Prakarana 14

Verse 278 (दोहा/सोरठा)

एहि अवसर चाहिअ परम सोभा रूप बिसाल। जो बिलोकि रीझै कुअँरि तब मेलै जयमाल।।131।।

ehi avasara cāhi'a parama sobhā rūpa bisāla | jo biloki rījhai kuaṁri taba melai jayāmāla ||131||

એવા પ્રસંગે એવી પરમ શોભા અને એવી રાજસી ગાંભીર્યભરી મૂર્તિ હોવી જોઈએ— જેને જોઈ રાજકન્યા મોહીત થઈ જાય અને પછી વરમાળા અર્પે.

Verse 279 (चौपाई)

हरि सन मागौं सुंदरताई। होइहि जात गहरु अति भाई।। मोरें हित हरि सम नहिं कोऊ। एहि अवसर सहाय सोइ होऊ।। बहुबिधि बिनय कीन्हि तेहि काला। प्रगटेउ प्रभु कौतुकी कृपाला।। प्रभु बिलोकि मुनि नयन जुड़ाने। होइहि काजु हिएँ हरषाने।। अति आरति कहि कथा सुनाई। करहु कृपा करि होहु सहाई।। आपन रूप देहु प्रभु मोही। आन भाँति नहिं पावौं ओही।। जेहि बिधि नाथ होइ हित मोरा। करहु सो बेगि दास मैं तोरा।। निज माया बल देखि बिसाला। हियँ हँसि बोले दीनदयाला।।

hari sana māgaũ̃ sundaratāī. hoihi jāta gaharu ati bhāī.. moreṁ hita hari sama nahiṁ koū. ehi avasara sahāya soi hoū.. bahubidhi binaya kīnhi tehi kālā. pragaṭeu prabhu kautūkī kṛpālā.. prabhu biloki muni nayana juṛāne. hoihi kāju hiē̃ haraṣāne.. ati ārati kahi kathā sunāī. karahu kṛpā kari hohu sahāī.. āpana rūpa dehu prabhu mohī. āna bhā̃ti nahiṁ pāvaũ̃ ohī.. jehi bidhi nātha hoi hita morā. karahu so begi dāsa maiṁ torā.. nija māyā bala dekhi bisālā. hiē̃ hãsi बोले dīnadayālā..

હરિ પાસેથી સૌંદર્ય માગીશ; કેમ કે, હે ભાઈ, આ કાર્ય અત્યંત કઠિન છે. મારા સાચા હિત માટે હરિ જેવો બીજો કોઈ નથી; આ સમયે તે જ મારા સહાયક થાય. અનેક રીતે તેણે વિનંતી કરી; ત્યારે કૃપાળુ પ્રભુ, પોતાની લીલામાં, પ્રગટ થયા. પ્રભુને જોઈને મુનિની આંખો શાંત થઈ, અને હૃદયમાં આનંદ થયો, કાર્ય પૂર્ણ થશે એવી ખાતરી થઈ. તેણે અત્યંત વ્યાકુળતાથી પોતાની કથા કહી: 'કૃપા કરો અને મારા સહાયક થાઓ. મને, હે પ્રભુ, તમારું સ્વરૂપ આપો; બીજી રીતે હું તેને પ્રાપ્ત કરી શકીશ નહિ. જે રીતે, હે સ્વામી, મારું કલ્યાણ થાય, તે ઝડપથી કરો - કેમ કે હું તમારો દાસ છું.' પોતાની માયાની વિશાળ શક્તિ જોઈને, દીનદયાળુ હૃદયમાં હસ્યા અને બોલ્યા.

Verse 280 (दोहा/सोरठा)

जेहि बिधि होइहि परम हित नारद सुनहु तुम्हार। सोइ हम करब न आन कछु बचन न मृषा हमार।।132।।

jehi bidhi hoihi param hita nārada sunahu tumhāra | soi hama karaba na āna kachu bacana na mṛṣā hamāra ||132||

“જે રીતે તમારું પરમ કલ્યાણ સિદ્ધ થાય— હે નારદ, સાંભળો. એ જ માર્ગ હું અપનાવીશ, બીજો નહિ; મારી વાણી અસત્ય સાબિત નહીં થાય.”

