Prakarana 14

Verse 278 (दोहा/सोरठा)

एहि अवसर चाहिअ परम सोभा रूप बिसाल। जो बिलोकि रीझै कुअँरि तब मेलै जयमाल।।131।।

ehi avasara cāhi'a parama sobhā rūpa bisāla | jo biloki rījhai kuaṁri taba melai jayāmāla ||131||

ในโอกาสเช่นนี้ต้องมีพระบารมีอันยิ่งใหญ่และพระวรกายอันสง่าราศี เพื่อที่เมื่อทอดพระเนตรแล้วเจ้าหญิงจะทรงหลงใหลและทรงสวมมาลัยวิวาห์

Verse 279 (चौपाई)

हरि सन मागौं सुंदरताई। होइहि जात गहरु अति भाई।। मोरें हित हरि सम नहिं कोऊ। एहि अवसर सहाय सोइ होऊ।। बहुबिधि बिनय कीन्हि तेहि काला। प्रगटेउ प्रभु कौतुकी कृपाला।। प्रभु बिलोकि मुनि नयन जुड़ाने। होइहि काजु हिएँ हरषाने।। अति आरति कहि कथा सुनाई। करहु कृपा करि होहु सहाई।। आपन रूप देहु प्रभु मोही। आन भाँति नहिं पावौं ओही।। जेहि बिधि नाथ होइ हित मोरा। करहु सो बेगि दास मैं तोरा।। निज माया बल देखि बिसाला। हियँ हँसि बोले दीनदयाला।।

hari sana māgaũ̃ sundaratāī. hoihi jāta gaharu ati bhāī.. moreṁ hita hari sama nahiṁ koū. ehi avasara sahāya soi hoū.. bahubidhi binaya kīnhi tehi kālā. pragaṭeu prabhu kautūkī kṛpālā.. prabhu biloki muni nayana juṛāne. hoihi kāju hiē̃ haraṣāne.. ati ārati kahi kathā sunāī. karahu kṛpā kari hohu sahāī.. āpana rūpa dehu prabhu mohī. āna bhā̃ti nahiṁ pāvaũ̃ ohī.. jehi bidhi nātha hoi hita morā. karahu so begi dāsa maiṁ torā.. nija māyā bala dekhi bisālā. hiē̃ hãsi बोले dīnadayālā..

"ข้าพเจ้าขอความงามจากพระหริ; เพราะดูก่อนพี่ยา กิจการณ์นี้ยากยิ่งนัก เพื่อประโยชน์แท้ของข้าพเจ้า ไม่มีผู้ใดเสมอดั่งพระหริ; ในชั่วโมงนี้จงทรงเป็นผู้ช่วยของข้าพเจ้า ทรงอ้อนวอนด้วยวิธีหลายประการ; แล้วพระผู้เป็นเจ้าผู้ทรงพระคุณอันเปี่ยมด้วยพระเดช ทรงสำแดงพระองค์ เมื่อทอดพระเนตรพระผู้เป็นเจ้า พระเนตรของพระฤษีเย็นลง และในพระหฤทัยทรงปีติ มั่นใจว่ากิจนั้นจะสำเร็จ ทรงเล่าเรื่องราวด้วยความทุกข์ร้อนยิ่ง: 'โปรดทรงพระกรุณา และจงทรงเป็นผู้ช่วยของข้าพเจ้า โปรดประทานพระวรกายของพระองค์แก่ข้าพเจ้า โอ พระผู้เป็นเจ้า; ด้วยวิธีอื่นข้าพเจ้าไม่อาจบรรลุสิ่งนั้น ด้วยวิธีใดก็ตาม โอ พระนาถ ที่จะเป็นประโยชน์แก่ข้าพเจ้า โปรดทรงกระทำเถิด ด่วนเถิด เพราะข้าพเจ้าเป็นทาสของพระองค์' เมื่อทอดพระเนตรอำนาจอันยิ่งใหญ่ของพระมายาของพระองค์เอง พระผู้ทรงกรุณาต่อทุกข์ยากทรงยิ้มในพระหฤทัยและตรัส"

Verse 280 (दोहा/सोरठा)

जेहि बिधि होइहि परम हित नारद सुनहु तुम्हार। सोइ हम करब न आन कछु बचन न मृषा हमार।।132।।

jehi bidhi hoihi param hita nārada sunahu tumhāra | soi hama karaba na āna kachu bacana na mṛṣā hamāra ||132||

"ด้วยวิธีใดก็ตามที่ประโยชน์สูงสุดของท่านจะสำเร็จ โอ นารัท จงฟังเถิด: ข้าพเจ้าจะทรงกระทำวิถีนั้น และไม่อื่น; พระดำรัสของข้าพเจ้าจะไม่เป็นเท็จ"

Verse 281 (चौपाई)

