Prakarana 14
सोपान-प्रवेश: ‘भक्ति का बीज’—मन का प्रथम संस्कार। बालकाण्ड में कथा-रस के साथ साधक की दृष्टि निर्मल होती है: जगत-लीला (माया) का सूक्ष्म ज्ञान, गुरु/संत-वाणी का आश्रय, और राम-नाम की ओर अंतर्मुखता। इस खंड में नारद-प्रसंग दिखाता है कि अहं-आकांक्षा (रूप-लालसा) भी देव-लीला में साधन बनकर अंततः वैराग्य/शरणागति की सीढ़ी बनती है।
Is dauran shehar ki shaan aur rajkumari ki sundarta dekh ke sab thehra jaate hain. Swayamvar ka mahaul bada dhoom-dhaam se chal raha tha. Hari ne Narad ji ki ichha dekh ke unhe bana diya sundar, par yeh unki maya thi. Jab Narad ji ko apni shakal dikhi to woh naraz ho gaye aur Rudra-ganon ko shrap de diya. Phir Hari ne unki maya hata di aur Shiv naam ka jap sikhaya. Rudra-ganon ko bhi mukti ka assurance mil gaya. Yeh sab seekh deta hai ki maya mein sab phans sakte hain, par Bhagwan ki kripa se naam jap se aadmi thehra jaata hai.
Verses
Chaupai 130.1-4
बसहिं नगर सुंदर नर नारी।जनु बहु मनसिज रति तनुधारी।।
तेहिं पुर बसइ सीलनिधि राजा।अगनित हय गय सेन समाजा।।
सत सुरेस सम बिभव बिलासा।रूप तेज बल नीति निवासा।।
बिस्वमोहनी तासु कुमारी।श्री बिमोह जिसु रूपु निहारी।।
सोइ हरिमाया सब गुन खानी।सोभा तासु कि जाइ बखानी।।
करइ स्वयंबर सो नृपबाला।आए तहँ अगनित महिपाला।।
मुनि कौतुकी नगर तेहिं गयऊ।पुरबासिन्ह सब पूछत भयऊ।।
सुनि सब चरित भूपगृहँ आए।करि पूजा नृप मुनि बैठाए।।
basahiṁ nagara sundara nara nārī |janu bahu manasija rati tanu-dhārī ||
tēhiṁ pura basai sīla-nidhi rājā |aganita haya gaya sēna samājā ||
sata surēsa sama bibhava bilāsā |rūpa tēja bala nīti nivāsā ||
biswa-mōhinī tāsu kumārī |śrī bimōha jisu rūpu nihārī ||
soi hari-māyā saba guna khānī |sōbhā tāsu ki jāi bakhānī ||
karai svayaṁbara sō nṛpa-bālā |āē tahaṁ aganita mahi-pālā ||
muni kautukī nagara tēhiṁ gayau |pura-bāsinha saba pūchata bhayau ||
suni saba carita bhūpa-gṛhaṁ āē |kari pūjā nṛpa muni baiṭhāē ||
Us shehar mein bahut khoobsurat aurat aur mard rehte the, jaise bahut saare Kamdev aur Rati insaan ban ke ghoom rahe hon. Us shehar mein ek raja rehta tha jiska naam Shilanidhi tha. Uske paas ginati ke bahar ghode, haathi aur fauj thi. Uski shaan aur aish hundred Indra jaisa tha. Wo khoobsurti, tez, taakat aur rajneeti ka ghar tha. Uski beti ka naam Vishvamohini thi. Uska roop dekh ke Lakshmi bhi hairaan ho jaye. Wo Hari ki Maya thi, har achchi cheez ka khazana. Uski khoobsurti ka kaise bayaan karein? Us rajkumari ka swayamvar ho raha tha, aur duniya ke ginati ke bahar raja wahan aa gaye. Rishi ko dekhne ka shauk tha, to wo shehar mein gaya. Usne shehar ke sab logon se poocha ki kya ho raha hai. Sab baat sun ke wo raja ke mahal mein gaya. Raja ne rishi ki puja ki aur usko baithaya.
Doha 130
आनि देखाई नारदहि भूपति राजकुमारि।कहहु नाथ गुन दोष सब एहि के हृदयँ बिचारि।।130।।
āni dekhāī nāradahi bhūpati rājakumāri |kahahu nātha guna doṣa saba ehi ke hṛdayã bicāri ||130||
Raja ne rajkumari ko laakar Narad ko dikhaya, aur bole, Prabhu, aap dil mein soch kar bataiye ki is ke saare gun aur dosh kya hain.
