सोपान-प्रवेश: ‘भक्ति का बीज’—मन का प्रथम संस्कार। बालकाण्ड में कथा-रस के साथ साधक की दृष्टि निर्मल होती है: जगत-लीला (माया) का सूक्ष्म ज्ञान, गुरु/संत-वाणी का आश्रय, और राम-नाम की ओर अंतर्मुखता। इस खंड में नारद-प्रसंग दिखाता है कि अहं-आकांक्षा (रूप-लालसा) भी देव-लीला में साधन बनकर अंततः वैराग्य/शरणागति की सीढ़ी बनती है।
अयं दोहा-श्रेण्याः (१३०–१३९) खण्ड-खण्डिका बालकाण्डे ‘माया-विनोदस्य’ तथा ‘अनुग्रह-प्रबोधस्य’ तीव्रं रस-परिवर्तनं रचयति। आरम्भे शृङ्गाराद्भुत-रसः—नगर-वैभवम्, राजकन्यायाः रूप-लावण्यम्, स्वयंवर-चहल-पहलः। ततः हास्य-रसः व्यङ्ग्यश्च—नारदस्य रूप-आकाङ्क्षायां हरिणः ‘कूट-करुणा’; कुरूपता-प्रदानेन अहङ्कार-भेदनम्। अनन्तरं रौद्र-रसः—नारद-क्रोधः, रुद्र-गणानां प्रति शापः; अन्ते शान्त-करुण-रसः—हरिणा माया-निवृत्तिः, शिव-नाम-जपोपदेशः, रुद्र-गणानां मोक्ष-आश्वासनं च। धर्म-तत्त्व-दृष्ट्या अयं प्रसङ्गो भक्ति-मार्गस्य ‘अन्तः-शुद्धि’मेव केन्द्रे स्थापयति—देवाः सन्तश्च माया-विक्षेपे पतितुं शक्नुवन्ति, किन्तु प्रभोर्लीला अन्ततः साधकं नाम-विनय-शिव-राम-ऐक्ये स्थिरीकरोति।
चौपाई 130.1-4
बसहिं नगर सुंदर नर नारी।जनु बहु मनसिज रति तनुधारी।।
तेहिं पुर बसइ सीलनिधि राजा।अगनित हय गय सेन समाजा।।
सत सुरेस सम बिभव बिलासा।रूप तेज बल नीति निवासा।।
बिस्वमोहनी तासु कुमारी।श्री बिमोह जिसु रूपु निहारी।।
सोइ हरिमाया सब गुन खानी।सोभा तासु कि जाइ बखानी।।
करइ स्वयंबर सो नृपबाला।आए तहँ अगनित महिपाला।।
मुनि कौतुकी नगर तेहिं गयऊ।पुरबासिन्ह सब पूछत भयऊ।।
सुनि सब चरित भूपगृहँ आए।करि पूजा नृप मुनि बैठाए।।
basahiṁ nagara sundara nara nārī |janu bahu manasija rati tanu-dhārī ||
tēhiṁ pura basai sīla-nidhi rājā |aganita haya gaya sēna samājā ||
sata surēsa sama bibhava bilāsā |rūpa tēja bala nīti nivāsā ||
biswa-mōhinī tāsu kumārī |śrī bimōha jisu rūpu nihārī ||
soi hari-māyā saba guna khānī |sōbhā tāsu ki jāi bakhānī ||
karai svayaṁbara sō nṛpa-bālā |āē tahaṁ aganita mahi-pālā ||
muni kautukī nagara tēhiṁ gayau |pura-bāsinha saba pūchata bhayau ||
suni saba carita bhūpa-gṛhaṁ āē |kari pūjā nṛpa muni baiṭhāē ||
तस्मिन् नगरे सुन्दराः पुरुषाः स्त्रियश्च निवसन्ति स्म, यथा बहवः कामदेवाः रतिश्च शरीरं धारितवन्तः स्युः। तस्मिन् पुरे शीलनिधिः नाम राजा निवसति स्म, यस्य अगणिताः अश्वाः गजाः सैन्यसमूहश्च आसन्। तस्य वैभवं विलासश्च शतसुरेन्द्रसमः आसीत्; सः रूपतेजोबलनीतीनां निवासस्थानम् आसीत्। तस्य कन्या विश्वमोहिनी आसीत्, यस्याः रूपं दृष्ट्वा श्रीः लक्ष्मीरपि मोहिता भवति स्म। सा हरेः माया एव, सर्वगुणानां खनिः; तस्याः शोभायाः वर्णनं कथं कर्तुं शक्यते? सा राजकन्या स्वयंवरं कुर्वती आसीत्, तत्र च अगणिताः भूपालाः समागताः। मुनिः कौतुकी तस्मिन् नगरे गतः, सः सर्वेभ्यः नगरवासिभ्यः पृच्छति स्म किं भवति इति। सर्वं वृत्तान्तं श्रुत्वा सः राजभवनं प्राप्तः, राजा च मुनिं पूजयित्वा उपवेशयामास।
दोहा 130
आनि देखाई नारदहि भूपति राजकुमारि।कहहु नाथ गुन दोष सब एहि के हृदयँ बिचारि।।130।।
āni dekhāī nāradahi bhūpati rājakumāri |kahahu nātha guna doṣa saba ehi ke hṛdayã bicāri ||130||