Verse 281 (चौपाई)

कुपथ माग रुज ब्याकुल रोगी। बैद न देइ सुनहु मुनि जोगी।। एहि बिधि हित तुम्हार मैं ठयऊ। कहि अस अंतरहित प्रभु भयऊ।। माया बिबस भए मुनि मूढ़ा। समुझी नहिं हरि गिरा निगूढ़ा।। गवने तुरत तहाँ रिषिराई। जहाँ स्वयंबर भूमि बनाई।। निज निज आसन बैठे राजा। बहु बनाव करि सहित समाजा।। मुनि मन हरष रूप अति मोरें। मोहि तजि आनहि बारिहि न भोरें।। मुनि हित कारन कृपानिधाना। दीन्ह कुरूप न जाइ बखाना।। सो चरित्र लखि काहुँ न पावा। नारद जानि सबहिं सिर नावा।।

kupatha māga ruja byākula rogī | baida na dei sunahu muni jogī || ehi bidhi hita tumhār maiṁ ṭhayaū̃ | kahi asa antara-hita prabhu bhayaū || māyā bibasa bhae muni mūṛhā | samujhī nahiṁ hari girā nigūṛhā || gavane turata tahāँ ṛṣi-rāī | jahāँ svayaṁbara bhūmi banāī || nija nija āsana baiṭhe rājā | bahu banāva kari sahita samājā || muni mana haraṣa rūpa ati moreṁ | mohi taji ānahi bārihi na bhoreṁ || muni hita kārana kṛpā-nidhānā | dīnh kurūpa na jāi bakhānā || so caritra lakhi kāhuँ na pāvā | nārada jāni sabahiṁ sira nāvā ||

રોગથી પીડિત દર્દી ખોટા માર્ગે ચાલે છે; જો વૈદ્ય તેને રોકે નહિ - સાંભળ, હે યોગી મુનિ - આ રીતે મેં તમારું સાચું હિત નક્કી કર્યું છે.' એમ કહીને, તેના આંતરિક કલ્યાણમાં રત પ્રભુ અદૃશ્ય થયા. પરંતુ મુનિ માયાના વશીભૂત થયા, બુદ્ધિ મંદ પડી; તેમણે હરિના ગહન વચનોનો અર્થ સમજ્યો નહિ. તરત જ મુનિરાજ ત્યાં ગયા જ્યાં સ્વયંવરની ભૂમિ તૈયાર કરાઈ હતી. રાજાઓ પોતપોતાના આસનો પર બેઠા હતા, પોતાના સમાજ સહિત, અનેક શણગારો સાથે. મુનિના મનમાં આનંદ છલકાતો હતો: 'મને છોડીને તે બીજાને વરશે નહિ,' તેમ તેણે વિચાર્યું. મુનિના હિત માટે, કરુણાના ભંડારે એવું કુરૂપ સ્વરૂપ આપ્યું જેનું વર્ણન કરી શકાય નહિ. કોઈ તે ચરિત્ર સમજી ન શક્યું; પરંતુ નારદે સમજ્યું અને સૌએ મસ્તક નમાવ્યું.

Verse 282 (दोहा/सोरठा)

रहे तहाँ दुइ रुद्र गन ते जानहिं सब भेउ। बिप्रबेष देखत फिरहिं परम कौतुकी तेउ।।133।।

rahe tahā̃ dui rudra gana te jānahĩ saba bheu | biprabēṣa dēkhata firahĩ parama kautukī teu ||133||

ત્યાં રુદ્રના બે ગણ બાકી રહ્યા; તેઓ સર્વ રહસ્ય જાણતા હતા. પરંતુ બ્રાહ્મણનું વેશ જોઈ તેઓ પણ અતિ કૌતુક અને આનંદથી ભટકતા ફર્યા.

Verse 283 (चौपाई)

जेंहि समाज बैंठे मुनि जाई। हृदयँ रूप अहमिति अधिकाई।। तहँ बैठ महेस गन दोऊ। बिप्रबेष गति लखइ न कोऊ।। करहिं कूटि नारदहि सुनाई। नीकि दीन्हि हरि सुंदरताई।। रीझहि राजकुअँरि छबि देखी। इन्हहि बरिहि हरि जानि बिसेषी।। मुनिहि मोह मन हाथ पराएँ। हँसहिं संभु गन अति सचु पाएँ।। जदपि सुनहिं मुनि अटपटि बानी। समुझि न परइ बुद्धि भ्रम सानी।। काहुँ न लखा सो चरित बिसेषा। सो सरूप नृपकन्याँ देखा।। मर्कट बदन भयंकर देही। देखत हृदयँ क्रोध भा तेही।।

jeṁhi samāja baiṁṭhe muni jāī | hṛdayaṁ rūpa ahamiti adhikāī || tahaṁ baiṭha mahesa gana doū | bipra-beṣa gati lakhai na koū || karahiṁ kūṭi nāradahi sunāī | nīkī dīnhi hari suṁdaratāī || rījhahi rājakuãri chabi dekhī | inhahi barihi hari jāni biseṣī || munihi moha mana hātha parāẽ | haṁsahiṁ saṁbhu gana ati sacu pāẽ || jadapi sunahiṁ muni aṭapaṭi bānī | samujhi na parai buddhi bhrama sānī || kāhuṁ na lakhā so carita biseṣā | so sarūpa nṛpakanyā̃ dekhā || markaṭa badana bhayaṁkara dehī | dekhata hṛdayaṁ krodha bhā tehī ||

