Prakarana 13
भक्ति का जन्म-चरण: जिज्ञासा (प्रश्न) से श्रद्धा, फिर श्रद्धा से शरणागति। बालकाण्ड ‘सोपान’ में साधक को ‘कथा-प्रवेश’ का अधिकार देता है—जहाँ अहं-रहित प्रश्न (उमा) और कृपा-समाधान (शंकर) से मानस-सर में प्रथम अवगाहन होता है। यहाँ रामावतार का हेतु ‘धर्म-स्थापन’ मात्र नहीं, ‘भक्त-हित’ और ‘माया-विनय’ भी है—अर्थात् मुक्ति-सीढ़ी की पहली पायदान: मोह-नाश और राम-स्वरूप-परिचय।
ในส่วนนี้กระแสหลักของรสะเป็นศานตะและอัทภูตะ โดยมีกระแสรองอย่างกฤรุณา การที่อุมาทำลายอวิชชา ("โมหะถูกขจัด") เป็นสัญญาณของการลดลงของความมืดภายในของผู้แสวงหา การฟังกถาเองก็กลายเป็นสาธนะ พระศังกระปรากฏในที่นี้ในฐานะคุรุ: ท่านเรียกพระรามะว่า "พรหมัน คือจิตบริสุทธิ์ อมตะ" ซึ่งสถาปนาความจริงนิรฺคุณะ แล้วอธิบายว่าพรหมันองค์เดียวกันนั้นรับสภาพมนุษย์ คือลีลาสคุณะ เพื่อความดีของภักตาและการปกป้องธรรมะ การเชื่อมโยงปุราณะที่ตามมา เรื่องชัย-วิชัย ชลันธร-ราวณะ และเหตุการณ์นารทะ ทำให้สาเหตุของอวตาระมีหลายชั้น: กรรมและผลของมัน คำสาปและพร และความยุติธรรมของลีลา ด้วยวิธีนี้ ส่วนนี้ของพาลกาณฑะสถาปนาทั้ง "กถา-ปรมาณะ" (สอดคล้องกับเวทและปุราณะ) และ "ภักติ-ปรมาณะ" (ข้ามสังสาระโดยการได้ยินนามและคุณลักษณะ) ซึ่งเป็นประตูสู่เทววิทยาของมนัส
Verses
เจาปาอี 120.1-4
ससि कर सम सुनि गिरा तुम्हारी।मिटा मोह सरदातप भारी।।
तुम्ह कृपाल सबु संसउ हरेऊ।राम स्वरुप जानि मोहि परेऊ।।
नाथ कृपाँ अब गयउ बिषादा।सुखी भयउँ प्रभु चरन प्रसादा।।
अब मोहि आपनि किंकरि जानी।जदपि सहज जड नारि अयानी।।
प्रथम जो मैं पूछा सोइ कहहू।जौं मो पर प्रसन्न प्रभु अहहू।।
राम ब्रह्म चिनमय अबिनासी।सर्ब रहित सब उर पुर बासी।।
नाथ धरेउ नरतनु केहि हेतू।मोहि समुझाइ कहहु बृषकेतू।।
उमा बचन सुनि परम बिनीता।रामकथा पर प्रीति पुनीता।।
sasi-kara-sama suni girā tumhārī |miṭā moha sarad-ātapa bhārī ||
tumha kṛpāla sabu saṃsau hareū |rāma-svarūpa jāni mohi pareū ||
nātha kṛpā̃ aba gayau biṣādā |sukhī bhayauṁ prabhu carana prasādā ||
aba mohi āpani kiṃkarī jānī |jadapi sahaja jaḍa nāri ayānī ||
prathama jo maiṁ pūchā soi kahahū |jauṁ mo-para prasanna prabhu ahahū ||
rāma brahma cinamaya abināsī |sarba-rahita saba ura pura bāsī ||
nātha dhareu nara-tanu kehi hetū |mohi samujhāi kahahu bṛṣaketū ||
umā bacana suni parama binītā |rāma-kathā para prīti punītā ||
ได้ยินวาจาของท่านเย็นดั่งรัศมีจันทร์ ความหลงใหลหนักในข้าพเจ้าสลายไป ดังความร้อนแรงแห่งฤดูใบไม้ร่วง ท่านผู้ทรงกรุณาได้ขจัดความสงสัยทั้งหมด รู้สภาพที่แท้ของพระราม ข้าพเจ้าได้ซบเท้าพระองค์ ด้วยพระคุณของท่าน ข้าแต่นาถ ความทุกข์ใจของข้าพเจ้าได้จางหาย ด้วยพระคุณแห่งบาทพระเจ้า ข้าพเจ้าได้เป็นสุข บัดนี้จงนับข้าพเจ้าเป็นทาสีของท่าน แม้โดยธรรมชาติข้าพเจ้าเป็นหญิงเรียบง่าย ซื่อ และไม่รู้ ขอท่านตอบสิ่งที่ข้าพเจ้าถามก่อน หากพระเจ้าทรงพอพระทัยในข้าพเจ้า พระรามทรงเป็นพรหม จิตบริสุทธิ์ อมตะ เหนือคุณลักษณะทั้งปวง แต่ทรงสถิตในใจทุกดวง ข้าแต่นาถ พระเจ้าทรงรับกายมนุษย์เพื่อเหตุใด ขอทรงอธิบายแก่ข้าพเจ้า โอ้ศิวะ ธงชัยแห่งธรรม ได้ยินวาจาอันถ่อมตนยิ่งของอุมา ความรักอันบริสุทธิ์ในเรื่องราวของพระรามยิ่งมั่นคง
โทหา 120(क), โสรฐา 120(ख)-(घ)