राजा राजकुमारीम् आनीय नारदाय दर्शयामास च अवोचत्: हे नाथ, हृदये विचार्य अस्य सर्वे गुणदोषाः कथय।
चौपाई 131.1-4
देखि रूप मुनि बिरति बिसारी।बड़ी बार लगि रहे निहारी।।
लच्छन तासु बिलोकि भुलाने।हृदयँ हरष नहिं प्रगट बखाने।।
जो एहि बरइ अमर सोइ होई।समरभूमि तेहि जीत न कोई।।
सेवहिं सकल चराचर ताही।बरइ सीलनिधि कन्या जाही।।
लच्छन सब बिचारि उर राखे।कछुक बनाइ भूप सन भाषे।।
सुता सुलच्छन कहि नृप पाहीं।नारद चले सोच मन माहीं।।
करौं जाइ सोइ जतन बिचारी।जेहि प्रकार मोहि बरै कुमारी।।
जप तप कछु न होइ तेहि काला।हे बिधि मिलइ कवन बिधि बाला।।
dekhi rūpa muni birati bisārī |baṛī bāra lagi rahe nihārī ||
lacchana tāsu biloki bhulāne |hṛdayaṁ haraṣa nahiṁ pragaṭa bakhāne ||
jo ehi barai amara soi hoī |samarabhūmi tehi jīta na koī ||
sevahiṁ sakala carācara tāhī |barai sīlanidhi kanyā jāhī ||
lacchana saba bicāri ura rākhe |kacchuka banāi bhūpa sana bhāṣe ||
sutā sulacchana kahi nṛpa pāhīṁ |nārada cale soca mana māhīṁ ||
karauṁ jāi soi jatana bicārī |jehi prakāra mohi barai kumārī ||
japa tapa kacchu na hoi tehi kālā |he bidhi milai kavan bidhi bālā ||
तस्याः रूपं दृष्ट्वा मुनिः वैराग्यं विस्मृतवान्, बहुकालं यावत् तां निरीक्षमाणः तिष्ठति स्म। तस्याः लक्षणानि विलोक्य सः मूढः अभवत्, हृदये हर्षः आसीत् किन्तु न प्रकटितवान्। यः एनां परिणीयते सः अमरः भविष्यति, युद्धभूमौ च तं न कोऽपि जेतुं शक्नोति। सर्वाणि चराचराणि तमेव सेविष्यन्ति, यं शीलनिधेः कन्या वरम् चिनोति। सर्वाणि लक्षणानि हृदये निधाय, स्वल्पं वदन् राज्ञा सह अभाषत। राजानं प्रति स्वकन्यायाः सुलक्षणानि कथयित्वा नारदः चिन्तायुक्तमनसा प्रस्थितवान्। यास्यामि तत् उपायं चिन्तयिष्यामि येन एषा कुमारी मां वरम् चिनोति। अस्मिन् काले जपस्तपः न किञ्चित् उपयोजकं भवति, हे विधातः, केन उपायेन इयं बाला लभ्यते?
दोहा 131
एहि अवसर चाहिअ परम सोभा रूप बिसाल।जो बिलोकि रीझै कुअँरि तब मेलै जयमाल।।131।।
ehi avasara cāhi'a parama sobhā rūpa bisāla |jo biloki rījhai kuaṁri taba melai jayāmāla ||131||
अस्मिन् काले परमशोभा विशालरूपं च मे आवश्यकम्, येन राजकन्या मां दृष्ट्वा रञ्जिता भूत्वा जयमालां मे गले आरोपयेत्।
चौपाई 132.1-4
हरि सन मागौं सुंदरताई।होइहि जात गहरु अति भाई।।
मोरें हित हरि सम नहिं कोऊ।एहि अवसर सहाय सोइ होऊ।।
बहुबिधि बिनय कीन्हि तेहि काला।प्रगटेउ प्रभु कौतुकी कृपाला।।
प्रभु बिलोकि मुनि नयन जुड़ाने।होइहि काजु हिएँ हरषाने।।
अति आरति कहि कथा सुनाई।करहु कृपा करि होहु सहाई।।
आपन रूप देहु प्रभु मोही।आन भाँति नहिं पावौं ओही।।
जेहि बिधि नाथ होइ हित मोरा।करहु सो बेगि दास मैं तोरा।।
निज माया बल देखि बिसाला।हियँ हँसि बोले दीनदयाला।।
hari sana māgaũ̃ sundaratāī.hoihi jāta gaharu ati bhāī..
moreṁ hita hari sama nahiṁ koū.ehi avasara sahāya soi hoū..
bahubidhi binaya kīnhi tehi kālā.pragaṭeu prabhu kautūkī kṛpālā..
prabhu biloki muni nayana juṛāne.hoihi kāju hiē̃ haraṣāne..
ati ārati kahi kathā sunāī.karahu kṛpā kari hohu sahāī..