જે સભામાં મુનિ બેઠા હતા, ત્યાં તેમના હૃદયમાં અહંકાર વધતો ગયો. ત્યાં મહેશ તેમના બે સેવકો સાથે બેઠા હતા; કોઈ તેમની બ્રાહ્મણ વેશમાં ગતિ ઓળખી ન શક્યું. તેમણે કપટપૂર્વક નારદને કહ્યું, અને પ્રભુએ ઉત્તમ સૌંદર્ય આપ્યું. રાજકુમારીએ તે છબિ જોઈને મોહિત થઈ - તેને હરિ જાણીને તેણે તેને વરવાનો નિશ્ચય કર્યો. મોહે મુનિને ગ્રસ્યા અને તેમનું મન તેમના નિયંત્રણથી પર થયું; શિવ અને તેમના સેવકો હસ્યા, સત્યને પામીને. યદ્યપિ મુનિએ તે અજબ વચનો સાંભળ્યા, તેમની બુદ્ધિ - ભ્રમથી આચ્છાદિત - તેને સમજી ન શકી. કોઈએ તે અદ્ભુત દિવ્ય લીલા જોઈ નહિ; માત્ર રાજાની પુત્રીએ તે સ્વરૂપ જોયું. વાનર જેવું મુખ, ભયંકર શરીર - તેને જોઈને તેના હૃદયમાં ક્રોધ ઉઠ્યો.

Verse 284 (दोहा/सोरठा)

सखीं संग लै कुअँरि तब चलि जनु राजमराल। देखत फिरइ महीप सब कर सरोज जयमाल।।134।।

sakhīṁ saṅga lai kuãri taba cali janu rāja-marāla | dekhata phirai mahīpa saba kara saroja jayamāla ||134||

પછી રાજકુમારી દાસીઓ સાથે, રાજહંસની જેમ ગૌરવભરી ગતિથી આગળ વધ્યા. સર્વ રાજાઓ વારંવાર વળી ને જોયા કરતા, અને કમળ સમા તેમના હાથોમાં વરમાળા જોતા જોતા કંપવા લાગી.

Verse 285 (चौपाई)

जेहि दिसि बैठे नारद फूली। सो दिसि देहि न बिलोकी भूली।। पुनि पुनि मुनि उकसहिं अकुलाहीं। देखि दसा हर गन मुसकाहीं।। धरि नृपतनु तहँ गयउ कृपाला। कुअँरि हरषि मेलेउ जयमाला।। दुलहिनि लै गे लच्छिनिवासा। नृपसमाज सब भयउ निरासा।। मुनि अति बिकल मोंहँ मति नाठी। मनि गिरि गई छूटि जनु गाँठी।। तब हर गन बोले मुसुकाई। निज मुख मुकुर बिलोकहु जाई।। अस कहि दोउ भागे भयँ भारी। बदन दीख मुनि बारि निहारी।। बेषु बिलोकि क्रोध अति बाढ़ा। तिन्हहि सराप दीन्ह अति गाढ़ा।।

jehi disi baiṭhe nārada phūlī. so disi dehi na bilokī bhūlī.. puni puni muni ukasahiṁ akulāhīṁ. dekhi dasā hara-gaṇa musakāhīṁ.. dhari nṛpa-tanu tahaṁ gayau kṛpālā. kuaṁri haraṣi meleu jaya-mālā.. dulahini lai ge lacchini-vāsa. nṛpa-samāja saba bhayau nirāsā.. muni ati bikala moṁhaṁ mati nāṭhī. mani giri gaī chūṭi janu gāṁṭhī.. taba hara-gaṇa बोले musukāī. nija mukha mukura bilokahu jāī.. asa kahi dou bhāge bhayaṁ bhārī. badana dīkha muni bāri nihārī.. beṣu biloki krodha ati bāṛhā. tinhahi sarāpa dīnha ati gāṛhā..