हिंयँ हरषे कामारि तब संकर सहज सुजान।बहु बिधि उमहि प्रसंसि पुनि बोले कृपानिधान।।120(क)।।
सुनु सुभ कथा भवानि रामचरितमानस बिमल।कहा भुसुंडि बखानि सुना बिहग नायक गरुड।।120(ख)।।
सो संबाद उदार जेहि बिधि भा आगें कहब।सुनहु राम अवतार चरित परम सुंदर अनघ।।120(ग)।।
हरि गुन नाम अपार कथा रूप अगनित अमित।मैं निज मति अनुसार कहउँ उमा सादर सुनहु।।120(घ)।।
hiṁyaṁ haraṣe kāmāri taba śaṅkara sahaja sujāna |bahu bidhi umahi prasaṁsi puni bole kṛpānidhāna ||120(ka)||
sunu subha kathā bhavāni rāmacaritamānasa bimala |kahā bhusuṇḍi bakhāni sunā bihaga-nāyaka garuḍa ||120(kha)||
so saṁbāda udāra jehi bidhi bhā āgẽ kahaba |sunahu rāma avatāra carita parama suṁdara anagha ||120(ga)||
hari guna nāma apāra kathā rūpa aganita amita |maiṁ nija mati anusāra kahauṁ umā sādara sunahu ||120(gha)||
ครั้นนั้น ศัตรูแห่งกามเทพ คือพระศิวะ ทรงปีติยินดีภายในพระหฤทัย และพระศังกระผู้ทรงปัญญาโดยธรรมชาติ ทรงสรรเสริญพระนางอุมาหลายประการ แล้วตรัสอีกครั้ง พระองค์ผู้ทรงเป็นภัณฑารักษ์แห่งความกรุณายิ่งนัก ว่า จงฟังเถิด พระนางภวานี ซึ่งกถาอันประเสริฐ บริสุทธิ์ไร้มลทินแห่งรามจริตมานส อันพญาครุฑ ผู้เป็นนายแห่งนกทั้งปวง ได้สดับแล้ว บทสนทนาอันสูงส่งนั้น ตามที่ได้เกิดขึ้น ข้าพเจ้าจะเล่าต่อไป จงฟังเหตุการณ์อันบริสุทธิ์ งดงามยิ่งแห่งการอวตารของพระรามเถิด คุณธรรมและนามของพระหรินั้นไพศาลไร้ขอบเขต เรื่องราวและรูปแบบนั้นนับไม่ถ้วน วัดไม่ได้ ข้าพเจ้ากล่าวตามความเข้าใจของตนเอง พระนางอุมาเอ๋ย จงฟังด้วยความเคารพยิ่ง
เจาปาอี 121.1-4
सुनु गिरिजा हरिचरित सुहाए।बिपुल बिसद निगमागम गाए।।
हरि अवतार हेतु जेहि होई।इदमित्थं कहि जाइ न सोई।।
राम अर्तक्य बुद्धि मन बानी।मत हमार अस सुनहि सयानी।।
तदपि संत मुनि बेद पुराना।जस कछु कहहिं स्वमति अनुमाना।।
तस मैं सुमुखि सुनावउँ तोही।समुझि परइ जस कारन मोही।।
जब जब होइ धरम कै हानी।बाढहिं असुर अधम अभिमानी।।
करहिं अनीति जाइ नहिं बरनी।सीदहिं बिप्र धेनु सुर धरनी।।
तब तब प्रभु धरि बिबिध सरीरा।हरहि कृपानिधि सज्जन पीरा।।
sunu girijā haricarita suhāe |bipula bisada nigamāgama gāe ||
hari avatāra hetu jehi hoī |idam-itthaṃ kahi jāi na soī ||
rāma a-tarakya buddhi mana bānī |mata hamāra asa sunahi sayānī ||
tadapi santa muni beda purānā |jasa kachu kahahiṃ sva-mati anumānā ||
tasa maiṃ sumukhi sunāvuṁ tohī |samujhi parai jasu kārana mohī ||
jaba-jaba hoi dharama kai hānī |bāḍhahiṃ asura adhama abhimānī ||
karahiṃ anīti jāi nahiṃ baranī |sīdahiṃ bipra dhenu sura dharanī ||
taba-taba prabhu dhari bibidha sarīrā |harahiṃ kṛpānidhi sajjana pīrā ||
จงฟังเถิด พระนางคิริชา กิจการอันงดงามของพระหรินั้น กว้างขวางและใสสะอาดดังผลึก พระเวทและอาคมทรงขับขานไว้ เหตุแห่งการอวตารของพระผู้เป็นเจ้านั้น ไม่อาจกล่าวให้ครบถ้วนว่าเป็นเช่นนี้ พระรามทรงเหนือวิสัยแห่งการใช้ปัญญา ปัญญา จิตใจ และวาจา นี่เป็นความเห็นของข้าพเจ้า จงฟังเถิดผู้ทรงปัญญา แต่บรรดานักบุญ ฤาษี พระเวท และปุราณา ต่างกล่าวตามความสามารถของตน โดยอาศัยความเข้าใจและการอนุมานของตนเอง เพราะฉะนั้น พระผู้ทรงพระพักตร์งามเอ๋ย ข้าพเจ้าจะเล่าให้ท่านฟังในลักษณะนั้น เท่าที่ข้าพเจ้าเข้าใจเหตุผลได้ เมื่อใดที่ธรรมะเสื่อมถอย และเหล่าอสูรชั่ว ผู้ยโสโอหังเพิ่มพูนขึ้น พวกเขากระทำความอยุติธรรมเกินกว่าจะพรรณนา พวกพราหมณ์ โคเทวดา และแผ่นดินทั้งปวงต่างได้รับความทุกข์ทรมาน ครั้นนั้น พระผู้เป็นเจ้าทรงรับอวตารเป็นรูปกายนานาประการ พระองค์ผู้ทรงเป็นมหาสมุทรแห่งความกรุณา ทรงขจัดความทุกข์ของผู้ชอบธรรม