āpana rūpa dehu prabhu mohī.āna bhā̃ti nahiṁ pāvaũ̃ ohī..
jehi bidhi nātha hoi hita morā.karahu so begi dāsa maiṁ torā..
nija māyā bala dekhi bisālā.hiyã hãsi bole dīnadayālā..
हरेः सौन्दर्यं याचिष्यामि, परं तं प्रति गत्वा भोः अतिदीर्घः कालः स्यात्। मम हिते हरेः समः कोऽपि नास्ति। अस्मिन् अवसरे सः एव मे सहायो भवतु। तस्मिन् काले सः बहुप्रकारं विनयं कृतवान्, क्रीडाली कृपालुः प्रभुः प्रकटितः अभवत्। प्रभुं दृष्ट्वा मुनेः नेत्रयोः शीतलता अभवत्, कार्यं सिद्धं भविष्यति इति मत्वा हृदये हर्षितः अभवत्। अतीव आर्ततया कथां कथितवान्, कृपां कुरु, सहायो भव इति च अवोचत्। हे प्रभो, तव स्वरूपं मह्यं देहि, अन्यथा तां न प्राप्नोमि। हे नाथ, येन प्रकारेण मम हितं भवति, तत् शीघ्रं कुरु, अहं तव दासोऽस्मि। स्वमायाबलं विशालं दृष्ट्वा दीनदयालुः प्रभुः हृदये हसन् अभाषत।
दोहा 132
जेहि बिधि होइहि परम हित नारद सुनहु तुम्हार।सोइ हम करब न आन कछु बचन न मृषा हमार।।132।।
jehi bidhi hoihi param hita nārada sunahu tumhāra |soi hama karaba na āna kachu bacana na mṛṣā hamāra ||132||
हे नारद, शृणु: येन प्रकारेण तव परम हितं भवेत्, तदेव करिष्यामि, नान्यत् किञ्चित्; मे वचनं न मृषा।
चौपाई 133.1-4
कुपथ माग रुज ब्याकुल रोगी।बैद न देइ सुनहु मुनि जोगी।।
एहि बिधि हित तुम्हार मैं ठयऊ।कहि अस अंतरहित प्रभु भयऊ।।
माया बिबस भए मुनि मूढ़ा।समुझी नहिं हरि गिरा निगूढ़ा।।
गवने तुरत तहाँ रिषिराई।जहाँ स्वयंबर भूमि बनाई।।
निज निज आसन बैठे राजा।बहु बनाव करि सहित समाजा।।
मुनि मन हरष रूप अति मोरें।मोहि तजि आनहि बारिहि न भोरें।।
मुनि हित कारन कृपानिधाना।दीन्ह कुरूप न जाइ बखाना।।
सो चरित्र लखि काहुँ न पावा।नारद जानि सबहिं सिर नावा।।
kupatha māga ruja byākula rogī |baida na dei sunahu muni jogī ||
ehi bidhi hita tumhār maiṁ ṭhayaū̃ |kahi asa antara-hita prabhu bhayaū ||
māyā bibasa bhae muni mūṛhā |samujhī nahiṁ hari girā nigūṛhā ||
gavane turata tahā̃ riṣirāī |jahā̃ svayambara bhūmi banāī ||
nija nija āsana baiṭhe rājā |bahu banāva kari sahita samājā ||
muni mana haraṣa rūpa ati moreṁ |mohi taji ānahi bārihi na bhoreṁ ||
muni hita kārana kṛpā-nidhānā |dīnh kurūpa na jāi bakhānā ||
so caritra lakhi kāhũ na pāvā |nārada jāni sabahiṁ sira nāvā ||
हे मुने योगिन् च शृणु, यदा व्याधिना पीडितः रोगी अहितम् आहारम् याचते, तदा वैद्यः तस्मै न ददाति। एवमेव अहम् तव हितम् निश्चितवान् अस्मि। एतत् उक्त्वा प्रभुः अन्तर्हितः अभवत्। मुनिः मायावशम् आगतः मूढः सन् हरेः गूढाः वाचः न अजानात्। सः मुनिः तत्क्षणम् तत्र अगच्छत् यत्र स्वयम्वरभूमिः निर्मिता आसीत्। राजानः बहु अलंकारम् कृत्वा स्वस्व आसने उपविष्टाः समाजैः सहिताः। मुनेः मनसि हर्षः अभवत्, मम रूपम् अतिमनोहरम् अस्ति, माम् त्यक्त्वा सा भ्रान्ता अपि अन्यम् न वरिष्यति। मुनेः हिताय कृपानिधिः प्रभुः तस्मै विकरालम् रूपम् अयच्छत् यत् वर्णयितुम् न शक्यते। तत् चरित्रम् दृष्ट्वा केन अपि न ज्ञातम्। नारदम् ज्ञात्वा सर्वे तस्मै शिरः अनतम् अकुर्वन्।
दोहा 133
रहे तहाँ दुइ रुद्र गन ते जानहिं सब भेउ।बिप्रबेष देखत फिरहिं परम कौतुकी तेउ।।133।।
rahe tahā̃ dui rudra gana te jānahĩ saba bheu |biprabēṣa dēkhata firahĩ parama kautukī teu ||133||
तत्र रुद्रस्य द्वौ गणौ तिष्ठतः स्म, तौ च सर्वं रहस्यं जानीतः स्म। ब्राह्मणवेषं धृत्वा तौ पश्यन्तौ परिभ्रमतः स्म, यतः तौ दृश्यकौतुके अत्यन्तमासक्तौ आस्ताम्।