જે દિશામાં નારદ આનંદથી ફૂલીને બેઠા હતા, તે દિશામાં તેણે જોવાનું પણ ભૂલી ગયા. વારંવાર મુનિઓએ તેમને ચીડાવ્યા, વધુ ને વધુ બેચૈન થતા ગયા; તેમની દશા જોઈને શિવના સેવકો હસ્યા. ત્યારે કરુણાળુ પ્રભુએ રાજાનું સ્વરૂપ ધારણ કરીને ત્યાં ગયા; રાજકુમારીએ આનંદથી તેમને જયમાળા પહેરાવી. દુલહનને લઈને લક્ષ્મીપતિ ગયા, અને રાજાઓનો સમગ્ર સમાજ નિરાશ થયો. મુનિ અત્યંત વ્યાકુળ થયા; મારું ધૈર્ય ભાગી ગયું - જાણે મણિ ગાંઠમાંથી છૂટીને પડી ગઈ હોય. ત્યારે શિવના સેવકોએ હસીને કહ્યું: 'જા - તારું મોઢું અરીસામાં જો.' એમ કહીને બંને મોટા ભયથી ભાગી ગયા; મુનિએ વારંવાર પોતાનું મુખ જોયું. તે વેશ જોઈને તેમનો ક્રોધ અત્યંત વધ્યો, અને તેમણે તેમને અત્યંત ભારે શાપ આપ્યો.

Verse 286 (दोहा/सोरठा)

होहु निसाचर जाइ तुम्ह कपटी पापी दोउ। हँसेहु हमहि सो लेहु फल बहुरि हँसेहु मुनि कोउ।।135।।

hohu nisācara jāi tumha kapaṭī pāpī dou | hamahi haँsehu so lehu phala bahuri haँsehu muni kou ||135||

“દૂર થાઓ—હે બે કપટી પાપીઓ, તમે રાત્રિચર રાક્ષસ બની જાઓ. મને હાસ્યમાં ઉડાવ્યું તેનું ફળ ભોગવો; અને આગળથી કોઈ મુનિનું ઉપહાસ ફરી ન થાય.”

Verse 287 (चौपाई)

पुनि जल दीख रूप निज पावा। तदपि हृदयँ संतोष न आवा।। फरकत अधर कोप मन माहीं। सपदी चले कमलापति पाहीं।। देहउँ श्राप कि मरिहउँ जाई। जगत मोर उपहास कराई।। बीचहिं पंथ मिले दनुजारी। संग रमा सोइ राजकुमारी।। बोले मधुर बचन सुरसाईं। मुनि कहँ चले बिकल की नाईं।। सुनत बचन उपजा अति क्रोधा। माया बस न रहा मन बोधा।। पर संपदा सकहु नहिं देखी। तुम्हरें इरिषा कपट बिसेषी।। मथत सिंधु रुद्रहि बौरायहु। सुरन्ह प्रेरी बिष पान करायहु।।

puni jalu dīkha rūpa nija pāvā | tadapi hṛdayã santoṣa na āvā || pharakat adhara kopa mana māhī̃ | sapadī cale kamalāpati pāhī̃ || dehaũ śrāpa ki marihaũ jāī | jagata mora upahāsa karāī || bīcahĩ pantha mile danujārī | saṅga ramā soi rāja-kumārī || bole madhura bacana surasāī̃ | muni kahã cale bikala kī nāī̃ || sunata bacana upajā ati krodhā | māyā basa na rahā mana bodhā || para saṃpadā sakahu nahĩ dekhī | tumharẽ iriṣā kapaṭa biseṣī || mathata siṃdhu rudrahi baurāyahu | suranha prerī biṣa pāna karāyahu ||

ફરીથી તેણે જળમાં જોઈને પોતાનું સ્વરૂપ મેળવ્યું; તેમ છતાં પણ તેમના હૃદયમાં સંતોષ આવ્યો નહિ. તેમના અધરો ધ્રુજ્યા; મનમાં ક્રોધ ઉઠ્યો; તરત જ તેઓ લક્ષ્મીપતિ પાસે ગયા. 'શું હું શાપ આપું, કે જઈને મરું? સમગ્ર જગત મારો ઉપહાસ કરશે.' માર્ગમધ્યે તેમને દૈત્યશત્રુ મળ્યા; તેમની સાથે રમા હતા, તે રાજકુમારી. દેવોના સ્વામીએ મધુર વચનો કહ્યા; પરંતુ મુનિ વ્યાકુળ થઈને આગળ વધ્યા, જાણે પાગલ થયા હોય. તે વચનો સાંભળીને તીવ્ર ક્રોધ જાગ્યો; માયાના વશીભૂત થવાથી મનની સ્પષ્ટ બુદ્ધિ રહી નહિ. 'તમે બીજાની સંપત્તિ જોઈ શકતા નથી; ઈર્ષ્યા અને કપટ તમારો વિશેષ દોષ છે. જ્યારે સમુદ્ર મથાવાળો ત્યારે તમે રુદ્રને પાગલ કર્યા, અને દેવોને પ્રેરીને તેમને વિષ પાવડાવ્યું.'