कुपथ माग रुज ब्याकुल रोगी। बैद न देइ सुनहु मुनि जोगी।। एहि बिधि हित तुम्हार मैं ठयऊ। कहि अस अंतरहित प्रभु भयऊ।। माया बिबस भए मुनि मूढ़ा। समुझी नहिं हरि गिरा निगूढ़ा।। गवने तुरत तहाँ रिषिराई। जहाँ स्वयंबर भूमि बनाई।। निज निज आसन बैठे राजा। बहु बनाव करि सहित समाजा।। मुनि मन हरष रूप अति मोरें। मोहि तजि आनहि बारिहि न भोरें।। मुनि हित कारन कृपानिधाना। दीन्ह कुरूप न जाइ बखाना।। सो चरित्र लखि काहुँ न पावा। नारद जानि सबहिं सिर नावा।।

kupatha māga ruja byākula rogī | baida na dei sunahu muni jogī || ehi bidhi hita tumhār maiṁ ṭhayaū̃ | kahi asa antara-hita prabhu bhayaū || māyā bibasa bhae muni mūṛhā | samujhī nahiṁ hari girā nigūṛhā || gavane turata tahāँ ṛṣi-rāī | jahāँ svayaṁbara bhūmi banāī || nija nija āsana baiṭhe rājā | bahu banāva kari sahita samājā || muni mana haraṣa rūpa ati moreṁ | mohi taji ānahi bārihi na bhoreṁ || muni hita kārana kṛpā-nidhānā | dīnh kurūpa na jāi bakhānā || so caritra lakhi kāhuँ na pāvā | nārada jāni sabahiṁ sira nāvā ||

"ผู้ป่วยที่ถูกความเจ็บไข้ทรมาน เดินบนทางที่ผิด; หากหมอไม่ห้ามเขาไว้ จงฟังเถิด โอ พระฤษีผู้ทรงบำเพ็ญโยคะ ด้วยวิธีนี้ข้าพเจ้าได้ทรงกำหนดสิ่งที่เป็นประโยชน์แท้ของท่าน" ตรัสดังนี้แล้ว พระผู้เป็นเจ้าผู้ทรงหมายถึงความเป็นอยู่ภายในของพระองค์ ทรงถอยไป แต่พระฤษีผู้ถูกพระมายาครอบงำ ทรงกลายเป็นผู้ไม่เฉลียวฉลาด; มิได้ทรงเข้าใจความหมายลึกซึ้งแห่งพระดำรัสของพระหริ ในทันใดนั้น พระฤษีผู้ทรงอำนาจเสด็จไปยังสถานที่ซึ่งจัดเตรียมไว้สำหรับสยมวร พระราชาทรงประทับนั่งต่างพระองค์ต่างอาสน์ พร้อมด้วยข้าราชบริพาร ในเครื่องทรงอันหลากหลาย พระหฤทัยของพระฤษีทรงล้นด้วยความปีติ: 'ทรงละข้าพเจ้าแล้ว พระองค์จะไม่ทรงนำเจ้าสาวอื่นมา' พระองค์ทรงดำริ เพื่อประโยชน์ของพระฤษี พระคลังแห่งความกรุณาทรงประทานรูปลักษณ์ที่น่าเกลียดยิ่งจนไม่อาจพรรณนาได้ ไม่มีผู้ใดเข้าใจกิจนั้น; แต่นารัททรงเข้าใจ และทุกคนทรงก้มพระเศียร"

Verse 282 (दोहा/सोरठा)

रहे तहाँ दुइ रुद्र गन ते जानहिं सब भेउ। बिप्रबेष देखत फिरहिं परम कौतुकी तेउ।।133।।

rahe tahā̃ dui rudra gana te jānahĩ saba bheu | biprabēṣa dēkhata firahĩ parama kautukī teu ||133||

บริวารสองพระองค์ของพระรุทรยังทรงประทับอยู่ที่นั่น ทรงรู้ความจริงที่ซ่อนอยู่ทั้งหมด แต่เมื่อทอดพระเนตรพระผู้เป็นเจ้าในรูปพราหมณ์ ทั้งสองก็ทรงเดินไปมา เต็มด้วยความประหลาดใจ ความอยากรู้ และความปีติ

Verse 283 (चौपाई)

जेंहि समाज बैंठे मुनि जाई। हृदयँ रूप अहमिति अधिकाई।। तहँ बैठ महेस गन दोऊ। बिप्रबेष गति लखइ न कोऊ।। करहिं कूटि नारदहि सुनाई। नीकि दीन्हि हरि सुंदरताई।। रीझहि राजकुअँरि छबि देखी। इन्हहि बरिहि हरि जानि बिसेषी।। मुनिहि मोह मन हाथ पराएँ। हँसहिं संभु गन अति सचु पाएँ।। जदपि सुनहिं मुनि अटपटि बानी। समुझि न परइ बुद्धि भ्रम सानी।। काहुँ न लखा सो चरित बिसेषा। सो सरूप नृपकन्याँ देखा।। मर्कट बदन भयंकर देही। देखत हृदयँ क्रोध भा तेही।।

jeṁhi samāja baiṁṭhe muni jāī | hṛdayaṁ rūpa ahamiti adhikāī || tahaṁ baiṭha mahesa gana doū | bipra-beṣa gati lakhai na koū || karahiṁ kūṭi nāradahi sunāī | nīkī dīnhi hari suṁdaratāī || rījhahi rājakuãri chabi dekhī | inhahi barihi hari jāni biseṣī || munihi moha mana hātha parāẽ | haṁsahiṁ saṁbhu gana ati sacu pāẽ || jadapi sunahiṁ muni aṭapaṭi bānī | samujhi na parai buddhi bhrama sānī || kāhuṁ na lakhā so carita biseṣā | so sarūpa nṛpakanyā̃ dekhā || markaṭa badana bhayaṁkara dehī | dekhata hṛdayaṁ krodha bhā tehī ||

