ang dakilang Bhimasena ay sapilitang sumuong sa malawak na hukbo ng mga Kaurava na binabantayan ni Bhishma, at pumasok sa larangan ng digmaan na may mabangis na paninindigan.”

Verse 9

धार्रराष्ट्रान सुसंक्रुद्धान्‌ दृष्टया भीमो महारथ: । भीष्मेण समरे गुप्तां प्रविवेश महाचमूम्‌

Sinabi ni Sañjaya: Nang makita niyang nag-aalab sa galit ang mga anak ni Dhṛtarāṣṭra, ang dakilang mandirigmang-karwahe na si Bhīma ay pumasok sa malawak na hukbo ng mga Kaurava sa larangan ng digmaan—isang hukbong binabantayan at tinatakpan ng kapangyarihan ni Bhīṣma. Malapit doon ay nakatayo ang marami sa iyong makapangyarihang mga anak at kampeon—Duḥśāsana, Durviṣaha, Duḥsaha, Durmada, Jaya, Jayatsena, Vikarṇa, Citrasena, Sudarśana, Cārucitra, Suvarmā, Duṣkarṇa, at Karṇa—na lalong nagngitngit sa paglusob ni Bhīma.

Verse 10

अथालोब्य प्रविष्ट॑ तमूचुस्ते सर्व एव तु । जीवग्राहं निगृह्लीमो वयमेनं नराधिपा:,भीमसेनको सेनाके भीतर प्रविष्ट हुआ देख उन सब नरेशोंने आपसमें कहा कि हमलोग इन्हें जीवित ही पकड़ कर बंदी बना लें

Sinabi ni Sañjaya: Nang makita nilang pumasok siya sa kanilang hanay nang walang pag-aatubili, nag-usap-usap ang lahat ng mga haring iyon: “Hulihin natin siya nang buhay at gawing bihag.”

Verse 11

स तै: परिवृतः पार्थो भ्रातृभि: कृतनिश्चयैः । प्रजासंहरणे सूर्य: क्रूरैरिव महाग्रहै:

Sinabi ni Sañjaya: Kaya ang anak ni Pṛthā ay napalibutan ng kanyang mga kapatid na may matibay na pasiya—gaya ng Araw sa panahon ng paglipol ng daigdig, na kinukubkob ng malalaki at malulupit na planeta.

Verse 12

सम्प्राप्य मध्यं सैन्यस्थ न भी: पाण्डवमाविशत्‌ । यथा देवासूुरे युद्धे महेन्द्रं प्राप्प दानवान्‌

Sinabi ni Sañjaya: Nang marating niya ang pinakasentro ng hukbo, ni bahid ng takot ay hindi pumasok sa anak ni Pāṇḍu (Bhīmasena). Gaya sa digmaan ng mga deva at asura, kapag sumalakay ang mga Dānava laban kay Mahendra (Indra), hindi rin nadadapuan ng pangamba ang panginoon ng mga diyos.

Verse 13

तत:ः शतसहस्राणि रथिनां सर्वश: प्रभो | उद्यतानि शरैस्तीव्रैस्तमेक॑ परिवव्रिरे

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, O panginoon, daan-daan at libu-libong mandirigmang-karwahe na handang sumabak sa digmaan ang pumalibot sa nag-iisang Bhīmasena mula sa lahat ng panig, habang siya’y nagbubuhos ng mabangis na ulang-palaso.

Verse 14

स तेषां प्रवरान्‌ योधान्‌ हस्त्यश्वरथसादिन: । जघान समरे शूरो धार्तराष्ट्रानाचेन्तयन्‌

Wika ni Sañjaya: Ang bayaning si Bhīmasena, na hindi man lamang ininda ang mga anak ni Dhṛtarāṣṭra, ay nagsimulang pabagsakin sa larangan ng digmaan ang kanilang pinakapiling mga mandirigma—yaong lumalaban mula sa elepante, kabayo, at karwaheng pandigma.

Verse 15

तेषां व्यवसितं ज्ञात्वा भीमसेनो जिघृक्षताम्‌ । समस्तानां वधे राजन्‌ मतिं चक्रे महामना:,राजन! उन्हें कैद करनेकी इच्छावाले क्षत्रियोंके उस निश्चयको जानकर महामना भीमसेनने उन सबके वधका विचार कर लिया

Wika ni Sañjaya: O Hari, nang maunawaan niya ang matibay na pasya ng mga mandirigmang nagnanais manghuli at magbihag, ang dakilang-loob na si Bhīmasena ay nagpasya sa isip na lipulin silang lahat.

Verse 16

ततो रथं समुत्सृज्य गदामादाय पाण्डव: । जघान धार्तराष्ट्राणां तं बलौघं महार्णवम्‌

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, ang Pāṇḍava (si Bhīmasena), iniwan ang kanyang karwahe at kinuha ang kanyang pamalo, ay sumalakay sa nagkakapal na hukbo ng mga Dhārtarāṣṭra—na wari’y isang dakilang dagat—at sinimulang durugin at wasakin ang dagat na yaon ng kawal sa lakas na di-mapipigil.