โทหา 121
असुर मारि थापहिं सुरन्ह राखहिं निज श्रुति सेतु।जग बिस्तारहिं बिसद जस राम जन्म कर हेतु।।121।।
asura māri thāpahiṁ suranha rākha-hiṁ nija śruti setu |jaga bistārahiṁ bisada jasa rāma janma kara hetu ||121||
ทรงประหารเหล่าอสูร ทรงฟื้นฟูเทวดาทั้งปวง และทรงรักษาเขื่อนแห่งพระเวทให้มั่นคง พระองค์ทรงเผยแผ่พระเกียรติอันบริสุทธิ์ไปทั่วโลก นี่เป็นจุดประสงค์แห่งการอวตารของพระราม
เจาปาอี 122.1-4
सोइ जस गाइ भगत भव तरहीं।कृपासिंधु जन हित तनु धरहीं।।
राम जनम के हेतु अनेका।परम बिचित्र एक तें एका।।
जनम एक दुइ कहउँ बखानी।सावधान सुनु सुमति भवानी।।
द्वारपाल हरि के प्रिय दोऊ।जय अरु बिजय जान सब कोऊ।।
बिप्र श्राप तें दूनउ भाई।तामस असुर देह तिन्ह पाई।।
कनककसिपु अरु हाटक लोचन।जगत बिदित सुरपति मद मोचन।।
बिजई समर बीर बिख्याता।धरि बराह बपु एक निपाता।।
होइ नरहरि दूसर पुनि मारा।जन प्रहलाद सुजस बिस्तारा।।
soi jasa gāi bhagata bhava tarahīṁ |kṛpāsiṁdhu jana-hita tanu dharahīṁ ||
rāma janama ke hetu anekā |parama bicitra eka tēṁ ekā ||
janama eka dui kahuṁ bakhānī |sāvadhāna sunu sumati bhavānī ||
dvārapāla hari ke priya doū |jaya aru vijaya jāna saba koū ||
bipra śrāpa tēṁ dūnau bhāī |tāmasa asura deha tinh pāī ||
kanakakasipu aru hāṭaka-locana |jagata bidita surapati mada mocana ||
vijayī samara bīra bikhyātā |dhari barāha bapu eka nipātā ||
hoi narahari dūsara puni mārā |jana prahalāda sujasa bistārā ||
ขับขานพระเกียรตินั้นแล้ว บรรดาภักตาย่อมข้ามพ้นมหาสมุทรแห่งการเวียนว่ายตายเกิด พระองค์ผู้ทรงเป็นมหาสมุทรแห่งความกรุณา ทรงรับกายเพื่อความเป็นสุขแห่งบริวารของพระองค์ เหตุแห่งการประสูติของพระรามนั้นมีมากมาย แต่ละประการน่าอัศจรรย์ยิ่ง แต่ละประการเหนือกว่ากันและกัน ข้าพเจ้าจะเล่าการประสูติหนึ่งหรือสองประการ จงฟังด้วยใจตั้งมั่นเถิด พระนางภวานีผู้ทรงปัญญาดี พระหริมีทวารบาลที่ทรงโปรดปรานสององค์ คือชัยและวิชัย เป็นที่รู้จักของคนทั้งปวง ด้วยคำสาปของพราหมณ์ พี่น้องทั้งสองได้รับกายอสูรทมิฬทั้งคู่ ทั้งสองได้เป็นหิรัณยกศิปุและหิรัณยาษ์ มีชื่อเสียงในโลก และเป็นเหตุให้พระผู้เป็นเจ้าทรงขจัดความยโสของพระราชาแห่งเทวดา วิชัยผู้มีชื่อเสียงว่าเป็นวีรบุรุษในสงคราม พระผู้เป็นเจ้าทรงรับอวตารเป็นพระวราหะแล้วประหารองค์หนึ่ง แล้วทรงเป็นพระนฤสิงห์ประหารอีกองค์หนึ่ง และทรงเผยแผ่พระเกียรติอันงดงามของทาสของพระองค์ คือท่านประหลาท
โทหา 122
भए निसाचर जाइ तेइ महाबीर बलवान।कुंभकरन रावण सुभट सुर बिजई जग जान।।122।।
bhae nisācara jāi tei mahābīra balavāna |kumbhakarana rāvaṇa subhaṭa sura-bijayī jaga jāna ||122||
บรรดาอสูรผู้ท่องราตรีเหล่านั้น เมื่อได้ไปสู่ที่นั้นแล้ว ก็กลายเป็นวีรบุรุษผู้มีกำลังมหาศาล คือกุมภกรรณและราวณะ วีรชนผู้กล้าหาญ เป็นที่รู้จักในโลกว่าเป็นผู้ชนะเทวดาทั้งปวง