Verse 288 (दोहा/सोरठा)

असुर सुरा बिष संकरहि आपु रमा मनि चारु। स्वारथ साधक कुटिल तुम्ह सदा कपट ब्यवहारु।।136।।

asura surā biṣa saṅkarahi āpu ramā mani cāru | swāratha sādhaka kuṭila tumha sadā kapaṭa byavahāru ||136||

રાક્ષસ સમા, મદમત્ત, એવો વિષ કે જેને શંકર પણ સહન કરે—અને છતાં તમારી નજરે તમે લક્ષ્મીનું મનોહર રત્ન છો. સ્વાર્થ સાધવામાં વાંકાચૂકા; છળકપટ જ તમારા વ્યવહારની સદા રીત છે.

Verse 289 (चौपाई)

परम स्वतंत्र न सिर पर कोई। भावइ मनहि करहु तुम्ह सोई।। भलेहि मंद मंदेहि भल करहू। बिसमय हरष न हियँ कछु धरहू।। डहकि डहकि परिचेहु सब काहू। अति असंक मन सदा उछाहू।। करम सुभासुभ तुम्हहि न बाधा। अब लगि तुम्हहि न काहूँ साधा।। भले भवन अब बायन दीन्हा। पावहुगे फल आपन कीन्हा।। बंचेहु मोहि जवनि धरि देहा। सोइ तनु धरहु श्राप मम एहा।। कपि आकृति तुम्ह कीन्हि हमारी। करिहहिं कीस सहाय तुम्हारी।। मम अपकार कीन्ही तुम्ह भारी। नारी बिरहँ तुम्ह होब दुखारी।।

parama svatantra na sira para koī | bhāvai manahi karahu tumha soī || bhalehi manda mandehi bhala karahū | bisamaya haraṣa na hiyã kacha chu dharahū || dahaki-dahaki paricehu saba kāhū | ati asaṅka mana sadā uchāhū || karama subhāsubha tumhahi na bādhā | aba lagi tumhahi na kāhū̃ sādhā || bhale bhavana aba bāyana dīnhā | pāvahuge phala āpana kīnhā || bãcehu mohi javani dhari dehā | soī tanu dharahu śrāpa mama ehā || kapi ākṛti tumha kīnhi hamārī | karihahĩ kīsa sahāya tumhārī || mama apakāra kīnhī tumha bhārī | nārī birahã tumha hoba dukhārī ||

પરમ સ્વતંત્ર - તમારા મસ્તક પર કોઈ નથી. તમારા મનને જે પ્રિય લાગે તે જ કરો. ભલાને ભલું કરો કે દુષ્ટને પણ ભલું કરો, હૃદયમાં કોઈ આશ્ચર્ય કે આનંદ ન રાખો. સૌની વચ્ચે નિડર અને સ્વતંત્રપણે વિચરો; તમારું મન સદા નિર્ભય અને ઉત્સાહી રાખો. શુભ કે અશુભ કર્મોના પરિણામો તમને બાંધતા નથી; આજ સુધી કોઈએ તમને વશ કર્યા નથી. ખરેખર ભલું: હવે મેં તમને દાન આપ્યું છે - પરંતુ તમે તમારા કરેલાનું ફળ મેળવશો. તમે એક શરીર ધારણ કરીને મારાથી બચ્યા; તેથી તે જ સ્વરૂપ ધારણ કરો - આ મારો શાપ છે. તમે મારું વાનર સ્વરૂપ લીધું; વાનરો તમારા સહાયક બનશે. તમે મને મોટી હાનિ કરી છે; સ્ત્રીના વિયોગમાં તમે દુઃખી થશો.'

Verse 290 (दोहा/सोरठा)

श्राप सीस धरी हरषि हियँ प्रभु बहु बिनती कीन्हि। निज माया कै प्रबलता करषि कृपानिधि लीन्हि।।137।।

śrāpa sīsa dharī haraṣi hiyã prabhu bahu binatī kīnhi. nija māyā kai prabalatā karaṣi kṛpānidhi līnhi..137..

શાપને શિર નમાવી, હૃદયે પ્રસન્ન એવા પ્રભુએ અનેક વિનમ્ર વિનંતીઓ કરી. પછી કૃપાનિધાન પ્રભુએ પોતાની જ માયાની અતિ પ્રબળતા જાણી, તેને સ્વીકારી લીધી.