ในที่ประชุมนั้นซึ่งพระฤษีประทับนั่ง ความทะนงในตนเองทวีขึ้นในพระหฤทัยของพระองค์ ณ ที่นั้นพระมเหศวรทรงประทับนั่งพร้อมด้วยบริวารสองพระองค์; ไม่มีผู้ใดสังเกตการเคลื่อนไหวของพระองค์ในรูปพราหมณ์ ทรงตรัสด้วยเจตนาแยบยลและทรงให้นารัทได้ยิน และความงามของพระผู้เป็นเจ้าทรงประทานอย่างงดงาม เจ้าหญิงเมื่อทอดพระเนตรพระบารมีนั้น ทรงหลงใหล ทรงเข้าใจว่าพระองค์คือพระหริในความหมายพิเศษ จึงทรงตัดสินพระทัยสมรสด้วย ความหลงใหลครอบงำพระฤษีและพระทัยของพระองค์พ้นจากการควบคุม; พระศิวะและบริวารของพระองค์ทรงหัวเราะ เมื่อทรงพบว่าเรื่องนั้นเป็นความจริงทั้งสิ้น แม้พระฤษีทรงได้ยินพระดำรัสประหลาดเหล่านั้น พระปัญญาของพระองค์ซึ่งมัวด้วยความสับสน มิอาจเข้าใจได้ ไม่มีผู้ใดสังเกตเห็นพระกระแสศักดิ์สิทธิ์อันเป็นเอกลักษณ์นั้น; มีเพียงพระธิดาของพระราชาทอดพระเนตรรูปลักษณ์นั้น พระพักตร์ดั่งลิง พระวรกายน่าสยดสยอง เมื่อทอดพระเนตรแล้ว ความโกรธบังเกิดในพระหฤทัยของนาง

Verse 284 (दोहा/सोरठा)

सखीं संग लै कुअँरि तब चलि जनु राजमराल। देखत फिरइ महीप सब कर सरोज जयमाल।।134।।

sakhīṁ saṅga lai kuãri taba cali janu rāja-marāla | dekhata phirai mahīpa saba kara saroja jayamāla ||134||

แล้วเจ้าหญิงพร้อมด้วยนางกำนัล เสด็จออกมาดั่งหงส์หลวงด้วยพระบารมีอันสง่า พระราชาทั้งหลายทอดพระเนตรซ้ำแล้วซ้ำเล่า; และในพระหัตถ์ดั่งบัวของพระองค์ มาลัยวิวาห์สั่นไหวขณะทอดพระเนตร

Verse 285 (चौपाई)

जेहि दिसि बैठे नारद फूली। सो दिसि देहि न बिलोकी भूली।। पुनि पुनि मुनि उकसहिं अकुलाहीं। देखि दसा हर गन मुसकाहीं।। धरि नृपतनु तहँ गयउ कृपाला। कुअँरि हरषि मेलेउ जयमाला।। दुलहिनि लै गे लच्छिनिवासा। नृपसमाज सब भयउ निरासा।। मुनि अति बिकल मोंहँ मति नाठी। मनि गिरि गई छूटि जनु गाँठी।। तब हर गन बोले मुसुकाई। निज मुख मुकुर बिलोकहु जाई।। अस कहि दोउ भागे भयँ भारी। बदन दीख मुनि बारि निहारी।। बेषु बिलोकि क्रोध अति बाढ़ा। तिन्हहि सराप दीन्ह अति गाढ़ा।।

jehi disi baiṭhe nārada phūlī. so disi dehi na bilokī bhūlī.. puni puni muni ukasahiṁ akulāhīṁ. dekhi dasā hara-gaṇa musakāhīṁ.. dhari nṛpa-tanu tahaṁ gayau kṛpālā. kuaṁri haraṣi meleu jaya-mālā.. dulahini lai ge lacchini-vāsa. nṛpa-samāja saba bhayau nirāsā.. muni ati bikala moṁhaṁ mati nāṭhī. mani giri gaī chūṭi janu gāṁṭhī.. taba hara-gaṇa बोले musukāī. nija mukha mukura bilokahu jāī.. asa kahi dou bhāge bhayaṁ bhārī. badana dīkha muni bāri nihārī.. beṣu biloki krodha ati bāṛhā. tinhahi sarāpa dīnha ati gāṛhā..