चौपाई 134.1-4
जेंहि समाज बैंठे मुनि जाई।हृदयँ रूप अहमिति अधिकाई।।
तहँ बैठ महेस गन दोऊ।बिप्रबेष गति लखइ न कोऊ।।
करहिं कूटि नारदहि सुनाई।नीकि दीन्हि हरि सुंदरताई।।
रीझहि राजकुअँरि छबि देखी।इन्हहि बरिहि हरि जानि बिसेषी।।
मुनिहि मोह मन हाथ पराएँ।हँसहिं संभु गन अति सचु पाएँ।।
जदपि सुनहिं मुनि अटपटि बानी।समुझि न परइ बुद्धि भ्रम सानी।।
काहुँ न लखा सो चरित बिसेषा।सो सरूप नृपकन्याँ देखा।।
मर्कट बदन भयंकर देही।देखत हृदयँ क्रोध भा तेही।।
jeṁhi samāja baiṁṭhe muni jāī |hṛdayaṁ rūpa ahamiti adhikāī ||
tahaṁ baiṭha mahesa gana doū |bipra-beṣa gati lakhai na koū ||
karahiṁ kūṭi nāradahi sunāī |nīkī dīnhi hari suṁdaratāī ||
rījhahi rājakuãri chabi dekhī |inhahi barihi hari jāni biseṣī ||
munihi moha mana hātha parāẽ |haṁsahiṁ saṁbhu gana ati sacu pāẽ ||
jadapi sunahiṁ muni aṭapaṭi bānī |samujhi na parai buddhi bhrama sānī ||
kāhuṁ na lakhā so carita biseṣā |so sarūpa nṛpakanyā̃ dekhā ||
markaṭa badana bhayaṁkara dehī |dekhata hṛdayaṁ krodha bhā tehī ||
यस्मिन् समाजे मुनिः गत्वा उपविष्टः, तस्य हृदये स्वरूपस्य अहंकारः अतिवृद्धः अभवत्। तत्र शिवस्य दौ गणौ ब्राह्मणवेषेण उपविष्टौ, न कश्चित् तयोः गतिं ज्ञातुं शक्तः आसीत्। तौ कपटवचनैः नारदं श्रावयन्तौ अवदताम्: हरिणा अस्मै उत्तमा सुन्दरता प्रदत्ता। राजकन्या अस्य छबिं दृष्ट्वा मोहिता भविष्यति, एनं विशेषतः हरिम् इति ज्ञात्वा एनं वरम् इच्छेत्। मुनेः मनः मोहेन परहस्ते आसीत्, शम्भोः गणौ अतिसन्तुष्टौ हसतः स्म। यद्यपि मुनिः तेषां विचित्रवक्रवचनानि शृणोति, भ्रान्तबुद्ध्या तानि न अवगच्छति। अन्यः कश्चित् तत् विशेषचरितं न अपश्यत्; तत् रूपं केवलं राजकन्या अपश्यत्। मर्कटमुखं भयंकरदेहं च धारयन्तं तं दृष्ट्वा तस्याः हृदये क्रोधः समुत्पन्नः।
दोहा 134
सखीं संग लै कुअँरि तब चलि जनु राजमराल।देखत फिरइ महीप सब कर सरोज जयमाल।।134।।
sakhīṁ saṅga lai kuãri taba cali janu rāja-marāla |dekhata phirai mahīpa saba kara saroja jayamāla ||134||
तदा राजकुमारी सखीजनैः सह राजहंसमिव प्राचलत्। करकमले जयमालां धारयन्ती सर्वान् राज्ञः पश्यन्ती परिभ्रम्य।
चौपाई 135.1-4
जेहि दिसि बैठे नारद फूली।सो दिसि देहि न बिलोकी भूली।।
पुनि पुनि मुनि उकसहिं अकुलाहीं।देखि दसा हर गन मुसकाहीं।।
धरि नृपतनु तहँ गयउ कृपाला।कुअँरि हरषि मेलेउ जयमाला।।
दुलहिनि लै गे लच्छिनिवासा।नृपसमाज सब भयउ निरासा।।
मुनि अति बिकल मोंहँ मति नाठी।मनि गिरि गई छूटि जनु गाँठी।।
तब हर गन बोले मुसुकाई।निज मुख मुकुर बिलोकहु जाई।।
अस कहि दोउ भागे भयँ भारी।बदन दीख मुनि बारि निहारी।।
बेषु बिलोकि क्रोध अति बाढ़ा।तिन्हहि सराप दीन्ह अति गाढ़ा।।
jehi disi baiṭhe nārada phūlī.so disi dehi na bilokī bhūlī..
puni puni muni ukasahiṁ akulāhīṁ.dekhi dasā hara-gaṇa musakāhīṁ..
dhari nṛpa-tanu tahaṁ gayau kṛpālā.kuaṁri haraṣi meleu jaya-mālā..
dulahini lai ge lacchini-vāsa.nṛpa-samāja saba bhayau nirāsā..
muni ati bikala moṁhaṁ mati nāṭhī.mani giri gaī chūṭi janu gāṁṭhī..
taba hara gana bole musukāī.nija mukha mukura bilokahu jāī..
asa kahi dou bhāge bhayaṁ bhārī.badana dīkha muni bāri nihārī..
beṣu biloki krodha ati bāṛhā.tinhahi sarāpa dīnha ati gāṛhā..