Chaupai 131.1-4
देखि रूप मुनि बिरति बिसारी।बड़ी बार लगि रहे निहारी।।
लच्छन तासु बिलोकि भुलाने।हृदयँ हरष नहिं प्रगट बखाने।।
जो एहि बरइ अमर सोइ होई।समरभूमि तेहि जीत न कोई।।
सेवहिं सकल चराचर ताही।बरइ सीलनिधि कन्या जाही।।
लच्छन सब बिचारि उर राखे।कछुक बनाइ भूप सन भाषे।।
सुता सुलच्छन कहि नृप पाहीं।नारद चले सोच मन माहीं।।
करौं जाइ सोइ जतन बिचारी।जेहि प्रकार मोहि बरै कुमारी।।
जप तप कछु न होइ तेहि काला।हे बिधि मिलइ कवन बिधि बाला।।
dekhi rūpa muni birati bisārī |baṛī bāra lagi rahe nihārī ||
lacchana tāsu biloki bhulāne |hṛdayaṁ haraṣa nahiṁ pragaṭa bakhāne ||
jo ehi barai amara soi hoī |samarabhūmi tehi jīta na koī ||
sevahiṁ sakala carācara tāhī |barai sīlanidhi kanyā jāhī ||
lacchana saba bicāri ura rākhe |kacchuka banāi bhūpa sana bhāṣe ||
sutā sulacchana kahi nṛpa pāhīṁ |nārada cale soca mana māhīṁ ||
karauṁ jāi soi jatana bicārī |jehi prakāra mohi barai kumārī ||
japa tapa kacchu na hoi tehi kālā |he bidhi milai kavan bidhi bālā ||
Rishi ne uska roop dekh kar apni vairagya bhula di, aur kafi der tak use hi dekhta raha. Uske lakshan dekh kar rishi ka dimag ghum gaya. Dil khush ho gaya, par baahar kuch zyada nahi bola. Jo isse shadi karega woh amar ho jayega, aur ranbhoomi mein use koi hara nahi payega. Jis ladke ko yeh ladki apna pati chunegi, uski har chiz, chali waali aur na chali waali, sab seva karengi. Rishi ne saare lakshan apne dil mein chupa liye, aur raja se thoda bahut hi baat kiya, woh bhi aage peeche ghoondh kar. Raja ko bata diya ki uski beti ke lakshan bahut achhe hain. Phir Narad ji wahan se chale gaye, par unke dimag mein chinta chal rahi thi. Unka soch tha, main bhi jaunga aur koi tarkeeb sochunga, jis se yeh ladki mujhe apna pati chun le. Abhi is waqt koi jap ya tap kaam nahi aayega. He vidhata, is ladki ko paane ka koi rasta kya hai?
Doha 131
एहि अवसर चाहिअ परम सोभा रूप बिसाल।जो बिलोकि रीझै कुअँरि तब मेलै जयमाल।।131।।
ehi avasara cāhi'a parama sobhā rūpa bisāla |jo biloki rījhai kuaṁri taba melai jayāmāla ||131||
Is waqt mujhe sabse khoobsurat roop chahiye aur ek shaandaar badan, taaki rajkumari mujhe dekh ke fas jaye aur phir mujhe jaimaal pehna de.
Chaupai 132.1-4
हरि सन मागौं सुंदरताई।होइहि जात गहरु अति भाई।।
मोरें हित हरि सम नहिं कोऊ।एहि अवसर सहाय सोइ होऊ।।
बहुबिधि बिनय कीन्हि तेहि काला।प्रगटेउ प्रभु कौतुकी कृपाला।।
प्रभु बिलोकि मुनि नयन जुड़ाने।होइहि काजु हिएँ हरषाने।।
अति आरति कहि कथा सुनाई।करहु कृपा करि होहु सहाई।।
आपन रूप देहु प्रभु मोही।आन भाँति नहिं पावौं ओही।।
जेहि बिधि नाथ होइ हित मोरा।करहु सो बेगि दास मैं तोरा।।
निज माया बल देखि बिसाला।हियँ हँसि बोले दीनदयाला।।
hari sana māgaũ̃ sundaratāī.hoihi jāta gaharu ati bhāī..
moreṁ hita hari sama nahiṁ koū.ehi avasara sahāya soi hoū..
bahubidhi binaya kīnhi tehi kālā.pragaṭeu prabhu kautūkī kṛpālā..
prabhu biloki muni nayana juṛāne.hoihi kāju hiē̃ haraṣāne..
ati ārati kahi kathā sunāī.karahu kṛpā kari hohu sahāī..