เจาปาอี 123.1-4
मुकुत न भए हते भगवाना।तीनि जनम द्विज बचन प्रवाना।।
एक बार तिन्ह के हित लागी।धरेउ सरीर भगत अनुरागी।।
कस्यप अदिति तहाँ पितु माता।दसरथ कौसल्या बिख्याता।।
एक कलप एहि बिधि अवतारा।चरित्र पवित्र किए संसारा।।
एक कलप सुर देखि दुखारे।समर जलंधर सन सब हारे।।
संभु कीन्ह संग्राम अपारा।दनुज महाबल मरइ न मारा।।
परम सती असुराधिप नारी।तेहि बल ताहि न जितहिं पुरारी।।
mukuta na bhae hate bhagavānā |tīni janama dvija bacana pravānā ||
eka bāra tinha ke hita lāgī |dhareu sarīra bhagata anurāgī ||
kaśyapa aditi tahā̃ pitu mātā |dasaratha kausalya bikhyātā ||
eka kalapa ehi bidhi avatārā |caritra pavitra kie saṃsārā ||
eka kalapa sur dekhi dukhāre |samara jalaṃdhara sana saba hāre ||
saṃbhu kīnha saṅgrāma apārā |danuja mahābala marai na mārā ||
parama satī asurādhipa nārī |tehi bala tāhi na jitahiṃ purārī ||
แม้พระผู้เป็นเจ้าจะทรงประหารแล้ว ก็มิได้ทรงปลดปล่อย เพราะคำของพราหมณ์นั้นเป็นสัจจะสำหรับสามชาติ ครั้งหนึ่ง เพื่อความเป็นสุขของเขาทั้งสอง พระผู้ทรงรักภักตาได้ทรงรับกาย ณ ที่นั้น พระกัศยปะและพระนางอทิติเป็นบิดามารดา และทรงเป็นที่รู้จักในนามพระเจ้าทศรถและพระนางเกาสัลยา ในกัลปะหนึ่งพระองค์ทรงอวตารเช่นนี้ และด้วยพระกรณียกิจอันบริสุทธิ์ ทรงชำระโลกให้บริสุทธิ์ ในกัลปะอื่น เหล่าเทวดาเห็นความทุกข์ยากของตน ทั้งหมดพ่ายแพ้ในสงครามกับชลันธร พระศมภูทรงทำสงครามอันไพศาล แต่อสูรผู้มีกำลังมหาศาลนั้นไม่ตายแม้ถูกตี ด้วยเหตุว่าชายาของราชาอสูรนั้นเป็นสตรีผู้มีความบริสุทธิ์ยิ่ง ด้วยอำนาจแห่งความบริสุทธิ์นั้น แม้พระปุรารี คือพระศิวะ ก็มิอาจชนะเขาได้
โทหา 123
छल करि टारेउ तासु ब्रत प्रभु सुर कारज कीन्ह।जब तेहि जानेउ मरम तब श्राप कोप करि दीन्ह।।123।।
chala kari ṭāreu tāsu brata prabhu sura kāraja kīnhā |jaba tehi jāneu marama taba śrāpa kopa kari dīnhā ||123||
ด้วยอุบายอันชาญฉลาด พระผู้เป็นเจ้าทรงทำลายคำปฏิญาณของชายผู้นั้น และทรงสำเร็จกิจที่เทวดามอบหมายไว้ เมื่อเขาเข้าใจเหตุผลที่ซ่อนอยู่ภายใน ความโกรธก็ลุกลามขึ้นในเขา และเขาได้กล่าวคำสาป
เจาปาอี 124.1-4
तासु श्राप हरि दीन्ह प्रमाना।कौतुकनिधि कृपाल भगवाना।।
तहाँ जलंधर रावन भयऊ।रन हति राम परम पद दयऊ।।
एक जनम कर कारन एहा।जेहि लागि राम धरी नरदेहा।।
प्रति अवतार कथा प्रभु केरी।सुनु मुनि बरनी कबिन्ह घनेरी।।
नारद श्राप दीन्ह एक बारा।कलप एक तेहि लगि अवतारा।।
गिरिजा चकित भई सुनि बानी।नारद बिष्नुभगत पुनि ग्यानि।।
कारन कवन श्राप मुनि दीन्हा।का अपराध रमापति कीन्हा।।
यह प्रसंग मोहि कहहु पुरारी।मुनि मन मोह आचरज भारी।।
tāsu śrāpa hari dīnha pramānā.kautuka-nidhi kṛpāla bhagavānā..
tahā̃ jalaṃdhara rāvaṇa bhayū.rana hati rāma parama pada dayū..
eka janama kara kārana ehā.jehi lāgi rāma dharī nara-dehā..
prati avatāra kathā prabhu kerī.sunu muni baranī kabi-nha ghanerī..
nārada śrāpa dīnha eka bārā.kalapa eka tehi lagi avatārā..
girijā cakita bhaī suni bānī.nārada biṣṇu-bhagata puni gyānī..
kārana kavan śrāpa muni dīnhā.kā aparādha ramā-pati kīnhā..
yaha prasaṅga mohi kahahu purārī.muni mana moha ācaraja bhārī..