Verse 17

(गदया भीमसेनेन ताडिता वारणोत्तमा: । भिन्नकुम्भा महाकाया भिन्नपृष्ठास्तथैव च ।।

Wika ni Sañjaya: Sa hampas ng pamalo ni Bhīmasena, ang pinakamahuhusay na elepante—malalaking katawan—ay nabiyak ang sentido at napunit ang likod. Wasak ang mga sangkap, bumagsak sila sa larangan kasama ang mga sakay, na parang mga bundok na gumuho. Doon din, daan-daang karwaheng pandigma ang dinurog niya hanggang maging pira-piraso kasama ang mga mandirigma; winasak din ang mga kabayo, mga kabalyero, at mga kawal na naglalakad. O Hari, nasaksihan namin ang kahanga-hangang tapang ni Bhīmasena: mag-isa siyang nakipaglaban sa napakarami mong mandirigma, na wari’y si Yama na may hawak na pamalo sa oras ng wakas, pumupuksa sa lahat ng nilalang. At nang makapasok si Bhīmasena sa hukbo ng mga Kaurava, si Dhṛṣṭadyumna, anak ni Drupada, ay iniwan si Droṇa at sumugod nang buong bilis sa kinaroroonan ni Saubala (Śakuni) na nakikipagdigma.

Verse 18

निवार्य महतीं सेनां तावकानां नरर्षभ: । आससाद रथं शून्यं भीमसेनस्य संयुगे,वहाँ आपकी विशाल सेनाको आगे बढ़नेसे रोककर नरश्रेष्ठ धृष्टद्युम्न युद्धस्थलमें भीमसेनके सूने रथके पास जा पहुँचे

Wika ni Sañjaya: Matapos pigilan ang pagsulong ng iyong napakalaking hukbo, ang bantog na lalaki—si Dhṛṣṭadyumna—ay dumating sa larangan at nadatnan ang karwahe ni Bhīmasena na nakatayo roon na walang sakay.

Verse 19

दृष्टवा विशोक॑ समरे भीमसेनस्य सारथिम्‌ । धृष्टद्युम्नो महाराज दुर्मना गतचेतन:,महाराज! भीमसेनके सारथि विशोकको समर-भूमिमें अकेला खड़ा देख धृष्टद्युम्न मन- ही-मन बहुत दुःखी और अचेत हो गये

Wika ni Sañjaya: O Hari, nang makita ni Dhṛṣṭadyumna si Viśoka—ang tagapagmaneho ng karwahe ni Bhīmasena—na nakatayo nang mag-isa sa larangan ng digmaan, siya’y nabagabag sa kalooban at, sa tindi ng dalamhati, nawalan ng pagpipigil sa sarili.

Verse 20

अपृच्छद्‌ वाष्पसंरुद्धों नि:श्वसन्‌ वाचमीरयन्‌ । मम प्राणै: प्रियतम: क्व भीम इति दु:खित:

Wika ni Sañjaya: Nabubulunan ng luha ang kanyang lalamunan, hinihingal at pilit na binubuo ang salita, siya’y nagtanong sa paghihirap: “Nasaan si Bhīma—na higit kong mahal kaysa sariling buhay?” Pagkasabi nito, siya’y nilamon ng dalamhati.

Verse 21

विशोकस्तमुवाचेदं धृष्टद्युम्नं कृताउ्जलि: । संस्थाप्य मामिह बली पाण्डवेय: पराक्रमी

Wika ni Sañjaya: Si Viśoka, na nakapagdaupang-palad bilang paggalang, ay nagsalita kay Dhṛṣṭadyumna: “Ang makapangyarihan at magiting na anak ng mga Pāṇḍu ay matatag na iniwan akong nakapuwesto rito…”

Verse 22

प्रविष्टो धार्तराष्ट्राणामेतद्‌ बलमहार्णवम्‌ | तब विशोकने हाथ जोड़कर धूृष्टद्युम्नसे कहा--'प्रभो! पराक्रमी और बलवान्‌ पाण्डुनन्दन मुझे यहीं खड़ा करके कौरवोंके इस सैन्यसागरमें घुस गये हैं ।।

Wika ni Sañjaya: “Pagkapasok sa napakalawak na hukbo ng mga Dhārtarāṣṭra (mga Kaurava), na wari’y dagat ng sandatahan, iniwan ako ni Bhīma—ang tigre sa mga tao—at buong paglingap na nagsabi: ‘O tagapagmaneho, pigilin mo ang mga kabayong ito rito at hintayin mo ako sa loob ng dalawang muhūrta, hanggang sa mapabagsak ko ang mga taong sabik na pumatay sa akin.’”

Verse 23

प्रतिपालय मां सूत नियम्याश्वान्‌ मुहूर्तकम्‌ । यावदेतान्‌ निहन्म्यद्य य इमे मद्वधोद्यता:

Wika ni Sañjaya: “O tagapagmaneho, pigilan mo ang mga kabayo at hintayin mo ako sandali, hanggang sa mapabagsak ko ngayong araw ang mga taong ito na nag-aabang upang patayin ako.”

Verse 24

ततो दृष्टवा प्रधावन्तं गदाहस्तं महाबलम्‌ । सर्वेषामेव सैन्यानां संहर्ष: समजायत

Sinabi ni Sanjaya: Pagkaraan, nang makita ang makapangyarihang mandirigmang iyon—may dakilang lakas—na sumasalakay pasulong na may hawak na pamalo, sumiklab sa lahat ng hukbo ang pag-igting ng loob at sigla ng digmaan.

Verse 25

“तदनन्तर गदा हाथमें लिये महाबली भीमसेनको धावा करते देख समस्त सैनिकोंके रोंगटे खड़े हो गये ।। तस्मिन्‌ सुतुमुले युद्धे वर्तमाने भयानके । भित्त्वा राजन्‌ महाव्यूहं प्रविवेश वृकोदर:

Sinabi ni Sanjaya: Pagkaraan, nang makita ng mga kawal si Bhimasena na makapangyarihan, tangan ang pamalo at sumasalakay, tumindig ang balahibo nila. Sa kakila-kilabot at magulong labanan na iyon, O Hari, binasag ni Vrikodara ang malaking pormasyon at sapilitang pumasok sa loob.