āpana rūpa dehu prabhu mohī.āna bhā̃ti nahiṁ pāvaũ̃ ohī..
jehi bidhi nātha hoi hita morā.karahu so begi dāsa maiṁ torā..
nija māyā bala dekhi bisālā.hiyã hãsi bole dīnadayālā..
Sochne laga, main Hari se sundarta mangunga. Par agar main uske paas gaya to bhai, bahut der lag jayegi. Meri bhalai ke liye Hari jaisa koi nahi. Is waqt wohi meri madad kare. Us waqt usne bahut tarah se minnat ki, aur khel pasand, dayalu prabhu uske saamne prakat hue. Prabhu ko dekh kar rishi ki aankhen thandi hui, aur dil khush hua, sochne laga ki ab uska kaam ho jayega. Bahut zidd karke usne apni katha sunayi aur bola, kripa karo aur meri madad karo. Prabhu, mujhe apna roop do, kyonki doosre tarike se main use nahi pa sakta. Nath, jis tarah meri bhalai ho, wohi jaldi karo, main tumhara das hoon. Apni maya ka vishal bal dekh kar, deen par dayalu prabhu dil mein muskuraye aur bole.
Doha 132
जेहि बिधि होइहि परम हित नारद सुनहु तुम्हार।सोइ हम करब न आन कछु बचन न मृषा हमार।।132।।
jehi bidhi hoihi param hita nārada sunahu tumhāra |soi hama karaba na āna kachu bacana na mṛṣā hamāra ||132||
Narad, suno. Jis tarah tumhara sabse bada bhalaa hoga, main bilkul wahi karunga, aur kuch aur nahi. Mera baat jhoothi nahi hai.
Chaupai 133.1-4
कुपथ माग रुज ब्याकुल रोगी।बैद न देइ सुनहु मुनि जोगी।।
एहि बिधि हित तुम्हार मैं ठयऊ।कहि अस अंतरहित प्रभु भयऊ।।
माया बिबस भए मुनि मूढ़ा।समुझी नहिं हरि गिरा निगूढ़ा।।
गवने तुरत तहाँ रिषिराई।जहाँ स्वयंबर भूमि बनाई।।
निज निज आसन बैठे राजा।बहु बनाव करि सहित समाजा।।
मुनि मन हरष रूप अति मोरें।मोहि तजि आनहि बारिहि न भोरें।।
मुनि हित कारन कृपानिधाना।दीन्ह कुरूप न जाइ बखाना।।
सो चरित्र लखि काहुँ न पावा।नारद जानि सबहिं सिर नावा।।
kupatha māga ruja byākula rogī |baida na dei sunahu muni jogī ||
ehi bidhi hita tumhār maiṁ ṭhayaū̃ |kahi asa antara-hita prabhu bhayaū ||
māyā bibasa bhae muni mūṛhā |samujhī nahiṁ hari girā nigūṛhā ||
gavane turata tahā̃ riṣirāī |jahā̃ svayambara bhūmi banāī ||
nija nija āsana baiṭhe rājā |bahu banāva kari sahita samājā ||
muni mana haraṣa rūpa ati moreṁ |mohi taji ānahi bārihi na bhoreṁ ||
muni hita kārana kṛpā-nidhānā |dīnh kurūpa na jāi bakhānā ||
so caritra lakhi kāhũ na pāvā |nārada jāni sabahiṁ sira nāvā ||
Sun rishi, ek bimar aadmi apni bimari se pareshan ho ke jo galin khana maange, tab doctor use wo nahi deta. Isi tarah maine aapke bhale ke liye ye tay kiya. Ye keh ke bhagwan wahan se gayab ho gaye. Rishi maya ke jaal mein phas gaya, aur Hari ke baaton ka gehra matlab samajh nahi paaya. Wo rishi turant us jagah pahunch gaye jahan swayamvar ka hall banaya gaya tha. Saare raja apni apni jagah par baith gaye, bahut saja ke sath, apne logon ke sath. Rishi ke dil mein khushi aayi, unka manna: mera roop itna accha hai ki wo chahe kitni bhi bhaank gayi ho, mujhe chhod ke kisi aur ko nahi chunegi. Rishi ke bhale ke liye, daya ka sagar bhagwan ne unhe aisi buri shakal di jo bataayi nahi jaa sake. Kisi ko bhi bhagwan ka ye kaam samajh nahi aaya. Sab log unhe Narad hi samajh ke apna sir jhuka liya.