Verse 291 (चौपाई)

जब हरि माया दूरि निवारी। नहिं तहँ रमा न राजकुमारी।। तब मुनि अति सभीत हरि चरना। गहे पाहि प्रनतारति हरना।। मृषा होउ मम श्राप कृपाला। मम इच्छा कह दीनदयाला।। मैं दुर्बचन कहे बहुतेरे। कह मुनि पाप मिटिहिं किमि मेरे।। जपहु जाइ संकर सत नामा। होइहि हृदयँ तुरंत बिश्रामा।। कोउ नहिं सिव समान प्रिय मोरें। असि परतीति तजहु जनि भोरें।। जेहि पर कृपा न करहिं पुरारी। सो न पाव मुनि भगति हमारी।। अस उर धरि महि बिचरहु जाई। अब न तुम्हहि माया निअराई।।

jaba hari māyā dūri nivārī | nahiṁ tahaṁ ramā na rājakumārī || taba muni ati sabhīta hari caranā | gahe pāhi pranatārati haranā || mṛṣā hou mama śrāpa kṛpālā | mama icchā kaha dīnadayālā || maiṁ durbacana kahe bahutere | kaha muni pāpa miṭihiṁ kimi mere || japahu jāi śaṅkara sata nāmā | hoihi hṛdayaṁ turaṁta biśrāmā || kou nahiṁ siva samāna priya moreṁ | asi paratīti tajahu jani bhoreṁ || jehi para kṛpā na karahiṁ purārī | so na pāva muni bhagati hamārī || asa ura dhari mahi bicarahu jāī | aba na tumhahi māyā niarāī ||

જ્યારે ભગવાને માયાનો પડદો દૂર કર્યો, ત્યારે ત્યાં ન તો લક્ષ્મી રહી ન કોઈ રાજકુમારી. પછી મુનિ અત્યંત ભયભીત થઈ ભગવાનના ચરણોને પકડ્યા - મારી રક્ષા કરો, હે પ્રણતોના દુઃખ દૂર કરનાર. મારો શ્રાપ નિષ્ફળ થાઓ, હે કૃપાળુ; મારી ઇચ્છા પૂર્ણ કરો, હે દીનદયાળુ. મેં ઘણા કઠોર શબ્દો બોલ્યા, મુનિએ કહ્યું; મારા પાપ કેવી રીતે ધોવાશે? જાઓ, ભગવાને કહ્યું, અને શંકરના સત્ય નામનો જાપ કરો; તમારા હૃદયમાં તરત શાંતિ થશે. મને શિવ જેટલો પ્રિય બીજો કોઈ નથી - આ વિશ્વાસ કદી ન છોડશો. જેન પર પુરારિ કૃપા નથી કરતા, હે મુનિ, તે મારી ભક્તિ કદી પ્રાપ્ત કરી શકતો નથી. આ હૃદયમાં ધારી પૃથ્વી પર ફરતા રહો; હવે માયા તમને ફરી નજીક આવશે નહીં.

Verse 292 (दोहा/सोरठा)

बहुबिधि मुनिहि प्रबोधि प्रभु तब भए अंतरधान।। सत्यलोक नारद चले करत राम गुन गान।।138।।

bahubidhi munihi prabodhi prabhu taba bhae antardhāna. satyaloka nārada cale karata rāma guna gāna. ||138||

અਨੇક રીતે ઉપદેશ આપી મુનિને જાગૃત કરી, પ્રભુ પછી અંતર્ધાન થયા. ત્યારબાદ નારદજી સત્યલોક તરફ પ્રસ્થાન કર્યા, અને માર્ગમાં શ્રીરામના ગુણગાન ગાતા રહ્યા. (૧૩૮)

Verse 293 (चौपाई)

हर गन मुनिहि जात पथ देखी। बिगतमोह मन हरष बिसेषी।। अति सभीत नारद पहिं आए। गहि पद आरत बचन सुनाए।। हर गन हम न बिप्र मुनिराया। बड़ अपराध कीन्ह फल पाया।। श्राप अनुग्रह करहु कृपाला। बोले नारद दीनदयाला।। निसिचर जाइ होहु तुम्ह दोऊ। बैभव बिपुल तेज बल होऊ। भुजबल बिस्व जितब तुम्ह जहिआ। धरिहहिं बिष्नु मनुज तनु तहिआ। समर मरन हरि हाथ तुम्हारा। होइहहु मुकुत न पुनि संसारा।। चले जुगल मुनि पद सिर नाई। भए निसाचर कालहि पाई।।

hara gana munihi jāta patha dekhī | bigata-moha mana haraṣa biseṣī || ati sabhīta nārada pahiṃ āe | gahi pada ārata bacana sunāe || hara gana hama na bipra munirāyā | baṛa aparādha kīnha phala pāyā || śrāpa anugraha karahu kṛpālā | बोले nārada dīna-dayālā || nisicara jāi hohu tumha doū | baibhava bipula teja bala hoū || bhuja-bala bisva jitaba tumha jahiā | dharihahiṃ biṣṇu manuja tanu tahiā || samara marana hari hātha tumhārā | hoiha hu mukuta na puni saṃsārā || cale jugala muni pada sira nāī | bhae nisācara kālahi pāī ||