ในทิศทางที่นารัทประทับนั่ง พองพระองค์ด้วยความปีติ ตรงทิศนั้นแหละพระองค์ทรงลืมที่จะทอดพระเนตร พระฤษีทั้งหลายทรงยั่วยุพระองค์ซ้ำแล้วซ้ำเล่า ทรงกระวนกระวายยิ่งขึ้น; เมื่อทอดพระเนตรสภาพของพระองค์ บริวารของพระศิวะทรงยิ้ม แล้วพระผู้ทรงกรุณาทรงรับรูปลักษณ์ของพระราชาและเสด็จไปที่นั่น; เจ้าหญิงทรงปีติและทรงสวมมาลัยชัยชนะให้พระองค์ เจ้าสาวถูกนำไปยังพระผู้เป็นเจ้าแห่งพระลักษมี และที่ประชุมพระราชาทั้งหมดตกอยู่ในความผิดหวัง พระฤษีทรงวิตกกังวลยิ่งนัก; ความสงบของข้าพเจ้าหายไป ดั่งอัญมณีที่หลุดจากปมและร่วงหล่น แล้วบริวารของพระศิวะตรัสด้วยรอยยิ้มว่า "จงไปเถิด จงดูพระพักตร์ของท่านในกระจก" ตรัสดังนั้นแล้ว ทั้งสองวิ่งหนีไปด้วยความกลัวยิ่ง; พระฤษีทอดพระเนตรพระพักตร์ของพระองค์ซ้ำแล้วซ้ำเล่า เมื่อทอดพระเนตรรูปลักษณ์นั้น ความโกรธของพระองค์ทวีขึ้นยิ่ง และพระองค์ทรงสาปแช่งทั้งสองอย่างรุนแรง

Verse 286 (दोहा/सोरठा)

होहु निसाचर जाइ तुम्ह कपटी पापी दोउ। हँसेहु हमहि सो लेहु फल बहुरि हँसेहु मुनि कोउ।।135।।

hohu nisācara jāi tumha kapaṭī pāpī dou | hamahi haँsehu so lehu phala bahuri haँsehu muni kou ||135||

จงไปเสีย, จงกลายเป็นรากษสผู้พเนจรในราตรี เจ้าทั้งสองผู้ชั่วช้าหลอกลวง เพราะเจ้าหัวเราะเยาะเรา จงรับผลแห่งการกระทำนั้น และนับแต่นี้เป็นต้นไป อย่าให้ฤาษีผู้ใดถูกเยาะเย้ยอีกเลย

Verse 287 (चौपाई)

पुनि जल दीख रूप निज पावा। तदपि हृदयँ संतोष न आवा।। फरकत अधर कोप मन माहीं। सपदी चले कमलापति पाहीं।। देहउँ श्राप कि मरिहउँ जाई। जगत मोर उपहास कराई।। बीचहिं पंथ मिले दनुजारी। संग रमा सोइ राजकुमारी।। बोले मधुर बचन सुरसाईं। मुनि कहँ चले बिकल की नाईं।। सुनत बचन उपजा अति क्रोधा। माया बस न रहा मन बोधा।। पर संपदा सकहु नहिं देखी। तुम्हरें इरिषा कपट बिसेषी।। मथत सिंधु रुद्रहि बौरायहु। सुरन्ह प्रेरी बिष पान करायहु।।

puni jalu dīkha rūpa nija pāvā | tadapi hṛdayã santoṣa na āvā || pharakat adhara kopa mana māhī̃ | sapadī cale kamalāpati pāhī̃ || dehaũ śrāpa ki marihaũ jāī | jagata mora upahāsa karāī || bīcahĩ pantha mile danujārī | saṅga ramā soi rāja-kumārī || bole madhura bacana surasāī̃ | muni kahã cale bikala kī nāī̃ || sunata bacana upajā ati krodhā | māyā basa na rahā mana bodhā || para saṃpadā sakahu nahĩ dekhī | tumharẽ iriṣā kapaṭa biseṣī || mathata siṃdhu rudrahi baurāyahu | suranha prerī biṣa pāna karāyahu ||

อีกครั้งท่านมองลงไปในน้ำและได้รูปกายของตนคืน กระนั้นแม้ในขณะนั้น ความพึงพอใจก็มิได้บังเกิดในหทัย ริมฝีปากของท่านสั่นไหว ความโกรธบังเกิดในจิตใจ ทันทีที่ท่านออกเดินทางไปยังองค์พระผู้เป็นเจ้าแห่งพระลักษมี ว่าจะสาปแช่ง หรือจะไปตายเสียดีกว่า ทั้งโลกจะเยาะเย้ยเราเป็นที่หัวเราะเยาะ กลางทางท่านได้พบกับศัตรูของอสูร และกับพระองค์นั้นมีพระลักษมีเอง ธิดาหลวงผู้นั้น พระผู้เป็นเจ้าแห่งเทวดาทรงตรัสถ้อยคำอ่อนโยน แต่ฤาษีนั้นยังคงเดินต่อไป หวั่นไหวดุจคนไร้สติ เมื่อได้ยินถ้อยคำเหล่านั้น ความโกรธอันรุนแรงได้บังเกิดขึ้น ภายใต้อำนาจของมายา ปัญญาอันชัดเจนของจิตมิได้ยังคงอยู่ เจ้ามิอาจทนเห็นความเจริญของผู้อื่น ความริษยาและการหลอกลวงเป็นบาปพิเศษของเจ้า เมื่อกวนมหาสมุทร เจ้าได้ทำให้พระรุทระวิกลจริต และยุยงให้เทวดาทั้งหลายให้ดื่มยาพิษ