พระหริทรงรับคำสาปของนางนั้นว่าเป็นพระบัญญัติอันแท้จริง พระองค์ผู้ทรงเป็นที่พึ่งแห่งความกรุณา ผู้ทรงเป็นภัณฑารักษ์แห่งเล่ห์เหลี่ยมอันศักดิ์สิทธิ์ ในเรื่องนั้นชลันธรได้กลายเป็นเหตุนำไปสู่ราวณะ ราวณะถูกประหารในสงคราม พระรามทรงประทานสถานะอันสูงสุดแก่เขา นี่เป็นเหตุผลแห่งการประสูติครั้งเดียว ซึ่งเพราะเหตุนั้นพระรามทรงรับกายมนุษย์ เรื่องราวของพระผู้เป็นเจ้าในแต่ละอวตารนั้น ได้รับการเล่าขานในหลายรูปแบบโดยกวีมากมาย จงฟังเถิด ท่านฤาษี ครั้งหนึ่งนารัทได้กล่าวคำสาป ตลอดกัลปะหนึ่งนั้นได้กลายเป็นเหตุแห่งการอวตารของพระผู้เป็นเจ้า พระนางคิริชาทรงประหลาดใจเมื่อได้ยินพระดำรัสเหล่านั้น นารัทเป็นภักตาของพระวิษณุ และยังเป็นผู้รู้แจ้งด้วย เพราะเหตุใดฤาษีจึงได้ให้คำสาป พระผู้เป็นเจ้าแห่งพระนางลักษมีทรงกระทำความผิดอะไร จงบอกเหตุการณ์นี้แก่ข้าพเจ้าเถิด พระปุรารีเอ๋ย จิตใจของฤาษีนั้นหลงใหลอย่างยิ่ง เป็นเรื่องน่าอัศจรรย์ยิ่งนัก
โทหา 124(क), โสรฐา 124(ख)
बोले बिहसि महेस तब ग्यानी मूढ़ न कोइ।जेहि जस रघुपति करहिं जब सो तस तेहि छन होइ।।124(क)।।
कहउँ राम गुन गाथ भरद्वाज सादर सुनहु।भव भंजन रघुनाथ भजु तुलसी तजि मान मद।।124(ख)।।
bole bihasi mahesa taba gyānī mūṛha na koi |jehi jasa raghupati karahiṃ jaba so tasa tehi chana hoi ||124(ka)||
kahauṃ rāma guna gātha bharadvāja sādara sunahu |bhava-bhañjana raghunātha bhaju tulasī taji māna mada ||124(kha)||
ครั้นนั้นพระมเหศวรตรัสด้วยพระสรรเสริญอันอ่อนโยนว่า ไม่มีผู้ใดเป็นผู้รู้แจ้งโดยแท้จริง ไม่มีผู้ใดเป็นผู้โง่เขลาโดยแท้จริง เพราะในทางใดก็ตามที่พระผู้เป็นเจ้าแห่งราชวงศ์รคุทรงสร้างสรรพสัตว์ ในขณะนั้นเองมันก็เป็นเช่นนั้น บัดนี้ข้าพเจ้าจะเล่าเรื่องราวแห่งคุณธรรมของพระราม ท่านภารทวาชเอ๋ย จงฟังด้วยความเคารพยิ่ง จงบูชาพระรคุนาถ ผู้ทรงทำลายพันธนาการแห่งการเวียนว่ายตายเกิด และท่านตุลสีเอ๋ย จงละทิ้งความยโสและความมึนเมาแห่งอัตตาเถิด
เจาปาอี 125.1-4
हिमगिरि गुहा एक अति पावनि।बह समीप सुरसरी सुहावनि।।
आश्रम परम पुनीत सुहावा।देखि देवरिषि मन अति भावा।।
निरखि सैल सरि बिपिन बिभागा।भयउ रमापति पद अनुरागा।।
सुमिरत हरिहि श्राप गति बाधी।सहज बिमल मन लागि समाधी।।
मुनि गति देखि सुरेस डेराना।कामहि बोलि कीन्ह सनमाना।।
सहित सहाय जाहु मम हेतू।चकेउ हरषि हियँ जलचरकेतू।।
सुनासीर मन महुँ असि त्रासा।चहत देवरिषि मम पुर बासा।।
जे कामी लोलुप जग माहीं।कुटिल काक इव सबहि डेराहीं।।
himagiri guhā eka ati pāvani |baha samīpa surasarī suhāvani ||
āśrama parama punīta suhāvā |dekhi devar̥ṣi mana ati bhāvā ||
nirakhi saila sari bipina bibhāgā |bhayu ramāpati pada anurāgā ||
sumirata harihi śrāpa gati bādhī |sahaja bimala mana lāgi samādhī ||
muni gati dekhi sureśa ḍerānā |kāmahi boli kīnha sanamānā ||
sahita sahāya jāhu mama hetū |cakeu haraṣi hiyaṁ jalacaraketū ||
sunāsīra mana mahuṁ asi trāsā |cahata devar̥ṣi mama pura bāsā ||
je kāmī lolupa jaga māhīṁ |kuṭila kāka iva sabahi ḍerāhīṁ ||
ณ เขาหิมาลัยนั้นมีถ้ำแห่งหนึ่งบริสุทธิ์ยิ่งนัก ใกล้ๆ นั้นมีแม่น้ำสุรสรีไหลไปอย่างงดงาม มีอาศรมแห่งหนึ่งบริสุทธิ์สูงสุดและงดงาม เมื่อเห็นดังนั้น พระหฤทัยของเทวฤษีทรงปีติยินดีเป็นอย่างยิ่ง ทอดพระเนตรภูเขา แม่น้ำ และป่าไม้ที่เรียงรายอย่างเป็นระเบียบ ทรงเกิดความผูกพันกับพระบาทปทุมแห่งพระผู้เป็นเจ้าแห่งพระนางรมา เมื่อทรงระลึกถึงพระหริ วิถีแห่งคำสาปก็ถูกขัดขวาง พระจิตอันบริสุทธิ์โดยธรรมชาติของพระองค์ทรงเข้าสู่สมาธิ เมื่อเห็นสภาพของฤษีนั้น พระอินทร์ทรงวิตกกังวล จึงทรงเรียกพระกามเทพมาและทรงให้เกียรติ จงไปพร้อมด้วยบรรดาผู้ช่วยของท่าน เพื่อประโยชน์ของเรา เมื่อได้ยินดังนั้น ผู้ทรงธงรูปมัจฉาทรงประหลาดใจและปีติยินดีภายในพระหฤทัย ในพระทัยของพระอินทร์เกิดความกลัวเช่นนี้ว่า เทวฤษีผู้นี้ประสงค์จะอยู่ในนครของเรา บรรดาผู้มีราคะและโลภะในโลกนี้ เปรียบดังกาที่คดเคี้ยว ย่อมไปทำให้คนทั้งปวงหวาดกลัว