यस्यां दिशि नारदः गर्वेण प्रफुल्लः उपविष्टवान्, सः दिशम् अपि राजकन्या भ्रान्त्या न पश्यति स्म। पुनः पुनः मुनिः उत्कण्ठया अकुलितः आसनात् उत्तिष्ठति स्म; तस्य दशां दृष्ट्वा शिवगणाः स्मितवन्तः अभवन्। कृपालुः नृपवेषं धृत्वा तत्र गतवान्; राजकन्या हर्षेण तस्मै जयमालां प्रायच्छत्। लक्ष्मीपतिः वधूं नीत्वा लक्ष्म्याः निवासं गतः; सम्पूर्णः नृपसमाजः निराशः जातः। मुनिः अतिव्याकुलः अभवत्, तस्य मतिः भ्रान्ता जाता, यथा शिथिलीभूतग्रन्थेः मणिः पतिता स्यात्। तदा शिवगणाः स्मित्वा अवदन्, गत्वा स्वमुखस्य प्रतिबिम्बं पश्य। एवम् उक्त्वा द्वौ भयेन महता अधावताम्; मुनिः जले प्रतिबिम्बं दृष्ट्वा स्वमुखम् अपश्यत्। स्ववेषं दृष्ट्वा क्रोधः अतिशयेन वर्धितः, ताभ्याम् अतिभयंकरं शापम् अयच्छत्।
दोहा 135
होहु निसाचर जाइ तुम्ह कपटी पापी दोउ।हँसेहु हमहि सो लेहु फल बहुरि हँसेहु मुनि कोउ।।135।।
hohu nisācara jāi tumha kapaṭī pāpī dou |hãsehu hamahi so lehu phala bahuri hãsehu muni kou ||135||
गच्छतं तौ कपटिनौ पापिनौ भवतं राक्षसौ। मामुपहसितवन्तौ यत् तत् फलं गृह्णीतम्। पुनश्च कदापि मुनिमुपहसितुं न।
चौपाई 136.1-4
पुनि जल दीख रूप निज पावा।तदपि हृदयँ संतोष न आवा।।
फरकत अधर कोप मन माहीं।सपदी चले कमलापति पाहीं।।
देहउँ श्राप कि मरिहउँ जाई।जगत मोर उपहास कराई।।
बीचहिं पंथ मिले दनुजारी।संग रमा सोइ राजकुमारी।।
बोले मधुर बचन सुरसाईं।मुनि कहँ चले बिकल की नाईं।।
सुनत बचन उपजा अति क्रोधा।माया बस न रहा मन बोधा।।
पर संपदा सकहु नहिं देखी।तुम्हरें इरिषा कपट बिसेषी।।
मथत सिंधु रुद्रहि बौरायहु।सुरन्ह प्रेरी बिष पान करायहु।।
puni jalu dīkha rūpa nija pāvā |tadapi hṛdayã santoṣa na āvā ||
pharakat adhara kopa mana māhī̃ |sapadī cale kamalāpati pāhī̃ ||
dehaũ śrāpa ki marihaũ jāī |jagata mora upahāsa karāī ||
bīcahĩ pantha mile danujārī |saṅga ramā soi rāja-kumārī ||
bole madhura bacana surasāī̃ |muni kahã cale bikala kī nāī̃ ||
sunata bacana upajā ati krodhā |māyā basa na rahā mana bodhā ||
para saṃpadā sakahu nahĩ dekhī |tumharẽ iriṣā kapaṭa biseṣī ||
mathata siṃdhu rudrahi baurāyahu |suranha prerī biṣa pāna karāyahu ||
पुनर्जले प्रेक्ष्य स्वरूपम् अलभत, तथापि हृदये सन्तोषः न आगतः। ओष्ठयोः कम्पः जातः, मनसि कोपः सम्पन्नः, त्वरया सः कमलापतिं प्रति अगच्छत्। शापं दद्याम् अथवा गत्वा म्रिये, इयं सर्वजगति मम उपहासम् अकारयत्। मार्गमध्ये दनुजारी तेन सह मिलितः, तस्य सहिता रमा तथा सा एव राजकुमारी आसीत्। सुराणां पतिः मधुराणि वचनानि अवदत्, मुनिः कुत्र गच्छति, व्याकुलस्य इव। वचनानि श्रुत्वा अतिक्रोधः उत्पन्नः, मायावशे मनसः बोधः न अवर्तत। परस्य संपत्तिं द्रष्टुं त्वं न शक्नोषि, त्वयि ईर्ष्या कपटं च विशेषतः अस्ति। सिंधुं मथ्नन् रुद्रं व्याकुलम् अकरोः, सुरान् प्रेरयित्वा विषं पातुम् अकारयः।