Verse 288 (दोहा/सोरठा)

असुर सुरा बिष संकरहि आपु रमा मनि चारु। स्वारथ साधक कुटिल तुम्ह सदा कपट ब्यवहारु।।136।।

asura surā biṣa saṅkarahi āpu ramā mani cāru | swāratha sādhaka kuṭila tumha sadā kapaṭa byavahāru ||136||

ดุจอสูรและมึนเมาด้วยยาพิษที่แม้แต่พระศังกระจะต้องทนทรนง แต่ในสายตาของเจ้าเอง เจ้าเป็นดั่งอัญมณีอันสว่างไสวของพระลักษมี คดเคี้ยวในการแสวงหาประโยชน์ของตน การหลอกลวงเป็นวิถีของการกระทำของเจ้าเสมอมา

Verse 289 (चौपाई)

परम स्वतंत्र न सिर पर कोई। भावइ मनहि करहु तुम्ह सोई।। भलेहि मंद मंदेहि भल करहू। बिसमय हरष न हियँ कछु धरहू।। डहकि डहकि परिचेहु सब काहू। अति असंक मन सदा उछाहू।। करम सुभासुभ तुम्हहि न बाधा। अब लगि तुम्हहि न काहूँ साधा।। भले भवन अब बायन दीन्हा। पावहुगे फल आपन कीन्हा।। बंचेहु मोहि जवनि धरि देहा। सोइ तनु धरहु श्राप मम एहा।। कपि आकृति तुम्ह कीन्हि हमारी। करिहहिं कीस सहाय तुम्हारी।। मम अपकार कीन्ही तुम्ह भारी। नारी बिरहँ तुम्ह होब दुखारी।।

parama svatantra na sira para koī | bhāvai manahi karahu tumha soī || bhalehi manda mandehi bhala karahū | bisamaya haraṣa na hiyã kacha chu dharahū || dahaki-dahaki paricehu saba kāhū | ati asaṅka mana sadā uchāhū || karama subhāsubha tumhahi na bādhā | aba lagi tumhahi na kāhū̃ sādhā || bhale bhavana aba bāyana dīnhā | pāvahuge phala āpana kīnhā || bãcehu mohi javani dhari dehā | soī tanu dharahu śrāpa mama ehā || kapi ākṛti tumha kīnhi hamārī | karihahĩ kīsa sahāya tumhārī || mama apakāra kīnhī tumha bhārī | nārī birahã tumha hoba dukhārī ||

ทรงอิสระอย่างยิ่ง, ไม่มีผู้ใดยิ่งกว่าพระองค์ จงทำตามใจปรารถนาของพระองค์เถิด ไม่ว่าจะทำความดีแก่ผู้ดี หรือทำความดีแม้แก่คนชั่ว อย่าให้ความประหลาดใจหรือความยินดีใคร่อยู่ในหทัย จงท่องไปในหมู่มวลมนุษย์อย่างกล้าหาญและเสรี จงรักษาจิตให้ไร้ความกลัวและมีจิตใจสูงส่งเสมอ ผลแห่งการกระทำดีหรือชั่วมิได้ผูกมัดพระองค์ จนถึงบัดนี้ไม่มีผู้ใดสามารถปราบพระองค์ได้เลย ดีแล้ว บัดนี้เราได้ให้ทานแก่ท่านแล้ว แต่ท่านจะได้รับผลแห่งสิ่งที่ท่านได้กระทำไปเอง ท่านรอดพ้นจากเราโดยการรับกายบางประการ ฉะนั้นจงรับรูปกายนั้นเถิด นี่คือคำสาปของเรา ท่านได้รับรูปลิงของเรา ลิงทั้งหลายจะเป็นผู้ช่วยเหลือท่าน ท่านได้ทำอันตรายแก่เราอย่างใหญ่หลวง ในการพลัดพรากจากนารี ท่านจะจมอยู่ในความทุกข์โทมนัส

Verse 290 (दोहा/सोरठा)

श्राप सीस धरी हरषि हियँ प्रभु बहु बिनती कीन्हि। निज माया कै प्रबलता करषि कृपानिधि लीन्हि।।137।।

śrāpa sīsa dharī haraṣi hiyã prabhu bahu binatī kīnhi. nija māyā kai prabalatā karaṣi kṛpānidhi līnhi..137..