Verse 26

“राजन्‌! उस भयंकर एवं तुमुल युद्धमें भीमसेनने इस महाव्यूहका भेदन करके इसके भीतर प्रवेश किया था” ।।

Sinabi ni Sanjaya: “O Hari! Sa kakila-kilabot at magulong labanan na iyon, binutas ni Bhimasena ang malaking pormasyon at pumasok sa loob.” Nang marinig ang mga salita ni Vishoka, si Dhrishtadyumna na makapangyarihan—anak ni Prishata (Drupada)—ay sumagot sa kutsero sa gitna mismo ng digmaan nang ganito.

Verse 27

न हि मे जीवितेनापि विद्यतेडद्य प्रयोजनम्‌ । भीमसेन रणे हित्वा स्नेहमुत्सूज्य पाण्डवैः,'सारथे! युद्धस्थलमें भीमसेनको छोड़कर और पाण्डवोंसे स्नेह तोड़कर अब मेरे जीवनसे कोई प्रयोजन नहीं है

Sinabi ni Sanjaya: “Kutsero! Wala nang saysay sa akin kahit ang buhay ko ngayon, kung sa larangan ng digmaan ay iiwan ko si Bhimasena at tatalikdan ang ugnayang pag-ibig at katapatan ko sa mga Pandava.”

Verse 28

यदि यामि विना भीम किं मां क्षत्र॑ वदिष्यति । एकायनगते भीमे मयि चावस्थिते युधि

Sinabi ni Sanjaya: “Kung babalik ako nang wala si Bhima, ano ang sasabihin ng lipunang mandirigma tungkol sa akin? Kung si Bhima ay nag-iisang tumahak sa landas ng labanan at ako man ay narito sa digmaan, paano ako makababalik nang wala siya?”

Verse 29

अस्वस्ति तस्य कुर्वन्ति देवा: शक्रपुरोगमा: । यः सहायान्‌ परित्यज्य स्वस्तिमानाव्रजेद्‌ गृहम्‌,“जो अपने सहायकोंको छोड़कर स्वयं कुशल-पूर्वक घरको लौट आता है, उसका इन्द्र आदि देवता अनिष्ट करते हैं

Sinabi ni Sañjaya: Ang mga diyos, na pinangungunahan ni Indra, ay nagdadala ng kapahamakan sa taong tumatalikod sa kanyang mga kasama at, sa paghahangad lamang ng sariling kaligtasan, umuuwi nang hindi nasusugatan.

Verse 30

मम भीम: सखा चैव सम्बन्धी च महाबल: । भक्तोअस्मान्‌ भक्तिमांश्वाहं तमप्यरिनिषूदनम्‌

Sinabi ni Sañjaya: “Si Bhīma ay akin—kaibigan ko at kamag-anak din, isang lalaking may dakilang lakas. Tapat siya sa amin, at tapat din ako sa kanya—si Bhīma, ang tagapagpuksa ng mga kaaway.”

Verse 31

“महाबली भीम मेरे सखा और सम्बन्धी हैं। वे हम लोगोंके भक्त हैं और मैं भी उन शत्रुसूदन भीमका भक्त हूँ ।।

Sinabi ni Sañjaya: “Ang makapangyarihang Bhīma ay kaibigan ko at kamag-anak din. Tapat siya sa amin, at tapat din ako sa Bhīma na yaong dumudurog sa kaaway. Kaya’t pupunta ako saan man nagtungo si Vṛkodara. Masdan ninyo akong pumuputol at pumupuksa sa mga kaaway, gaya ni Vāsava (Indra) na minsang pumatay sa mga Dānava.”

Verse 32

एवमुक्त्वा ततो वीरो ययौ मध्येन भारत । भीमसेनस्यथ मार्गेषु गदाप्रमथितैर्गजै:

Sinabi ni Sañjaya: Pagkasabi nito, ang bayaning si Dhr̥ṣṭadyumna ay sumugod nang tuwid sa gitna ng hukbong Kaurava, O Bhārata, sa mga landas na binuksan ni Bhīmasena—na nagkalat doon ang mga elepanteng dinurog ng kanyang pamalo.

Verse 33

स ददर्श तदा भीम दहन्तं रिपुवाहिनीम्‌ । वातो वृक्षानिव बलात्‌ प्रभञ्जन्तं रणे रिपून्‌

Sinabi ni Sañjaya: Noon ay nakita niya si Bhīma na nagliliyab sa paglusob sa hanay ng kaaway, winawasak ang mga kalaban sa digmaan sa tindi ng lakas—gaya ng hanging marahas na bumubunot ng mga puno mula sa ugat.

Verse 34

उस समय कुछ दूर जाकर धृष्टद्युम्नने शत्रुसेनाको दग्ध करते हुए भीमसेनको देखा। जैसे आँधी वृक्षोंको बलपूर्वक तोड़ देती या उखाड़ डालती है, उसी प्रकार भीमसेन भी रणभूमिमें शत्रुओंका संहार कर रहे थे ।।

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, nang makalayo nang kaunti, nakita ni Dhṛṣṭadyumna si Bhīmasena na tila sinusunog ang hukbo ng kaaway. Gaya ng marahas na bagyong pumupunit at bumubunot ng mga puno, gayon din si Bhīma—nililipol niya ang mga kalaban sa larangan ng digmaan. Habang sila’y pinapatay sa labanan—mga mandirigmang nasa karwaheng pandigma, mga kabalyero, mga kawal na naglalakad, at maging ang mga elepante kasama ang mga sakay—nagtaas sila ng isang malakas at naghihirap na sigaw.