दोहा 136
असुर सुरा बिष संकरहि आपु रमा मनि चारु।स्वारथ साधक कुटिल तुम्ह सदा कपट ब्यवहारु।।136।।
asura surā biṣa saṅkarahi āpu ramā mani cāru |swāratha sādhaka kuṭila tumha sadā kapaṭa byavahāru ||136||
असुरेभ्यः मद्यं शङ्कराय च विषं दत्त्वा रामं मणिं च सुन्दरं स्वयं रक्षितवान् असि। त्वं स्वार्थसाधकः कुटिलः सदैव कपटव्यवहारः।
चौपाई 137.1-4
परम स्वतंत्र न सिर पर कोई।भावइ मनहि करहु तुम्ह सोई।।
भलेहि मंद मंदेहि भल करहू।बिसमय हरष न हियँ कछु धरहू।।
डहकि डहकि परिचेहु सब काहू।अति असंक मन सदा उछाहू।।
करम सुभासुभ तुम्हहि न बाधा।अब लगि तुम्हहि न काहूँ साधा।।
भले भवन अब बायन दीन्हा।पावहुगे फल आपन कीन्हा।।
बंचेहु मोहि जवनि धरि देहा।सोइ तनु धरहु श्राप मम एहा।।
कपि आकृति तुम्ह कीन्हि हमारी।करिहहिं कीस सहाय तुम्हारी।।
मम अपकार कीन्ही तुम्ह भारी।नारी बिरहँ तुम्ह होब दुखारी।।
parama svatantra na sira para koī |bhāvai manahi karahu tumha soī ||
bhalehi manda mandehi bhala karahū |bisamaya haraṣa na hiyã kacha chu dharahū ||
dahaki-dahaki paricehu saba kāhū |ati asaṅka mana sadā uchāhū ||
karama subhāsubha tumhahi na bādhā |aba lagi tumhahi na kāhū̃ sādhā ||
bhale bhavana aba bāyana dīnhā |pāvahuge phala āpana kīnhā ||
bãcehu mohi javani dhari dehā |soī tanu dharahu śrāpa mama ehā ||
kapi ākṛti tumha kīnhi hamārī |karihahĩ kīsa sahāya tumhārī ||
mama apakāra kīnhī tumha bhārī |nārī birahã tumha hoba dukhārī ||
त्वं परमस्वतन्त्रोऽसि, तव शिरसि कश्चिद् नास्ति, यद् यथा ते मनसि रोचते तत्तथा त्वं करोषि। त्वं श्रेष्ठं कुश्रेष्ठं, कुश्रेष्ठं श्रेष्ठं च करोषि, तव हृदये न कश्चिद् विस्मयो न हर्षो वा धार्यते। त्वं पुनः पुनः सर्वान् प्रतिच्छादितवान्, त्वमत्यन्तं निर्भयोऽसि, ते मनः सदा उल्लासेन पूर्णम्। शुभाशुभे कर्मणि त्वां न बध्नीयताम्, इदं पर्यन्तं त्वां केनापि न सम्यक् कृतम्। त्वया स्वस्मिन् भवने सुभोजनं मह्यं दत्तम्, त्वं स्वकृतस्य फलं प्राप्स्यसि। त्वया शरीरमाश्रित्य मया प्रतिच्छादनं कृतम्, तदेव शरीरमाश्रितवान् भव, इयम् मम शापः। त्वया मम कपिरूपं कल्पितम्, अतः कपयस्तव सहाया भविष्यन्ति। त्वया मे महान् अपकारः कृतः, अतः पत्न्या वियोगेन त्वं दुःखितो भविष्यसि।
दोहा 137
श्राप सीस धरी हरषि हियँ प्रभु बहु बिनती कीन्हि।निज माया कै प्रबलता करषि कृपानिधि लीन्हि।।137।।
śrāpa sīsa dharī haraṣi hiyã prabhu bahu binatī kīnhi.nija māyā kai prabalatā karaṣi kṛpānidhi līnhi..137..