โค้งพระเศียรรับคำสาป พระผู้เป็นเจ้าผู้ทรงปีติในพระหฤทัยได้ทรงทูลวิงวอนหลายประการ แล้วแหล่งแห่งความกรุณา ทรงตระหนักถึงอำนาจอันล้นพ้นของมายาของพระองค์เอง จึงทรงรับไว้

Verse 291 (चौपाई)

जब हरि माया दूरि निवारी। नहिं तहँ रमा न राजकुमारी।। तब मुनि अति सभीत हरि चरना। गहे पाहि प्रनतारति हरना।। मृषा होउ मम श्राप कृपाला। मम इच्छा कह दीनदयाला।। मैं दुर्बचन कहे बहुतेरे। कह मुनि पाप मिटिहिं किमि मेरे।। जपहु जाइ संकर सत नामा। होइहि हृदयँ तुरंत बिश्रामा।। कोउ नहिं सिव समान प्रिय मोरें। असि परतीति तजहु जनि भोरें।। जेहि पर कृपा न करहिं पुरारी। सो न पाव मुनि भगति हमारी।। अस उर धरि महि बिचरहु जाई। अब न तुम्हहि माया निअराई।।

jaba hari māyā dūri nivārī | nahiṁ tahaṁ ramā na rājakumārī || taba muni ati sabhīta hari caranā | gahe pāhi pranatārati haranā || mṛṣā hou mama śrāpa kṛpālā | mama icchā kaha dīnadayālā || maiṁ durbacana kahe bahutere | kaha muni pāpa miṭihiṁ kimi mere || japahu jāi śaṅkara sata nāmā | hoihi hṛdayaṁ turaṁta biśrāmā || kou nahiṁ siva samāna priya moreṁ | asi paratīti tajahu jani bhoreṁ || jehi para kṛpā na karahiṁ purārī | so na pāva muni bhagati hamārī || asa ura dhari mahi bicarahu jāī | aba na tumhahi māyā niarāī ||

เมื่อพระผู้เป็นเจ้าทรงขจัดม่านแห่งมายาออกไป ณ ที่นั้นไม่ปรากฏพระลักษมีหรือธิดาหลวงผู้ใดเลย ครั้งนั้นฤาษีผู้หวาดกลัวยิ่งนักได้กอดพระบาทของพระผู้เป็นเจ้า ขอความคุ้มครอง โอ้ผู้ขจัดความทุกข์ของผู้นอบน้อม จงทำให้คำสาปของข้าพระองค์เป็นโมฆะเถิด โอ้ผู้ทรงพระกรุณา ขอประทานความปรารถนาแก่ข้าพระองค์ โอ้ผู้ทรงเมตตาต่อผู้ยากไร้ ข้าพระองค์ได้กล่าววาจาหยาบคายหลายประการ ฤาษีทูลว่า บาปของข้าพระองค์จะล้างให้สะอาดได้อย่างไร พระผู้เป็นเจ้าตรัสว่า จงไปเถิด และจงสวดนามอันแท้จริงของพระศังกระ ในทันใดนั้นจะมีความสงบในหฤทัย ไม่มีผู้ใดเป็นที่รักแก่เราเหมือนพระศิวะ อย่าละทิ้งความเชื่อมั่นนี้ แม้แต่โดยความเข้าใจผิด ผู้ใดที่ศัตรูแห่งบุระไม่ทรงแสดงพระกรุณา โอ้ฤาษี ผู้นั้นจะไม่อาจบรรลุความภักติต่อเราได้เลย จงจดจำสิ่งนี้ไว้ในหฤทัย และจงท่องไปบนแผ่นดิน บัดนี้มายาจะไม่เข้าใกล้ท่านอีกเลย

Verse 292 (दोहा/सोरठा)

बहुबिधि मुनिहि प्रबोधि प्रभु तब भए अंतरधान। सत्यलोक नारद चले करत राम गुन गान।।138।।

bahubidhi munihi prabodhi prabhu taba bhae antardhāna. satyaloka nārada cale karata rāma guna gāna ||138||

ด้วยประการฉะนี้ พระผู้เป็นเจ้าทรงสั่งสอนและปลุกใจฤาษีในหลายประการ แล้วจึงเสด็จหายไป ภายหลังนารัทมุนีได้เสด็จไปยังสัตยโลก ทรงขับร้องสรรเสริญคุณธรรมของพระรามเสมอมา

Verse 293 (चौपाई)

हर गन मुनिहि जात पथ देखी। बिगतमोह मन हरष बिसेषी।। अति सभीत नारद पहिं आए। गहि पद आरत बचन सुनाए।। हर गन हम न बिप्र मुनिराया। बड़ अपराध कीन्ह फल पाया।। श्राप अनुग्रह करहु कृपाला। बोले नारद दीनदयाला।। निसिचर जाइ होहु तुम्ह दोऊ। बैभव बिपुल तेज बल होऊ। भुजबल बिस्व जितब तुम्ह जहिआ। धरिहहिं बिष्नु मनुज तनु तहिआ।। समर मरन हरि हाथ तुम्हारा। होइहहु मुकुत न पुनि संसारा।। चले जुगल मुनि पद सिर नाई। भए निसाचर कालहि पाई।।

hara gana munihi jāta patha dekhī | bigata-moha mana haraṣa biseṣī || ati sabhīta nārada pahiṃ āe | gahi pada ārata bacana sunāe || hara gana hama na bipra munirāyā | baṛa aparādha kīnha phala pāyā || śrāpa anugraha karahu kṛpālā | बोले nārada dīna-dayālā || nisicara jāi hohu tumha doū | baibhava bipula teja bala hoū || bhuja-bala bisva jitaba tumha jahiā | dharihahiṃ biṣṇu manuja tanu tahiā || samara marana hari hātha tumhārā | hoiha hu mukuta na puni saṃsārā || cale jugala muni pada sira nāī | bhae nisācara kālahi pāī ||