Verse 35

हाहाकारकश्न संजज्ञे तव सैन्यस्य मारिष । वध्यतो भीमसेनेन कृतिना चित्रयोधिना,आर्य! विचित्र रीतिसे युद्ध करनेवाले विद्वान्‌ भीमसेनके द्वारा मारी जाती हुई आपकी सेनामें हाहाकार मच गया

Wika ni Sañjaya: “O kagalang-galang, sa iyong hukbo ay sumiklab ang matinding sigaw ng pagdadalamhati, sapagkat sila’y pinupuksa ni Bhīmasena—dalubhasa at nakapanghihilakbot, lumalaban sa mga paraang kakaiba at sari-sari.”

Verse 36

ततः कृतास्त्रास्ते सर्वे परिवार्य वृकोदरम्‌ | अभीता: समवर्तन्त शस्त्रवृष्ट्या परंतप

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, ang lahat ng mandirigmang bihasa sa sandata ay pumaligid kay Vṛkodara (Bhīma). Walang takot, sumugod sila laban sa kanya at binuhusan siya ng ulang palaso at mga sandata.

Verse 37

अभिवद्रुतं शस्त्रभृतां वरिष्ठ समनन्‍्ततः: पाण्डवं लोकवीर: । सैन्येन घोरेण सुसंहितेन दृष्टवा बली पार्षतो भीमसेनम्‌

Wika ni Sañjaya: Nang makita ni Dhṛṣṭadyumna, anak ni Pārṣata—matapang at bantog na bayani sa mga tao—si Bhīmasena, ang makapangyarihang Pāṇḍava, na nakatindig sa unahan ng mga may sandata, sinalakay niya ito mula sa lahat ng panig kasama ang isang kakila-kilabot at maayos na nakahanay na hukbo.

Verse 38

अथोपगच्छच्छरविक्षताड़ूं पदातिनं क्रोधविषं वमन्तम्‌ । आश्चवासयन्‌ पार्षतो भीमसेनं गदाहस्तं कालमिवान्तकाले

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, lumapit si Pārṣata (Dhṛṣṭadyumna) kay Bhīmasena—ang mandirigmang naglalakad sa hanay ng mga bayani—na ang katawan ay punô ng sugat ng mga palaso, na wari’y nagbubuga ng lason ng poot. Sinikap niyang palakasin ang loob nito, habang si Bhīma’y nakatindig na may hawak na pamalo, na kahawig ng Panahon mismo sa oras ng paglipol.

Verse 39

विश्वके विख्यात वीर बलवान ट्रुपदकुमार धृष्टद्युम्नने देखा--शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ पाण्डुनन्दन भीमसेनपर सब ओरसे धावा हो रहा है। अत्यन्त संगठित हुई भयंकर सेनाने उनपर आक्रमण किया है। यह देखकर धृष्टद्युम्न भीमसेनको आश्वासन देते हुए उनके पास गये। उनका प्रत्येक अंग बाणोंसे क्षत-विक्षत हो रहा था। वे पैदल ही क्रोधरूपी विष उगल रहे थे और गदा हाथमें लिये प्रलयकालके यमराजके समान जान पड़ते थे ।। विशल्यमेनं च चकार तूर्ण- मारोपयच्चात्मरथे महात्मा । भृशं परिष्वज्य च भीमसेन- माश्वासयामास स शत्रुमध्ये

Sañjaya said: In the very midst of the enemy host, the high-souled Dhṛṣṭadyumna swiftly relieved Bhīmasena of the arrows embedded in his body, lifted him onto his own chariot, and—embracing him firmly—restored his courage. The scene underscores a warrior’s duty not only to strike the foe but also to protect and steady an ally when the battle’s pressure threatens to overwhelm him.

Verse 40

भ्रातृनथोपेत्य तवापि पुत्र- स्तस्मिन्‌ विमर्दे महति प्रवृत्ते । अयं दुरात्मा द्रुपदस्य पुत्र: समागतो भीमसेनेन सार्थम्‌

Sañjaya said: “And then, approaching your brothers, your son too entered that great melee as it broke out. At that moment, the wicked son of Drupada came there together with Bhīmasena.”

Verse 41

त॑ याम सर्वे महता बलेन मा वो रिपु: प्रार्थथतामनीकम्‌ । वह महान्‌ संघर्ष आरम्भ होनेपर आपका पुत्र दुर्योधन भाइयोंके पास आकर बोला --“यह दुरात्मा ट्रुपदपुत्र आकर भीमसेनसे मिल गया है। हम सब लोग बहुत बड़ी सेनाके साथ इसपर आक्रमण करें

Sañjaya said: “Let us all advance against him with great force; let not your enemy find an opening to strike at our battle-array. Hearing Duryodhana’s words and unable to endure the arrival of Dhṛṣṭadyumna, the sons of Dhṛtarāṣṭra—urged on by their eldest brother’s command—rushed forward with weapons in hand to slay him, like dreadful banners at the time of cosmic dissolution. With bows and arrows ready, they made the chariot-wheels thunder and set their bowstrings quivering, spreading the sharp twang of their weapons.”

Verse 42

वधाय निष्पेतुरुदायुधास्ते युगक्षये केतवो यद्वदुग्रा: । प्रगृह्य चास्त्राणि धनूंषि वीरा ज्यां नेमिघोषै: प्रविकम्पयन्त:

Sañjaya said: Urged on to kill, those warriors—armed with uplifted weapons—leapt forward like fierce portents at the end of an age. Grasping their missiles and bows, they advanced, making the bowstrings quiver and filling the field with the combined roar of bow-twang and the rumble of chariot-wheels—an image of war’s collective frenzy, where resolve hardens into lethal intent.