प्रभुः हर्षेण शापं शिरसि धृत्वा बहूः प्रार्थनाः अकरोत्। ततः कृपानिधिः स्वमायायाः प्रबलताम् आकृष्य अपनीयत।
चौपाई 138.1-4
जब हरि माया दूरि निवारी।नहिं तहँ रमा न राजकुमारी।।
तब मुनि अति सभीत हरि चरना।गहे पाहि प्रनतारति हरना।।
मृषा होउ मम श्राप कृपाला।मम इच्छा कह दीनदयाला।।
मैं दुर्बचन कहे बहुतेरे।कह मुनि पाप मिटिहिं किमि मेरे।।
जपहु जाइ संकर सत नामा।होइहि हृदयँ तुरंत बिश्रामा।।
कोउ नहिं सिव समान प्रिय मोरें।असि परतीति तजहु जनि भोरें।।
जेहि पर कृपा न करहिं पुरारी।सो न पाव मुनि भगति हमारी।।
अस उर धरि महि बिचरहु जाई।अब न तुम्हहि माया निअराई।।
jaba hari māyā dūri nivārī |nahiṁ tahaṁ ramā na rājakumārī ||
taba muni ati sabhīta hari caranā |gahe pāhi pranatārati haranā ||
mṛṣā hou mama śrāpa kṛpālā |mama icchā kaha dīnadayālā ||
maiṁ durbacana kahe bahutere |kaha muni pāpa miṭihiṁ kimi mere ||
japahu jāi śaṅkara sata nāmā |hoihi hṛdayaṁ turaṁta biśrāmā ||
kou nahiṁ siva samāna priya moreṁ |asi paratīti tajahu jani bhoreṁ ||
jehi para kṛpā na karahiṁ purārī |so na pāva muni bhagati hamārī ||
asa ura dhari mahi bicarahu jāī |aba na tumhahi māyā niarāī ||
यदा हरिः स्वां मायां दूरं निवारयामास, तदा तत्र न लक्ष्मीर्न राजकुमारी च दृष्टा। तदा मुनिः अतीव भीतः सन् हरेः चरणौ गृहीत्वा अवोचत्, हे प्रणतार्तिहर, मां पाहि। मुनिरवोचत्, हे कृपालिन्, मम शापो ऽनृतः भवतु। दीनदयालुः भगवान् अवोचत्, मम इच्छां कथय। मुनिरवोचत्, अहं बहूनि कठोराणि वचनान्युक्तवान्। मम पापानि कथं नश्यन्ति? भगवान् अवोचत्, गत्वा शङ्करस्य शतनामानि जप, तव हृदये तत्क्षणं शान्तिः भविष्यति। मम प्रियः शिवसमः अन्यः नास्ति। एतं विश्वासं कदापि भ्रमेणापि न त्यज। यस्मिन् शिवः अनुग्रहं न करोति, हे मुने, सः मम भक्तिं न लभते। एतत् हृदये धारयित्वा पृथिव्यां विचर। इदानीं ते माया न समीपमागमिष्यति।
दोहा 138
बहुबिधि मुनिहि प्रबोधि प्रभु तब भए अंतरधान।सत्यलोक नारद चले करत राम गुन गान।।138।।
bahubidhi munihi prabodhi prabhu taba bhae antardhāna.satyaloka nārada cale karata rāma guna gāna ||138||
बहुप्रकारेण मुनिं प्रबोध्य प्रभुः ततः अन्तर्धानं जगाम, नारदः च रामगुणान् गायन् सत्यलोकं प्रति अयात्।
चौपाई 139.1-4
हर गन मुनिहि जात पथ देखी।बिगतमोह मन हरष बिसेषी।।
अति सभीत नारद पहिं आए।गहि पद आरत बचन सुनाए।।
हर गन हम न बिप्र मुनिराया।बड़ अपराध कीन्ह फल पाया।।
श्राप अनुग्रह करहु कृपाला।बोले नारद दीनदयाला।।
निसिचर जाइ होहु तुम्ह दोऊ।बैभव बिपुल तेज बल होऊ।भुजबल बिस्व जितब तुम्ह जहिआ।धरिहहिं बिष्नु मनुज तनु तहिआ।।
समर मरन हरि हाथ तुम्हारा।होइहहु मुकुत न पुनि संसारा।।
चले जुगल मुनि पद सिर नाई।भए निसाचर कालहि पाई।।
hara gana munihi jāta patha dekhī |bigata-moha mana haraṣa biseṣī ||
ati sabhīta nārada pahiṃ āe |gahi pada ārata bacana sunāe ||
hara gana hama na bipra munirāyā |baṛa aparādha kīnha phala pāyā ||
śrāpa anugraha karahu kṛpālā |bole nārada dīnadayālā ||
nisicara jāi hohu tumha doū |baibhava bipula teja bala hoū ||
bhuja-bala bisva jitaba tumha jahiā |dharihahiṃ biṣṇu manuja tanu tahiā ||
samara marana hari hātha tumhārā |hoiha hu mukuta na puni saṃsārā ||
cale jugala muni pada sira nāī |bhae nisācara kālahi pāī ||