Doha 133
रहे तहाँ दुइ रुद्र गन ते जानहिं सब भेउ।बिप्रबेष देखत फिरहिं परम कौतुकी तेउ।।133।।
rahe tahā̃ dui rudra gana te jānahĩ saba bheu |biprabēṣa dēkhata firahĩ parama kautukī teu ||133||
Wahan do Rudra ke log the, aur unhe sab raaz pata tha. Wo brahman ban ke ghoom rahe the aur sab dekh rahe the, kyunki unhe wo nazara bahut pasand aa raha tha.
Chaupai 134.1-4
जेंहि समाज बैंठे मुनि जाई।हृदयँ रूप अहमिति अधिकाई।।
तहँ बैठ महेस गन दोऊ।बिप्रबेष गति लखइ न कोऊ।।
करहिं कूटि नारदहि सुनाई।नीकि दीन्हि हरि सुंदरताई।।
रीझहि राजकुअँरि छबि देखी।इन्हहि बरिहि हरि जानि बिसेषी।।
मुनिहि मोह मन हाथ पराएँ।हँसहिं संभु गन अति सचु पाएँ।।
जदपि सुनहिं मुनि अटपटि बानी।समुझि न परइ बुद्धि भ्रम सानी।।
काहुँ न लखा सो चरित बिसेषा।सो सरूप नृपकन्याँ देखा।।
मर्कट बदन भयंकर देही।देखत हृदयँ क्रोध भा तेही।।
jeṁhi samāja baiṁṭhe muni jāī |hṛdayaṁ rūpa ahamiti adhikāī ||
tahaṁ baiṭha mahesa gana doū |bipra-beṣa gati lakhai na koū ||
karahiṁ kūṭi nāradahi sunāī |nīkī dīnhi hari suṁdaratāī ||
rījhahi rājakuãri chabi dekhī |inhahi barihi hari jāni biseṣī ||
munihi moha mana hātha parāẽ |haṁsahiṁ saṁbhu gana ati sacu pāẽ ||
jadapi sunahiṁ muni aṭapaṭi bānī |samujhi na parai buddhi bhrama sānī ||
kāhuṁ na lakhā so carita biseṣā |so sarūpa nṛpakanyā̃ dekhā ||
markaṭa badana bhayaṁkara dehī |dekhata hṛdayaṁ krodha bhā tehī ||
Rishi jis sabha mein jaakar baitha, wahan apni sundarta par bahut ghumaan kar raha tha. Wahan Shiv ke do sevak bhi baithe the, brahmin ke bhes mein, aur kisi ko unka asli roop samajh nahi aaya. Unhone chaalaki se aise baat ki ki Narad sun le. Bole, Hari ne isko kamaal ki sundarta di hai. Rajkumari iske roop dekhkar fida ho jayegi, aur isko Hari hi samajh kar isko apna pati chunegi. Rishi ka dimaag bhatka hua tha aur kisi aur ke haath mein tha. Shiv ke sevak has rahe the, bahut maze le rahe the. Rishi unki ajeeb tedhi baat sun to raha tha, par samajh nahi paaya kyunki uska dimaag confusion mein tha. Kisi aur ne wo khaas baat notice nahi ki. Sirf raja ki beti ne usko us roop mein dekha. Bandar jaisa chehra aur darawni body thi. Usko dekhkar uske dil mein gussa bhar aaya.
Doha 134
सखीं संग लै कुअँरि तब चलि जनु राजमराल।देखत फिरइ महीप सब कर सरोज जयमाल।।134।।
sakhīṁ saṅga lai kuãri taba cali janu rāja-marāla |dekhata phirai mahīpa saba kara saroja jayamāla ||134||
Tab us raajkumari ne apni saheliyon ko saath leke aage badhna shuru kiya, jaise koi shaandaar raajhans chal raha ho. Uske haath mein jeet wala haar tha, aur wo sab rajaon ko ek-ek karke dekh rahi thi.
Chaupai 135.1-4
जेहि दिसि बैठे नारद फूली।सो दिसि देहि न बिलोकी भूली।।
पुनि पुनि मुनि उकसहिं अकुलाहीं।देखि दसा हर गन मुसकाहीं।।
धरि नृपतनु तहँ गयउ कृपाला।कुअँरि हरषि मेलेउ जयमाला।।
दुलहिनि लै गे लच्छिनिवासा।नृपसमाज सब भयउ निरासा।।
मुनि अति बिकल मोंहँ मति नाठी।मनि गिरि गई छूटि जनु गाँठी।।
तब हर गन बोले मुसुकाई।निज मुख मुकुर बिलोकहु जाई।।
अस कहि दोउ भागे भयँ भारी।बदन दीख मुनि बारि निहारी।।
बेषु बिलोकि क्रोध अति बाढ़ा।तिन्हहि सराप दीन्ह अति गाढ़ा।।
jehi disi baiṭhe nārada phūlī.so disi dehi na bilokī bhūlī..