મુનિઓને તેમના માર્ગે જતા જોઈને, શિવના સેવકો - મોહ દૂર થયો - અત્યંત આનંદિત થયા. મોટા ભયમાં તેઓ નારદ પાસે આવ્યા; તેમના ચરણો પકડીને તેમણે પોતાની પીડાભરી વિનંતી રજૂ કરી: હે પ્રભુ, અમે તો શિવના ગણો છીએ, બ્રાહ્મણ મુનિઓ નથી. અમે ગંભીર અપરાધ કર્યો છે અને તેનું ફળ મળ્યું છે. હે કૃપાળુ, શ્રાપને કૃપા સાથે નરમ કરો. નારદે કહ્યું, દીનદયાળુ એવા: જાઓ - તમે બંને રાત્રે ફરતા રાક્ષસો બનશો; તમને વિશાળ તેજ, તેજસ્વિતા અને શક્તિ મળશે. તમારી ભુજાઓના બળથી તમે સંસાર જીતશો - જ્યાં સુધી વિષ્ણુ માનવ શરીર ધારણ કરે ત્યાં સુધી. યુદ્ધમાં તમારું મૃત્યુ હરિના હાથે થશે; તમે મુક્તિ પ્રાપ્ત કરશો અને ફરી જન્મના ચક્રમાં પાછા નહીં આવો. જોડે મુનિના ચરણોમાં માથું નમાવીને ચાલ્યા ગયા; યોગ્ય સમયે તેઓ રાક્ષસો બન્યા.

Verse 294 (दोहा/सोरठा)

एक कलप एहि हेतु प्रभु लीन्ह मनुज अवतार। सुर रंजन सज्जन सुखद हरि भंजन भुबि भार।।139।।

eku kalapa ehi hetu prabhu līnha manuja avatāra | sura rañjana sajjana sukhada hari bhañjana bhuvi bhāra ||139||

આ જ હેતુથી પ્રભુ દરેક કલ્પમાં એક વાર મનુષ્ય અવતાર ધારણ કરે છે—દેવોને આનંદ આપવા, સજ્જનોને હર્ષિત કરવા, અને હરિ સમે પૃથ્વી પર પડેલા ભારને ચકનાચૂર કરવા.

Verse 295 (चौपाई)

एहि बिधि जनम करम हरि केरे। सुंदर सुखद बिचित्र घनेरे।। कलप कलप प्रति प्रभु अवतरहीं। चारु चरित नानाबिधि करहीं।। तब तब कथा मुनीसन्ह गाई। परम पुनीत प्रबंध बनाई।। बिबिध प्रसंग अनूप बखाने। करहिं न सुनि आचरजु सयाने।। हरि अनंत हरिकथा अनंता। कहहिं सुनहिं बहुबिधि सब संता।। रामचंद्र के चरित सुहाए। कलप कोटि लगि जाहिं न गाए।। यह प्रसंग मैं कहा भवानी। हरिमायाँ मोहहिं मुनि ग्यानी।। प्रभु कौतुकी प्रनत हितकारी।।सेवत सुलभ सकल दुख हारी।।

ehi bidhi janama karama hari kere | sundara sukhada bicitra ghanere || kalapa kalapa prati prabhu avatarahīṁ | cāru carita nānā-bidhi karahīṁ || taba taba kathā munīsanha gāī | parama punīta prabandha banāī || bibidha prasaṅga anūpa bakhāne | karahiṁ na suni ācaraju sayāne || hari anaṁta hari-kathā anaṁtā | kahahiṁ sunahiṁ bahu-bidhi saba saṁtā || rāmacandra ke carita suhāe | kalapa koṭi lagi jāhiṁ na gāe || yaha prasaṅga maiṁ kahā bhavānī | hari-māyāṁ mohahiṁ muni gyānī || prabhu kautukī pranata hitakārī | sevata sulabha sakala dukha hārī ||