Verse 43

शरैरवर्षन्‌ ट्रुपदस्य पुत्र यथाम्बुदा भूधरं वारिजालै: । निहत्य तांश्चापि शरै: सुतीक्षणै- न विव्यथे समरे चित्रयोधी

Sañjaya said: They showered Drupada’s son with arrows, as rain-clouds drench a mountain with torrents of water. Yet that master of varied combat, Dhr̥ṣṭadyumna, striking them in return with razor-sharp shafts and grievously wounding them, did not falter or feel distress in the battle—showing the hard, relentless poise demanded by the ethics of the warrior’s duty amid the violence of war.

Verse 44

समभ्युदीर्णाश्व॒ तवात्मजांस्तथा निशम्य वीरानभित: स्थितान्‌ रणे । जिघांसुरुग्रं द्रपदात्मजो युवा प्रमोहनास्त्रं युयुजे महारथ:

Wika ni Sañjaya: O Hari, nang marinig niyang ang mga anak mo—na ang mga kabayo’y nag-alab ang sigla at sumulong—at nang makita ang mga mandirigmang nakapuwesto sa paligid ng labanan, ang batang anak ni Drupada, na hangad ang kanilang paglipol, ay gumamit ng kakila-kilabot na sandatang Pramohana, na nagpapahilo at nagpapalabo ng paghatol sa digmaan.

Verse 45

क्रुद्धों भृशं तव पुत्रेषु राजन्‌ दैत्येषु यद्वत्‌ समरे महेन्द्र: । ततो व्यमुहा॒न्त रणे नृवीरा: प्रमोहनास्त्राहतबुद्धिसत्त्वा:

Wika ni Sañjaya: O Hari, nag-alab ang kanyang poot laban sa mga anak mo, gaya ni Mahendra (Indra) kapag nakikipagdigma sa mga Daitya. Pagkaraan, sa larangan ng labanan, ang mga bayaning mandirigma’y nalito; ang kanilang pag-unawa at tatag ay tinamaan at pinahina ng sandatang mapanlinlang.

Verse 46

राजन! जैसे युद्धमें देवराज इन्द्र दैत्योंपर कुपित होते हैं, उसी प्रकार आपके पुत्रोंपर धृष्टद्युम्नका क्रोध बहुत बढ़ा हुआ था। उसके मोहनास्त्रके प्रयोगसे अपनी चेतना और धैर्य खोकर आपके नरवीर पुत्र रणभूमिमें मोहित हो गये ।।

Wika ni Sañjaya: O Hari, kung paanong si Indra, panginoon ng mga diyos, ay nagngangalit laban sa mga Daitya sa digmaan, gayon din nag-alab ang poot ni Dhrishtadyumna laban sa mga anak mo. Sa pagpakawalan niya ng sandatang mapanlinlang, nawala sa iyong mga anak na bayani ang ulirat at tibay ng loob, at sila’y nabihag ng pagkahibang sa larangan. Nang makita ng buong hukbong Kuru ang iyong mga anak na nilamon ng pagkalito—walang malay na wari’y nasakmal na ng Kamatayan—sila, kasama ang mga karwahe, kabayo, at elepante, ay nagsitakas sa lahat ng dako.

Verse 47

एतस्मिन्नेव काले तु द्रोण: शस्त्रभृतां वर: । द्रुपदं त्रिभिरासाद्य शरैरविव्याध दारुणै:

Wika ni Sañjaya: Sa sandaling iyon, si Droṇa—pinakamagaling sa mga may tangan ng sandata—ay lumapit kay Drupada at tinamaan siya ng tatlong mababangis na palaso.

Verse 48

इसी समय दूसरी ओर शणस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ द्रोणाचार्यने ट्रपदके पास जाकर उनको तीन भयंकर बाणोंद्वारा बींध डाला ।।

Wika ni Sañjaya: O Hari, nang si Drupada, ang hari, ay malubhang natusok sa digmaan ng mga palaso ni Droṇa, siya’y umurong mula roon, habang inaalala ang dating alitan nilang matagal na.

Verse 49

जित्वा तु द्रुपदं द्रोण: शड्खं दध्मौ प्रतापवान्‌ । तस्य शड्खस्वनं श्रुत्वा वित्रेसु: सर्वमोमका:

Wika ni Sañjaya: Matapos madaig si Drupada, hinipan ng makapangyarihang Droṇa ang kaniyang kabibe. Pagkarinig sa dagundong ng kabibeng iyon, ang lahat ng mandirigmang Somaka ay sinakmal ng matinding pangamba.

Verse 50

अथ शुश्राव तेजस्वी द्रोण: शस्त्रभृतां वर: । प्रमोहनास्त्रेण रणे मोहितानात्मजांस्तव

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, ang maningning na si Droṇa, ang pinakadakila sa mga may tangan ng sandata, ay nakarinig na ang iyong mga anak ay nakahandusay sa larangan, nalilito at walang magawa dahil sa sandatang Pramohana.

Verse 51

ततो द्रोणो महाराज त्वरितो5भ्याययौ रणात्‌ । तत्रापश्यन्महेष्वासो भारद्वाज: प्रतापवान्‌

Wika ni Sañjaya: Pagkatapos, O Hari, mabilis na sumulong si Droṇa mula sa larangan. Doon, ang makapangyarihang mamamana, ang matapang na anak ni Bhāradvāja, ay nasilayan ang tanawin—si Dṛṣṭadyumna at si Bhīmasena ay malayang gumagala sa gitna ng dakilang labanan, samantalang ang iyong mga anak ay nakahandusay, nilamon ng pagkalito.