เมื่อเห็นฤาษีทั้งหลายเสด็จไปตามทางของพวกท่าน บริวารของพระศิวะผู้พ้นจากมายาได้ปีติยินดีเป็นอย่างยิ่ง ด้วยความหวาดกลัวยิ่งนัก พวกเขาได้มายังนารัทมุนี กอดพระบาทแล้วร้องทุกข์ทูลว่า ข้าแต่ท่าน พวกข้าพระองค์เป็นเพียงบริวารของพระศิวะ มิใช่ฤาษีพราหมณ์ พวกข้าพระองค์ได้กระทำความผิดอย่างร้ายแรงและได้รับผลแล้ว โอ้ผู้ทรงพระกรุณา ขอทรงบรรเทาคำสาปด้วยพระกรุณาเถิด นารัทมุนีผู้ทรงเมตตาต่อผู้ทุกข์ยากตรัสว่า จงไปเถิด จงกลายเป็นอสูรผู้พเนจรในราตรีทั้งสองเจ้า เจ้าจะมีความรุ่งโรจน์ ความสว่าง และกำลังมหาศาล ด้วยอำนาจแห่งแขนทั้งสองของเจ้า เจ้าจะพิชิตโลก จนกระทั่งถึงสถานที่ซึ่งพระวิษณุจะทรงรับกายมนุษย์ การตายของเจ้าในสงครามจะมาจากพระหัตถ์ของพระหริเอง เจ้าจะบรรลุการหลุดพ้นและจะไม่กลับสู่วัฏสงสารอีก ทั้งสองโค้งศีรษะแทบพระบาทของฤาษีแล้วเสด็จไป ในเวลาอันสมควรพวกเขาได้กลายเป็นรากษส

Verse 294 (दोहा/सोरठा)

एक कलप एहि हेतु प्रभु लीन्ह मनुज अवतार। सुर रंजन सज्जन सुखद हरि भंजन भुबि भार।।139।।

eku kalapa ehi hetu prabhu līnha manuja avatāra | sura rañjana sajjana sukhada hari bhañjana bhuvi bhāra ||139||

เพื่อประโยชน์นี้โดยแท้ หนึ่งครั้งในแต่ละกัปป์ พระผู้เป็นเจ้าจะทรงรับอวตารเป็นมนุษย์ เพื่อทรงให้ปีติแก่เทวดาทั้งหลาย ทรงนำความสุขแก่ผู้ชอบธรรม และดุจพระหริจะทรงทำลายภาระอันหนักอึ้งบนแผ่นดิน

Verse 295 (चौपाई)

एहि बिधि जनम करम हरि केरे। सुंदर सुखद बिचित्र घनेरे।। कलप कलप प्रति प्रभु अवतरहीं। चारु चरित नानाबिधि करहीं।। तब तब कथा मुनीसन्ह गाई। परम पुनीत प्रबंध बनाई।। बिबिध प्रसंग अनूप बखाने। करहिं न सुनि आचरजु सयाने।। हरि अनंत हरिकथा अनंता। कहहिं सुनहिं बहुबिधि सब संता।। रामचंद्र के चरित सुहाए। कलप कोटि लगि जाहिं न गाए।। यह प्रसंग मैं कहा भवानी। हरिमायाँ मोहहिं मुनि ग्यानी।। प्रभु कौतुकी प्रनत हितकारी। सेवत सुलभ सकल दुख हारी।।

ehi bidhi janama karama hari kere | sundara sukhada bicitra ghanere || kalapa kalapa prati prabhu avatarahīṁ | cāru carita nānā-bidhi karahīṁ || taba taba kathā munīsanha gāī | parama punīta prabandha banāī || bibidha prasaṅga anūpa bakhāne | karahiṁ na suni ācaraju sayāne || hari anaṁta hari-kathā anaṁtā | kahahiṁ sunahiṁ bahu-bidhi saba saṁtā || rāmacandra ke carita suhāe | kalapa koṭi lagi jāhiṁ na gāe || yaha prasaṅga maiṁ kahā bhavānī | hari-māyāṁ mohahiṁ muni gyānī || prabhu kautukī pranata hitakārī | sevata sulabha sakala dukha hārī ||