शिवगणाः मुनिं मार्गे गच्छन्तम् अपश्यन्, मोहरहितं विशेषहर्षसम्पन्नं च। अतीव भीताः ते नारदस्य समीपम् आगत्य तस्य पादौ गृहीत्वा आर्तवचनानि अकथयन्। "हे मुनिश्रेष्ठ, वयं शिवगणाः स्मः, न तु ब्राह्मणाः। वयं महदपराधं कृत्वा तस्य फलम् अलभामहे।" "हे कृपालु, शापम् अनुग्रहत्वं परिवर्तय।" दीनदयालुः नारदः उवाच: "तौ गत्वा राक्षसौ भवतम्, तयोः विपुलम् ऐश्वर्यं तेजः बलं च भवेत्।" "यदा तौ भुजाबलेन विश्वं जेष्यतः, तदा विष्णुः मानुषं शरीरं धारयिष्यति।" "हरेः हस्ते युद्धे मृत्वा तौ मुक्तिम् अवाप्स्यतः, न पुनः संसारे जन्म स्वीकरिष्यतः।" तौ मुनेः पादयोः शिरः नत्वा अगच्छताम्, समये आगते च राक्षसत्वम् अप्राप्नुताम्।
दोहा 139
एक कलप एहि हेतु प्रभु लीन्ह मनुज अवतार।सुर रंजन सज्जन सुखद हरि भंजन भुबि भार।।139।।
eku kalapa ehi hetu prabhu līnha manuja avatāra |sura rañjana sajjana sukhada hari bhañjana bhuvi bhāra ||139||
एकस्मिन् युगे अस्मिन् हेतोः प्रभुः मनुष्यावतारम् अगृह्णात् - हरिः, यः सुरान् रञ्जयति, सज्जनानां सुखं ददाति, भूमेः भारम् च भञ्जति।
1) माया-विनोद: प्रभु कभी-कभी ‘उलटी कृपा’ से अहं/आसक्ति का शोधन करते हैं—अपमान या विघ्न भी अनुग्रह बन सकता है। 2) अंतःशुद्धि: देवर्षि भी रूप-लालसा से विचलित हो सकते हैं; साधक के लिए चेतावनी—साधना में सूक्ष्म अहं सबसे बड़ा बंधन। 3) क्रोध से शान्ति: रौद्र-प्रतिक्रिया (श्राप/उग्रता) अंततः प्रभु-स्मरण और विनय से गलती है—भक्ति का लक्ष्य मन-निग्रह और करुणा है। 4) नाम-आश्रय: माया-निवृत्ति का उपाय ‘नाम-जप’—विशेषतः शिव-नाम/राम-नाम की एकता का संकेत, जिससे साधक द्वैत-भ्रम से ऊपर उठता है। 5) शरणागति: कथा का निष्कर्ष यही कि रूप-रस से हटकर नाम-रस में स्थिर होना ही ‘सोपान-प्रवेश’ का वास्तविक संस्कार है।
यह खंड-खण्डिका (दोहा 130–139) बालकाण्ड के भीतर ‘माया-विनोद’ और ‘अनुग्रह-प्रबोध’ का तीव्र रसा-परिवर्तन रचती है। आरम्भ में शृंगार/अद्भुत-रस: नगर-वैभव, राजकुमारी का रूप, स्वयंवर की चहल-पहल। फिर हास्य-रस और व्यंग्य: नारद की रूप-आकांक्षा पर हरि की ‘कूट-करुणा’—कुरूपता देकर अहं का भेदन। तत्पश्चात रौद्र-रस: नारद का क्रोध, रुद्रगणों को श्राप; और अंततः शान्त/करुण-रस: हरि द्वारा माया-निवृत्ति, शिव-नाम-जप का उपदेश, तथा रुद्रगणों को मुक्ति-आश्वासन। धर्म-तत्त्व की दृष्टि से यह प्रसंग भक्ति-मार्ग की ‘अन्तर-शुद्धि’ को केंद्र में रखता है: देवता-संत भी माया से विचलित हो सकते हैं, पर प्रभु की लीला अंततः साधक को नाम, विनय और शिव-राम-ऐक्य की ओर स्थिर करती है।
आरम्भ में शृंगार/अद्भुत-रस: नगर-वैभव, नर-नारी की कान्ति, स्वयंवर-उत्सव का चमत्कार और रूप-समृद्धि से मन का बहिर्मुख आकर्षण। फिर हास्य-रस (व्यंग्य-छाया सहित): नारद की रूप-लालसा और ‘हरि-कृपा’ का उलटा-सा विनोद—अहं को तोड़ने हेतु कुरूपता का दर्पण। तत्पश्चात रौद्र-रस: अपमान-बोध से नारद का क्रोध, रुद्रगणों/शिव-परिकर का उग्र होना, श्राप-वाणी का ताप। अंत में करुण/शान्त-रस: हरि द्वारा माया-निवृत्ति, भ्रम-भेदन, नाम-स्मरण का उपदेश, और रुद्रगणों को मुक्ति-आश्वासन—वैराग्य व शरणागति में परिणति।
परंपरागत मान्यता में यह प्रसंग ‘माया-निवारण’ और ‘अहं-शमन’ का पाठ माना जाता है: काम्य-इच्छा, ईर्ष्या, और क्रोध से उत्पन्न विक्षेप शांत होते हैं तथा शिव-नाम/राम-नाम में श्रद्धा दृढ़ होती है। विशेष फल: ‘विवेक’ (भेद-बुद्धि) और ‘शरणागति’ की वृत्ति का जागरण।
लोक-परंपरा में माया-शमन और शरणागति हेतु ‘श्रीराम’ नाम-संपुट या ‘राम राम’ जप-सम्पुट जोड़ा जाता है; और इसी अंश के उपदेशानुसार ‘शिव-पंचाक्षरी’/‘शंकर के सत नाम’ का जप-सम्पुट भी संगत माना जाता है (स्थानीय संप्रदायानुसार भेद संभव)।
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.