โทหา 125
सुख हाड़ लै भाग सठ स्वान निरखि मृगराज।छीनि लेइ जनि जान जड़ तिमि सुरपतिहि न लाज।।125।।
sukha hāṛa lai bhāga saṭha svāna nirakhi mṛgarāja |chīni lei jani jāna jaṛa timi surapatihi na lāja ||125||
สุนาร้ายผู้พอใจกับกระดูกเพียงชิ้นเดียว พอเห็นราชสีห์ก็วิ่งหนีไป อย่าเข้าใจเลยว่าราชสีห์จะแย่งชิงมันไป ฉันใดก็ฉันนั้น องค์พระผู้เป็นใหญ่แห่งเทวดาทั้งปวง ย่อมไม่รู้สึกละอาย และไม่จำต้องแย่งชิงสิ่งอันน้อยนิดเช่นนี้
เจาปาอี 126.1-4
तेहि आश्रमहिं मदन जब गयऊ।निज मायाँ बसंत निरमयऊ।।
कुसुमित बिबिध बिटप बहुरंगा।कूजहिं कोकिल गुंजहि भृंगा।।
चली सुहावनि त्रिबिध बयारी।काम कृसानु बढ़ावनिहारी।।
रंभादिक सुरनारि नबीना।सकल असमसर कला प्रबीना।।
करहिं गान बहु तान तरंगा।बहुबिधि क्रीड़हि पानि पतंगा।।
देखि सहाय मदन हरषाना।कीन्हेसि पुनि प्रपंच बिधि नाना।।
काम कला कछु मुनिहि न ब्यापी।निज भयँ डरेउ मनोभव पापी।।
सीम कि चाँपि सकइ कोउ तासु।बड़ रखवार रमापति जासू।।
tehi āśramahiṁ madana jaba gayaū |nija māyāṁ basanta niramayaū ||
kusumita bibidha biṭapa bahuraṅgā |kūjahiṁ kokila guṁjahi bhṛṅgā ||
calī suhāvani tribidha bayārī |kāma kṛsānu baṛhāvanihārī ||
raṁbhādika suranāri nabīnā |sakala asamasara kalā prabīnā ||
karahiṁ gāna bahu tāna taraṅgā |bahubidhi krīṛahi pāni pataṅgā ||
dekhi sahāya madana haraṣānā |kīnhesi puni prapaṁca bidhi nānā ||
kāma kalā kachu munihi na byāpī |nija bhayaṁ ḍareu manobhava pāpī ||
sīma ki cāṁpi sakai kou tāsu |baṛa rakhavāra ramāpati jāsu ||
เมื่อท้าวมนมาถึงอาศรมนั้น ท่านได้บันดาลฤดูใบไม้ผลิขึ้นด้วยอำนาจมายาของตนเอง ต้นไม้นานาพรรณผลิบานสีสันสวยงาม นกคูคักขับร้อง ผึ้งหลวงหึ่งอื้อ สายลมเย็นสามประการพัดผ่านอันเป็นที่พึงพอใจ ยังกองไฟแห่งกามราคให้ลุกโชน นางฟ้ารัมภาและท่านผู้อื่น ผู้เปี่ยมด้วยเยาว์วัย ไร้คู่แข่ง ชำนาญในศิลปะทุกประการ ขับร้องด้วยท่วงทำนองอันไพเราะหลากหลาย นกน้ำเล่นน้ำกันอย่างสนุกสนาน เมื่อเห็นพวกพ้องเช่นนี้ ท้าวมนยินดีปรีดา แล้วได้วางแผนอุบายนานาประการ แต่ฤาษีมิได้ถูกกระทบกระเทือนด้วยศิลปะแห่งกามเลย ท้าวมนผู้บาปบังสุทธิ์เกิดกลัวขึ้นในใจตนเอง ใครเล่าจะจำกัดผู้ใดได้ ผู้มีองค์พระวิษณุเจ้าเป็นผู้คุ้มครอง ใครเล่าจะกำหนดขอบเขตแก่ท่านได้
โทหา 126
सहित सहाय सभीत अति मानि हारि मन मैन।गहेसि जाइ मुनि चरन तब कहि सुठि आरत बैन।।126।।
sahita sahāya sabhīta ati māni hāri mana maina |gahesi jāi muni carana taba kahi suṭhi ārata baina ||126||
พร้อมด้วยบริวารและผู้ติดตาม สั่นเทิ้นด้วยความกลัว ด้วยใจน้อมรับความพ่ายแพ้อย่างสิ้นเชิงท่ามกลางความยุ่งเหยิงแห่งกามราค ท่านได้เข้าไปกราบแทบพระบาทของฤาษี แล้วตรัสถ้อยคำอันสมควร แต่เปี่ยมด้วยความทุกข์ระทม
เจาปาอี 127.1-4
भयउ न नारद मन कछु रोषा।कहि प्रिय बचन काम परितोषा।।
नाइ चरन सिरु आयसु पाई।गयउ मदन तब सहित सहाई।।
मुनि सुसीलता आपनि करनी।सुरपति सभाँ जाइ सब बरनी।।
सुनि सब कें मन अचरजु आवा।मुनिहि प्रसंसि हरिहि सिरु नावा।।
तब नारद गवने सिव पाहीं।जिता काम अहमिति मन माहीं।।
मार चरित संकरहिं सुनाए।अतिप्रिय जानि महेस सिखाए।।
बार बार बिनवउँ मुनि तोहीं।जिमि यह कथा सुनायहु मोहीं।।