Verse 52

धृष्टय्युम्नं च भीमं च विचरन्तौ महारणे । मोहाविष्टांंश्व ते पुत्रानपश्यत्‌ स महारथ:

Wika ni Sañjaya: Sa dakilang labanan, nakita niya sina Dṛṣṭadyumna at Bhīma na gumagala roon at dito; at nakita niya ang iyong mga anak na nakahandusay, nababalot ng pagkalito.

Verse 53

ततः प्रज्ञास्त्रमादाय मोहनास्त्रं व्यनाशयत्‌ | अथ प्रत्यागतप्राणास्तव पुत्रा महारथा:

Wika ni Sañjaya: Pagkatapos, kinuha niya ang sandatang Prajñā at winasak ang sandatang Mohana na nagdudulot ng pagkalito. Dahil dito, ang iyong mga anak—yaong mga dakilang mandirigmang karo—ay muling nakahinga at nagbalik ang ulirat.

Verse 54

पुनर्युद्धाय समरे प्रययुर्भीमपार्षतौ । ततो युधिष्ठटिर: प्राह समाहूय स्वसैनिकान्‌

Wika ni Sañjaya: Muling sumulong sa larangan ng digmaan sina Bhīma at Pārṣata, na may hangaring ipagpatuloy ang labanan. Pagkaraan, ipinatawag ni Yudhiṣṭhira ang sarili niyang mga kawal at nagsalita sa kanila—hudyat ng maingat at tungkuling pag-aayos muli ng pakikidigma, hindi ng bulag na poot o biglaang bugso.

Verse 55

गच्छन्तु पदवीं शक्‍्त्या भीमपार्षतयोर्युधि । सौभद्रप्रमुखा वीरा रथा द्वादश दंशिता:

Wika ni Sañjaya: “Pahintulutan ang labindalawang mandirigmang nasa mga karwahe—na pinangungunahan ni Saubhadra (Abhimanyu)—na sumulong nang buong lakas sa landas ng labanan nina Bhīma at Pārṣata.”

Verse 56

प्रवृत्तिमधिगच्छन्तु न हि शुद्धयति मे मन: । वे समरभूमिमें पुनः युद्धके लिये भीमसेन और द्रुपदकुमार धृष्टद्युम्नकी ओर चले। तब राजा युधिष्ठिरने अपने सैनिकोंको बुलाकर कहा--“तुमलोग पूरी शक्ति लगाकर युद्धस्थलमें भीमसेन और धृष्टद्युम्नके पथका अनुसरण करो। अभिमन्यु आदि बारह वीर महारथी कवच आदिसे सुसज्जित हो भीमसेन और धृष्टद्युम्नका समाचार प्राप्त करें। मेरा मन उनके विषयमें निश्चिन्त नहीं हो रहा है” || ५४-५५ है ।। त एवं समनुज्ञाता: शूरा विक्रान्तयोधिन:

Wika ni Sañjaya: “Pahintulutan silang magpatuloy; sapagkat hindi pa payapa ang aking isip.” Muli silang tumawid sa larangan ng digmaan, tumungo kina Bhīmasena at Dhṛṣṭadyumna upang muling makisangkot sa labanan. Noon, ipinatawag ni Haring Yudhiṣṭhira ang kanyang mga kawal at iniutos: “Gamitin ninyo ang buong lakas at sundan ang dinaanan nina Bhīmasena at Dhṛṣṭadyumna sa digmaan. Pahayo ang labindalawang dakilang mandirigmang karwahe—si Abhimanyu at ang iba pa—na ganap na nakasuot ng baluti at sandata, upang makakuha ng balita tungkol kina Bhīmasena at Dhṛṣṭadyumna. Hindi mapanatag ang aking loob para sa kanila.” Sa gayong pahintulot, ang mga mararangal at matatapang na bayani ay sumagot, “Gayon nga,” at pagsapit ng katanghalian ay umalis sila roon.

Verse 57

बाढमित्येवमुक्त्वा तु सर्वे पुरुषमानिन: । मध्यन्दिनगते सूर्ये प्रययु: सर्व एव हि

Wika ni Sañjaya: Pagkasabi nito, ang lahat ng mandirigmang may dangal at pagmamataas ay sumagot, “Gayon nga.” Nang sumapit ang araw sa katanghalian, silang lahat ay umalis—tinatanggap ang utos ni Yudhiṣṭhira at sumusulong na may paninindigang lumaban nang buong tapang, ayon sa tungkulin sa digmaan.

Verse 58

केकया द्रौपदेयाश्न धृष्टकेतुश्न वीर्यवान्‌ | अभिमन्युं पुरस्कृत्य महत्या सेनयावृता:

Wika ni Sañjaya: Ang mga prinsipe ng Kekaya, ang limang anak ni Draupadī, at ang makapangyarihang Dhṛṣṭaketu—itinanghal si Abhimanyu sa unahan at pinaliligiran ng malaking hukbo—ay bumuo ng hanay-digmaang tinatawag na Sūcīmukha (“dulo ng karayom”) at sinimulang butasin at hatiin ang hukbo ng mga anak mo sa larangan.

Verse 59

ते कृत्वा समरव्यूहं सूचीमुखमरिंदमा: । बिभिदुर्धार्तराष्ट्राणां तद्‌ रथानीकमाहवे

Sinabi ni Sañjaya: Matapos buuin ang hanay-pandigmang “sūcīmukha” (tulad ng dulo ng karayom), ang mga bayaning tagapagpabagsak ng kaaway ay nagsimulang tumusok at magwatak-watak, sa gitna mismo ng labanan, sa pangkat ng mga karwaheng pandigma ng mga Dhārtarāṣṭra. Ipinakikita ng tagpong ito ang pagsasanib ng disiplinadong taktika at tapang: ang masinsing pormasyon ay ginagamit upang basagin ang mas malaking lakas, at ang loob at kaayusan ay nakapapuwing sa napakalaking pagsalungat sa digmaan.