ด้วยประการฉะนี้เป็นการประสูติและการกระทำของพระหริ อันงดงาม นำความสุข หลากหลาย และมากมาย ในทุกยุคสมัยซ้ำแล้วซ้ำเล่า พระผู้เป็นเจ้าจะเสด็จลงมา และทรงกระทำกิจอันน่ารักในหลากหลายวิถี ครั้งแล้วครั้งเล่า ฤาษีผู้เป็นใหญ่ทั้งหลายได้ขับร้องเรื่องราวนั้น ประพันธ์เป็นวรรณกรรมอันบริสุทธิ์ยิ่ง ท่านทั้งหลายเล่าขานตอนต่างๆ อันประเสริฐหลายประเภท จนกระทั่งผู้มีปัญญาก็ไม่เบื่อหน่ายในความอัศจรรย์เมื่อได้ฟัง พระหริทรงไร้ขอบเขต และเรื่องราวของพระหริก็ไร้ขอบเขต นักบุญทั้งหลายเล่าและฟังในวิถีนับไม่ถ้วน กิจการอันงดงามของพระรามจันทร์นั้น แม้ผ่านไปกัปป์นับโกฏิ ก็ไม่อาจขับร้องจนหมดสิ้น ตอนนี้ข้าพระองค์ได้เล่าให้ฟังแล้ว โอ้พระภวานี มายาของพระหริสามารถหลอกลวงแม้ฤาษีผู้รู้แจ้งได้ พระผู้เป็นเจ้าทรงสนพระทัยและทรงเป็นผู้อุปการะแก่ผู้นอบน้อม เมื่อได้รับการบูชาพระองค์ทรงเข้าถึงได้ง่าย ทรงขจัดความทุกข์ทั้งปวง

Verse 296 (दोहा/सोरठा)

सुर नर मुनि कोउ नाहिं जेहि न मोह माया प्रबल। अस बिचारि मन माहिं भजिअ महामाया पतिहि।।140।।

sura nara muni kou nāhiṁ jehi na moha māyā prabala | aśa bicāri mana māhiṁ bhaji-a mahāmāyā pati-hi ||140||

ไม่มีผู้ใด ไม่ว่าเทพ มนุษย์ หรือฤาษี ที่มายาและความหลงไม่ทรงพลังเหนือตน เมื่อรู้เช่นนี้ในใจ พึงบูชาองค์พระผู้เป็นเจ้าแห่งมหามายาเอง

Verse 297 (चौपाई)

अपर हेतु सुनु सैलकुमारी। कहउँ बिचित्र कथा बिस्तारी।। जेहि कारन अज अगुन अरूपा। ब्रह्म भयउ कोसलपुर भूपा।। जो प्रभु बिपिन फिरत तुम्ह देखा। बंधु समेत धरें मुनिबेषा।। जासु चरित अवलोकि भवानी। सती सरीर रहिहु बौरानी।। अजहुँ न छाया मिटति तुम्हारी। तासु चरित सुनु भ्रम रुज हारी।। लीला कीन्हि जो तेहिं अवतारा। सो सब कहिहउँ मति अनुसारा।। भरद्वाज सुनि संकर बानी। सकुचि सप्रेम उमा मुसकानी।। लगे बहुरि बरने बृषकेतू। सो अवतार भयउ जेहि हेतू।।

apara hetu sunu saila-kumārī | kahuṁ bicitra kathā bistārī || jehi kārana aja aguna arūpā | brahma bhayu kosalapura bhūpā || jo prabhu bipina firata tumha dekhā | bandhu sameta dhareṁ muni-beṣā || jāsu carita avaloki bhavānī | satī sarīra rahihu baurānī || ajahum̐ na chāyā miṭati tumhārī | tāsu carita sunu bhrama ruja hārī || līlā kīnhi jo tehiṁ avatārā | so saba kahihauṁ mati anusārā || bharadvāja suni saṅkara bānī | sakuci sa-prema umā musakānī || lage bahuri barane bṛṣaketū | so avatāra bhayu jehi hetū ||

จงฟังเหตุผลอีกประการหนึ่ง โอ้ธิดาแห่งภูเขา เราจะเล่านิทานอัศจรรย์อย่างละเอียด ด้วยเหตุนั้นพระพรหมผู้ไร้กำเนิด ไร้คุณ ไร้รูป ได้ทรงอวตารเป็นกษัตริย์แห่งโกศล พระผู้เป็นเจ้าองค์นั้นที่ท่านได้เห็นทรงพระดำเนินในป่า ทรงเครื่องทรงฤาษีพร้อมด้วยพระญาติ จากการเห็นพระกรรมของพระองค์ โอ้ภวานี ท่านจักยังคงมีอยู่ในกายของนางสตีดุจคนไร้สติ จนถึงบัดนี้ความประทับใจของท่านในพระองค์ยังมิได้ลบเลือน จงฟังพระกรรมของพระองค์ ผู้ทำลายความทุกข์แห่งความหลง บทละครอันศักดิ์สิทธิ์ทั้งหมดที่พระองค์ทรงกระทำในอวตารนั้น เราจักเล่าตามความเข้าใจของเรา ภรทวาชได้ยินพระดำรัสของพระศังกระ พระนางอุมาทรงยิ้มด้วยความอายและความรัก แล้วพระผู้มีธงโคทรงเริ่มตรัสอีกครั้งถึงเหตุแห่งอวตารนั้น