तिमि जनि हरिहि सुनावहु कबहूँ।चलेहुँ प्रसंग दुराएडु तबहूँ।।
bhayu na nārada mana kachu roṣā |kahi priya bacana kāma paritoṣā ||
nāi carana siru āyasu pāī |gayu madana taba sahita sahāī ||
muni susīlatā āpani karanī |surapati sabhā̃ jāi saba baranī ||
suni saba keṁ mana acaraju āvā |munihi prasaṁsi harihi siru nāvā ||
taba nārada gavane siva pāhī̃ |jitā kāma ahamiti mana māhī̃ ||
māra carita saṅkarahi sunāe |atipriya jāni mahesa sikhāe ||
bāra bāra binavaũ muni tohī̃ |jimi yaha kathā sunāyahu mohī̃ ||
timi jani harihi sunāvahu kabahū̃ |calehũ prasaṅga durāeḍu tabahū̃ ||
ไม่มีความโกรธเกิดขึ้นในใจของนารัทมุนีเลย ท่านได้กล่าวถ้อยคำอันเป็นที่พึงพอใจ และให้ความพอใจแก่ท้าวมน โค้งศีรษะแทบพระบาทแล้วได้รับอนุญาต ท้าวมนจึงจากไปพร้อมด้วยบริวารของตน ความอ่อนโยนและความประพฤติของฤาษี ท่านได้นำไปเล่าในราชสภาของท้าวอินทร์โดยละเอียด เมื่อได้ยินทุกคนก็เกิดความประหลาดใจในใจ สรรเสริญฤาษีแล้วโค้งศีรษะแด่องค์หริ เวลานั้นนารัทมุนีได้ไปยังสถานที่ของพระศิวะ ด้วยใจคิดว่าเราได้ชนะท้าวมนแล้ว ท่านได้เล่าเรื่องราวของท้าวมนให้พระศังกระทราบ พระมเหศวระทราบว่าสิ่งใดเป็นที่รักยิ่งจึงได้สั่งสอนว่า เราขอวิงวอนท่านอีกครั้งครา ดังที่ท่านได้เล่าเรื่องราวนี้แก่เรา ฉันใดก็อย่าเล่าแก่องค์หริเป็นอันขาด แต่นารัทมุนีก็ดำเนินการต่อไป โดยปิดบังเหตุการณ์และดำเนินเรื่องราวต่อไป
โทหา 127
संभु दीन्ह उपदेस हित नहिं नारदहि सोहान।भारद्वाज कौतुक सुनहु हरि इच्छा बलवान।।127।।
Śambhu dīnha upadesa hita nahiṁ Nārada-hi sohāna.Bhāradvāja kautuka sunahu Hari icchā balavāna ||127||
แม้พระศมภุได้ให้คำแนะนำเพื่อประโยชน์ของท่านโดยสิ้นเชิง แต่ก็มิได้เป็นที่พึงพอใจของนารัทมุนี ท่านภารทวาช จงฟังเหตุการณ์อันน่าอัศจรรย์นี้ พระประสงค์ขององค์พระวิษณุเจ้านั้นยิ่งใหญ่นัก
เจาปาอี 128.1-4
राम कीन्ह चाहहिं सोइ होई।करै अन्यथा अस नहिं कोई।।
संभु बचन मुनि मन नहिं भाए।तब बिरंचि के लोक सिधाए।।
एक बार करतल बर बीना।गावत हरि गुन गान प्रबीना।।
छीरसिंधु गवने मुनिनाथा।जहँ बस श्रीनिवास श्रुतिमाथा।।
हरषि मिले उठि रमानिकेता।बैठे आसन रिषिहि समेता।।
बोले बिहसि चराचर राया।बहुते दिनन कीन्हि मुनि दाया।।
काम चरित नारद सब भाषे।जद्यपि प्रथम बरजि सिवँ राखे।।
अति प्रचंड रघुपति कै माया।जेहि न मोह अस को जग जाया।।
rāma kīnha cāhahĩ soi hoī |karai anyathā asa nahĩ koī ||
śambhu bacana muni mana nahĩ bhāe |taba birañci ke loka sidhāe ||
eka bāra karatala bara bīnā |gāvata hari guna gāna prabīnā ||
chīrasindhu gavane munināthā |jahã basa śrīnivāsa śrutimāthā ||
haraṣi mile uṭhi ramāniketā |baiṭhe āsana riṣihi sametā ||
bole bihasi carācara rāyā |bahute dinana kīnha muni dāyā ||
kāma carita nārada saba bhāṣe |jadyapi prathama baraji sivam̐ rākhē ||
ati pracaṇḍa raghupati kai māyā |jehi na moha asa ko jaga jāyā ||
สิ่งใดที่พระรามทรงประสงค์ สิ่งนั้นย่อมเป็นไป ไม่มีผู้ใดมีอำนาจจะทำให้เป็นอย่างอื่นได้ ถ้อยคำของพระศมภุมิได้เป็นที่พึงพอใจของฤาษี จึงได้เสด็จไปยังโลกของท้าวพรหมา ครั้งหนึ่งขณะที่ท่านกำลังดีดพิณอันประเสริฐด้วยพระหัตถ์ ชำนาญในการขับร้องสรรเสริญพระวิษณุ ท่านได้เสด็จไปยังมหาสมุทรน้ำนม อันเป็นที่ประทับของพระวิษณุผู้ทรงเป็นศีรษะแห่งพระเวท องค์พระวิษณุผู้ประทับร่วมกับพระลักษมีได้ลุกขึ้นต้อนรับด้วยความยินดี และได้ทรงนั่งบนอาสน์อันเป็นเกียรติพร้อมด้วยฤาษี ทรงยิ้มและตรัสว่า ฤาษี ท่านได้แสดงความเมตตาหลังจากหลายวันแล้ว แล้วนารัทมุนีได้เล่าเรื่องราวทั้งหมดเกี่ยวกับกามราค แม้ในตอนแรกพระศิวะได้ห้ามและเตือนท่านแล้ว มายาของพระรฆุปตินั้นยิ่งใหญ่ยิ่งนัก จนไม่มีผู้ใดในโลกนี้พ้นจากอำนาจหลอกลวงของพระองค์ได้