Verse 60

तान्‌ प्रयातान्‌ महेष्वासानभिमन्युपुरोगमान्‌ | भीमसेन भयाविष्टा धृष्टद्युम्नविमोहिता

Sinabi ni Sañjaya: Nang sumulong ang mga dakilang mamamana na si Abhimanyu ang nasa unahan, ang iyong hukbo, O panginoon ng mga tao, ay sinaklot ng takot kay Bhīmasena at ginulo ng mga palaso ni Dhṛṣṭadyumna. Kaya hindi nito napigil ang mga bayaning rumaragasa na pinangungunahan ni Abhimanyu; tulad ng babaeng lasing at tinatablan ng pagkamanhid, tahimik itong tumindig sa daan, walang magawa.

Verse 61

न संवारयितुं शक्ता तव सेना जनाधिप । मदमूर्च्छान्वितात्मा वै प्रमदेवाध्वनि स्थिता

Sinabi ni Sañjaya: O tagapamahala ng mga tao, hindi nakayang pigilan sila ng iyong hukbo. Dahil sinakop ng pagkalango at pagkamanhid, tumindig ito sa daan na parang babaeng pabaya—hindi mapigil ang mga mandirigmang rumaragasa. Ipinahihiwatig ng talatang ito na kapag nawala ang disiplina at linaw ng isip sa digmaan, kahit malaking hukbo ay nagiging pasibong sagabal, hindi pananggalang na lakas.

Verse 62

तेडभिजाता महेष्वासा: सुवर्णविकृतध्वजा: । परीप्सन्तो5 भ्यधावन्त धृष्टद्युम्नवृकोदरौ

Sinabi ni Sañjaya: Ang mga makapangyarihang mamamanang yaon—mga dugong-marangal na may mga bandilang hinubog sa ginto—ay sumugod nang ubod-bilis, hangad na ipagsanggalang si Dhṛṣṭadyumna at si Vṛkodara (Bhīma). Itinatampok ng talatang ito ang dangal ng digmaan: ang kadakilaan ng piling mandirigma ay nasusukat hindi lamang sa lakas, kundi sa kahandaang sumalag para sa kasama sa oras ng panganib.

Verse 63

तौ च दृष्टवा महेष्वासावभिमन्युपुरोगमान्‌ | बभूवतुर्मुदा युक्तौ निध्नन्तो तव वाहिनीम्‌

Sinabi ni Sañjaya: Nang makita ang mga makapangyarihang mamamana—si Abhimanyu at ang mga bayaning sumusulong sa ilalim ng kanyang pangunguna—napuno ng galak at panibagong sigla sina Dhṛṣṭadyumna at Bhīmasena, at sinimulan nilang pabagsakin ang iyong hukbo. Sa hibla ng aral ng epiko, ipinakikita ng sandaling ito na ang pagtanaw sa matuwid na mga kasama at ang napapanahong saklolo ay nakapagsisindi ng tapang, at ginagawang mapagpasya ang pagkilos sa gitna ng kaguluhan ng digmaan.

Verse 64

(द्रोणमिष्वस्त्रकुशलं सर्वविद्यासु पारगम्‌ ।) दृष्टवा तु सहसा5<यान्तं पाञज्चाल्यो गुरुमात्मन: । नाशंसत वध वीर: पुत्राणां तव भारत

Sinabi ni Sanjaya: Nang makita si Droṇa—dalubhasa sa mga sandatang pangpalaso at ganap sa lahat ng sangay ng kaalaman—na biglang dumating doon, ang prinsipe ng Pañcāla (Dhrishtadyumna), pagkakita sa sarili niyang guro, ay hindi sumang-ayon sa pagpatay sa iyong mga anak, O Bharata.

Verse 65

ततो रथं समारोप्य कैकेयस्य वृकोदरम्‌ । अभ्यधावत्‌ सुसंक्रुद्धो द्रोणमिष्वस्त्रपारगम्‌

Sinabi ni Sanjaya: Pagkaraan, isinakay niya si Bhima—si Vṛkodara—sa karwahe ng prinsipe ng Kaikeya; at si Dhrishtadyumna, nag-aalab sa galit, ay sumugod nang tuwiran kay Droṇa, ang gurong tumawid na sa kabilang pampang ng kaalaman sa pana at sandata.

Verse 66

तस्याभिपततस्तूर्ण भारद्वाज: प्रतापवान्‌ । क्रुद्धश्चिच्छेद बाणेन धनु: शत्रुनिबर्हण:

Sinabi ni Sanjaya: Habang siya’y rumaragasa pasulong, ang makapangyarihang Bhāradvāja (Droṇa), sa galit, ay mabilis na pinutol ang busog ng kalaban sa pamamagitan ng iisang palaso.

Verse 67

अन्यांश्व शतशो बाणान्‌ प्रेषयामास पार्षते । दुर्योधनहितार्थाय भर्तृपिण्डमनुस्मरन्‌,उसके बाद दुर्योधनके हितके लिये स्वामीके अन्नका विचार करते हुए धृष्टद्युम्नपर और भी सैकड़ों बाण चलाये

Sinabi ni Sanjaya: Pagkatapos, alang-alang sa kapakanan ni Duryodhana, at inaalala ang pagkaing tinanggap niya mula sa kanyang panginoon—ang utang na dulot nito—nagpaulan siya ng daan-daang palaso kay Dhrishtadyumna.