આ રીતે હરિના જન્મ અને કર્મો છે - સુંદર, સુખદાયક, વિવિધ અને પ્રચુર. દરેક યુગમાં પ્રભુ અવતરે છે, અને વિવિધ રીતે તેમના મનોહર કાર્યો કરે છે. પછી અને ફરીથી મુનિશ્રેષ્ઠો એ કથા ગાય છે, તેને અત્યંત પવિત્ર રચનાઓમાં ઘડે છે. તેઓ અનેક પ્રકારના અદ્ભુત પ્રસંગોનું વર્ણન કરે છે - જેથી જ્ઞાનીઓ પણ સાંભળીને આશ્ચર્યથી કંટાળતા નથી. હરિ અનંત છે, અને હરિની કથા અનંત છે; સંતો તેને અનેક રીતે કહે છે અને સાંભળે છે. રામચંદ્રના સુંદર ચરિત્રો એવા છે કે કરોડો યુગો સુધી પણ તે પૂર્ણપણે ગાઈ શકાતા નથી. આ પ્રસંગ મેં કહ્યો, હે ભવાની: હરિની માયા જ્ઞાની મુનિઓને પણ મોહિત કરી શકે છે. પ્રભુ કૌતુકી છે અને પ્રણતોના હિતકારી છે; જ્યારે ઉપાસના કરવામાં આવે ત્યારે સુલભ છે, સર્વ દુઃખ દૂર કરનાર છે.

Verse 296 (दोहा/सोरठा)

सुर नर मुनि कोउ नाहिं जेहि न मोह माया प्रबल।। अस बिचारि मन माहिं भजिअ महामाया पतिहि।।140।।

sura nara muni kou nāhiṁ jehi na moha māyā prabala || aśa bicāri mana māhiṁ bhaji-a mahāmāyā pati-hi ||140||

દેવ, મનુષ્ય કે મુનિ—એવો કોઈ નથી કે જેના માટે મોહ અને માયા પ્રબળ ન સાબિત થાય. આ વાત હૃદયમાં જાણી, મહામાયાના સ્વામી પ્રભુનું જ ભજન કરવું જોઈએ. (૧૪૦)

Verse 297 (चौपाई)

अपर हेतु सुनु सैलकुमारी। कहउँ बिचित्र कथा बिस्तारी।। जेहि कारन अज अगुन अरूपा। ब्रह्म भयउ कोसलपुर भूपा।। जो प्रभु बिपिन फिरत तुम्ह देखा। बंधु समेत धरें मुनिबेषा।। जासु चरित अवलोकि भवानी। सती सरीर रहिहु बौरानी।। अजहुँ न छाया मिटति तुम्हारी। तासु चरित सुनु भ्रम रुज हारी।। लीला कीन्हि जो तेहिं अवतारा। सो सब कहिहउँ मति अनुसारा।। भरद्वाज सुनि संकर बानी। सकुचि सप्रेम उमा मुसकानी।। लगे बहुरि बरने बृषकेतू। सो अवतार भयउ जेहि हेतू।।

apara hetu sunu saila-kumārī | kahuṁ bicitra kathā bistārī || jehi kārana aja aguna arūpā | brahma bhayu kosalapura bhūpā || jo prabhu bipina firata tumha dekhā | bandhu sameta dhareṁ muni-beṣā || jāsu carita avaloki bhavānī | satī sarīra rahihu baurānī || ajahum̐ na chāyā miṭati tumhārī | tāsu carita sunu bhrama ruja hārī || līlā kīnhi jo tehiṁ avatārā | so saba kahihauṁ mati anusārā || bharadvāja suni saṅkara bānī | sakuci sa-prema umā musakānī || lage bahuri barane bṛṣaketū | so avatāra bhayu jehi hetū ||

હે પર્વતપુત્રી, બીજું કારણ સાંભળો; હું એક અદ્ભુત કથા વિસ્તારપૂર્વક કહીશ. જે કારણે અજન્મા, ગુણરહિત અને નિરાકાર બ્રહ્મ કોસલપુરના રાજા બન્યા. જે પ્રભુને તમે વનમાં ફરતા જોયા, મુનિવેશ ધારણ કરીને પોતાના ભાઈઓ સાથે. જેમના ચરિત્રો જોઈને, હે ભવાની, તમે સતીના શરીરમાં વેરાઈ ગયા હતા. આજે પણ તમારી તેમના પ્રત્યેની છાપ દૂર થઈ નથી; તેમની કથા સાંભળો, જે ભ્રમના દુઃખનો નાશ કરનારી છે. તે અવતારમાં જે સર્વ દૈવી લીલા કરી, હું મારી સમજ મુજબ તે બધું કહીશ. ભરદ્વાજે શંકરના વચનો સાંભળીને, ઉમા પ્રેમભર્યા લજ્જા સાથે હસ્યાં; પછી વૃષકેતુ પ્રભુએ ફરીથી વર્ણન કરવાનો પ્રારંભ કર્યો કે કયા કારણે તે અવતાર થયો.