โทหา 128
रूख बदन करि बचन मृदु बोले श्रीभगवान।तुम्हरे सुमिरन तें मिटहिं मोह मार मद मान।।128।।
rūkh badana kari bacana mṛdu bole śrī-bhagavāna |tumhare sumirana tē miṭahiṃ moha māra mada māna ||128||
ทรงแสดงพระพักตร์ที่เข้มงวด แต่ตรัสด้วยถ้อยคำอันอ่อนโยนว่า ด้วยการระลึกถึงท่าน ความหลงก็สูญสิ้นไป พร้อมทั้งความทะนงตน ความหยิ่งยโสที่มึงเมา และความถือตัว
เจาปาอี 129.1-4
सुनु मुनि मोह होइ मन ताकें।ग्यान बिराग हृदय नहिं जाके।।
ब्रह्मचरज ब्रत रत मतिधीरा।तुम्हहि कि करइ मनोभव पीरा।।
नारद कहेउ सहित अभिमाना।कृपा तुम्हारि सकल भगवाना।।
करुनानिधि मन दीख बिचारी।उर अंकुरेउ गरब तरु भारी।।
बेगि सो मै डारिहउँ उखारी।पन हमार सेवक हितकारी।।
मुनि कर हित मम कौतुक होई।अवसि उपाय करबि मै सोई।।
तब नारद हरि पद सिर नाई।चले हृदयँ अहमिति अधिकाई।।
श्रीपति निज माया तब प्रेरी।सुनहु कठिन करनी तेहि केरी।।
sunu muni moha hoi mana tākeṁ |gyāna birāga hṛdaya nahiṁ jākeṁ ||
brahmacaraja brata rata mati-dhīrā |tumhahi ki karai manobhava pīrā ||
nārada kaheu sahita abhimānā |kṛpā tumhāri sakala bhagavānā ||
karuṇānidhi mana dīkha bicārī |ura aṅkureu garaba taru bhārī ||
begi so mai ḍārihauṁ ukhārī |pana hamāra sevaka hitakārī ||
muni kara hita mama kautuka hoī |avasi upāya karabi mai soī ||
taba nārada hari pada sira nāī |cale hṛdayaṁ ahamiti adhikāī ||
śrīpati nija māyā taba prerī |sunahu kaṭhina karanī tehi केरī ||
จงฟังฤาษี ใจของผู้ใดไม่มีปัญญาและความวิราคะอยู่ ผู้นั้นย่อมถูกครอบงำด้วยความหลง ผู้ใดมั่นคงในการถือพรหมจรรย์และมีปัญญามั่นคง ท้าวมนจะก่อความทุกข์ระทมแก่ท่านได้อย่างไร นารัทมุนีได้กล่าวด้วยความทะนงตนว่า พระคุณของพระองค์องค์พระภควาน ย่อมครอบคลุมทั้งปวง องค์มหาสมุทรแห่งความเมตตาทรงเห็นความคิดในใจของท่าน ในพระหฤทัยได้เริ่มงอกขึ้นต้นไม้แห่งความทะนงตนอันหนัก ในไม่ช้าเราจะถอนรากถอนโคนมันทิ้ง แต่คำมั่นของเราคือเป็นผู้ทำประโยชน์แก่ผู้รับใช้ เพื่อประโยชน์ของฤาษี นี่เป็นการกระทำของเรา แน่นอนเราจะจัดหาวิธีแก้ไข แล้วนารัทมุนีได้โค้งศีรษะแทบพระบาทของพระวิษณุและจากไป ด้วยความรู้สึกว่าเราสำคัญเพิ่มขึ้นในใจ องค์พระวิษณุได้ทรงบันดาลมายาของพระองค์ จงฟังผลอันยากลำบากของเรื่องนั้น
โทหา 129
बिरचेउ मग महुँ नगर तेहिं सत जोजन बिस्तार।श्रीनिवासपुर तें अधिक रचना बिबिध प्रकार।।129।।
biraceu maga mahũ nagara tehĩ sata jojana bistāra |śrīnivāsapura tẽ adhika racanā bibidha prakāra ||129||
ระหว่างทางพระองค์ได้ทรงให้สร้างนครขึ้น กว้างใหญ่ถึงร้อยโยชน์ ด้วยการออกแบบที่หลากหลายและการจัดวางนานาประการ นครนั้นยิ่งใหญ่กว่าศรีนิวาสปุระเสียอีก
Frequently Asked Questions
परंपरा अनुसार यहाँ ‘श्रवण-भक्ति’ का फल मोह-क्षय, संशय-निवृत्ति, और अवतार-तत्त्व का बोध है—विशेषतः ‘मान-मद’ का क्षय (दोहा 124(ख) की तुलसी-नीति) और ‘हरि-नाम/हरि-गुण’ में रुचि बढ़ना, जिससे भव-तरण की योग्यता बनती है।
सामान्य मानस-पारायण में ‘राम’ नाम-सम्पुट (जैसे ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’) या ‘सीता-राम’ सम्पुट प्रचलित है; इस खंड में विशेषतः ‘भव भंजन रघुनाथ’ (दोहा 124(ख)) को स्मरण-सम्पुट की तरह जोड़कर मान-त्याग/शरणागति का अभ्यास किया जाता है।
Ask anything about Prakarana 13 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