Verse 68

अथान्यद्‌ धनुरादाय पार्षतः परवीरहा । द्रोणं विव्याध विंशत्या रुक्मपुड्खै: शिलाशितै:

Sinabi ni Sanjaya: Pagkatapos, si Dhrishtadyumna, anak ni Pṛṣata at mamamatay ng mga bayani ng kaaway, ay kumuha ng isa pang busog at tinamaan si Droṇa ng dalawampung palaso—may balahibong ginto at hinasa sa bato.

Verse 69

तस्य द्रोण: पुनश्नापं चिच्छेदामित्रकर्शन: । हयांश्न चतुरस्तूर्ण चतुर्भि: सायकोत्तमै:

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, si Droṇa, ang manlulupig ng mga kaaway, ay muling pinutol ang kanyang busog; at sa apat na piling palaso, mabilis niyang pinabagsak ang apat na kabayo, ipinadala sila sa kamatayan. Pagkatapos, sa isang matalim na palasong bhalla, ipinadala rin niya ang tagapagmaneho ng karwahe sa kanyang wakas.

Verse 70

वैवस्वतक्षयं घोरं प्रेषयामास भारत । सारथिं चास्य भल्‍्लेन प्रेषयामास मृत्यवे

Sinabi ni Sañjaya: O Bhārata, ipinadala niya ang apat na kabayo sa kakila-kilabot na kaharian ni Yama; at sa isang matalim na palasong bhalla, ipinasa rin niya ang tagapagmaneho sa mga kamay ng Kamatayan.

Verse 71

हताश्चात्‌ स रथात्‌ तूर्णमवप्लुत्य महारथ: । आरुरोह महाबाहुरभिमन्योर्महारथम्‌,घोड़ों और सारथिके मारे जानेपर महारथी महाबाहु धृष्टद्युम्न तुरंत उस रथसे कूद पड़े और अभिमन्युके विशाल रथपर आरूढ़ हो गये

Sinabi ni Sañjaya: Nang mapatay ang kanyang mga kabayo at ang tagapagmaneho, ang dakilang mandirigmang-karwahe na si Dhṛṣṭadyumna, na makapangyarihan ang mga bisig, ay mabilis na lumundag mula sa sarili niyang karwahe at sumakay sa malawak na karwahe ni Abhimanyu.

Verse 72

तत: सरथनागाश्वा समकम्पत वाहिनी । पश्यतो भीमसेनस्य पार्षतस्य च पश्यत:,तदनन्तर भीमसेन और धृष्टद्युम्नके देखते-देखते रथ, हाथी और घुड़सवारोंसहित सारी पाण्डव-सेना काँपने लगी

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, sa mismong harap ng mga mata nina Bhīmasena at Pārṣata (Dhṛṣṭadyumna), nagsimulang manginig ang hukbo ng mga Pāṇḍava—mga karwahe, mga elepante, at kabalyeriya, pawang nayayanig nang sabay-sabay.

Verse 73

तत्प्रभग्नं बल॑ दृष्टवा द्रोणेनामिततेजसा । नाशवनुवन्‌ वारयितुं समस्तास्ते महारथा:

Sinabi ni Sañjaya: Nang makita nilang winasak ni Droṇa, na may di-masukat na ningning, ang kanilang pagkakaayos ng hukbo, ang lahat ng mga dakilang mandirigmang-karwahe—kahit kumilos nang magkakasama—ay hindi nagawang pigilan siya.

Verse 74

वध्यमानं तु तत्‌ सैन्यं द्रोणेन निशितैः: शरै: । व्यभ्रमत्‌ तत्र तत्रैव क्षोभ्यमाण इवार्णव:

Wika ni Sañjaya: Nang ang hukbong iyon ay pinupuksa ni Droṇa sa pamamagitan ng kaniyang matatalim na palaso, ito’y nayanig at nagkawatak-watak sa iba’t ibang dako—gaya ng dagat na umaalon kapag hinahalo at marahas na ginugulo.

Verse 75

द्रोणाचार्यके पैने बाणोंसे पीड़ित हुई वह सेना विक्षुब्ध महासागरके समान वहीं चक्कर काटने लगी ।।

Wika ni Sañjaya: Pinahirapan at tinamaan ng matatalim na palaso ni Droṇa, ang hukbong iyon ay nagsimulang umikot-ikot sa kinatatayuan, gaya ng malawak na dagat na marahas na nagngangalit. Nang makita iyon, nagalak ang inyong mga kawal. Nang masdan nila ang gurong si Droṇa, nag-aalab sa poot, na sumasalpok sa hanay ng kaaway habang ang hukbo ng mga Pāṇḍava ay umurong, ang lahat ng inyong mandirigma sa bawat panig ay sumigaw: “Mabuti! Mabuti!”, O Bharata.

Verse 76

इस प्रकार श्रीमह्याभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत भीष्मवधपर्वमें धृतराष््रकी चिन्ताविषयक छिह्त्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ

Sa gayon nagwakas ang ikapitumpu’t anim na kabanata ng Bhīṣma Parva ng Śrī Mahābhārata, sa bahaging tumatalakay sa pagbagsak ni Bhīṣma, hinggil sa balisang pagninilay ni Dhṛtarāṣṭra.

Verse 77

इति श्रीमहा भारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि संकुलयुद्धे द्रोणपराक्रमे सप्तसप्ततितमो<ध्याय:

Sa gayon, sa Śrī Mahābhārata, sa loob ng Bhīṣma Parva—lalo na sa bahaging tumatalakay sa pagbagsak ni Bhīṣma—sa gitna ng magulo at masalimuot na labanan, nagwakas ang ikapitumpu’t pitong kabanata, ang salaysay ng kagitingan ni Droṇa.