puni puni muni ukasahiṁ akulāhīṁ.dekhi dasā hara-gaṇa musakāhīṁ..
dhari nṛpa-tanu tahaṁ gayau kṛpālā.kuaṁri haraṣi meleu jaya-mālā..
dulahini lai ge lacchini-vāsa.nṛpa-samāja saba bhayau nirāsā..
muni ati bikala moṁhaṁ mati nāṭhī.mani giri gaī chūṭi janu gāṁṭhī..
taba hara gana bole musukāī.nija mukha mukura bilokahu jāī..
asa kahi dou bhāge bhayaṁ bhārī.badana dīkha muni bāri nihārī..
beṣu biloki krodha ati bāṛhā.tinhahi sarāpa dīnha ati gāṛhā..
Narad jis taraf phool kar baitha tha, rajkumari us taraf galti se bhi nahi dekhi. Rishi bar bar apni jagah se uthta, pareshan ho raha tha. Shiv ke log uski halat dekh kar muskura rahe the. Dayalu ne raja ka roop dhar kar wahan gaya. Rajkumari ne khush hokar usko jaymala pehnaya. Bhagwan dulhan le kar Lakshmi ke ghar chale gaye. Saare raja log udaas reh gaye. Rishi bahut pareshan ho gaya, samajh nahi chal raha tha. Jaise batue ki gaanth khul jaye aur mota gir jaye. Tab Shiv ke logon ne muskura kar kaha, ja ke apna chehra sheeshe mein dekh. Yeh keh kar dono bahut dar ke bhaag gaye. Rishi ne paani mein apna chehra dekha. Apna chehra dekh kar usko bahut gussa aaya. Un dono ko bahut baddua de di.
Doha 135
होहु निसाचर जाइ तुम्ह कपटी पापी दोउ।हँसेहु हमहि सो लेहु फल बहुरि हँसेहु मुनि कोउ।।135।।
hohu nisācara jāi tumha kapaṭī pāpī dou |hãsehu hamahi so lehu phala bahuri hãsehu muni kou ||135||
Tum dono dhokebaaz paapi ho. Jaao aur rakshas ban jao. Tum mujhe hasaaya tha, ab uska fal bhugto. Aur ab kisi rishi ko hasaana nahi.
Chaupai 136.1-4
पुनि जल दीख रूप निज पावा।तदपि हृदयँ संतोष न आवा।।
फरकत अधर कोप मन माहीं।सपदी चले कमलापति पाहीं।।
देहउँ श्राप कि मरिहउँ जाई।जगत मोर उपहास कराई।।
बीचहिं पंथ मिले दनुजारी।संग रमा सोइ राजकुमारी।।
बोले मधुर बचन सुरसाईं।मुनि कहँ चले बिकल की नाईं।।
सुनत बचन उपजा अति क्रोधा।माया बस न रहा मन बोधा।।
पर संपदा सकहु नहिं देखी।तुम्हरें इरिषा कपट बिसेषी।।
मथत सिंधु रुद्रहि बौरायहु।सुरन्ह प्रेरी बिष पान करायहु।।
puni jalu dīkha rūpa nija pāvā |tadapi hṛdayã santoṣa na āvā ||
pharakat adhara kopa mana māhī̃ |sapadī cale kamalāpati pāhī̃ ||
dehaũ śrāpa ki marihaũ jāī |jagata mora upahāsa karāī ||
bīcahĩ pantha mile danujārī |saṅga ramā soi rāja-kumārī ||
bole madhura bacana surasāī̃ |muni kahã cale bikala kī nāī̃ ||
sunata bacana upajā ati krodhā |māyā basa na rahā mana bodhā ||
para saṃpadā sakahu nahĩ dekhī |tumharẽ iriṣā kapaṭa biseṣī ||
mathata siṃdhu rudrahi baurāyahu |suranha prerī biṣa pāna karāyahu ||
Usne paani mein phir dekha, apna asli roop wapas mil gaya. Phir bhi dil ko sukoon nahi mila. Uske hoth kaanp rahe the aur dimaag mein gussa aa gaya. Jaldi se woh Lakshmi ke swami ki taraf chal pada. Ya toh main jaakar usko shraap doon, ya jaakar hi mar jaun. Isne poori duniya ke saamne mera mazaak uda diya. Raste ke beech mein use daityon ko maarne wala mil gaya, jiske saath Ram aur wohi rajkumari thi. Devon ke swami ne meethi baatein kahi: Hey muni, itne pareshan hokar kahan ja rahe ho? Ye baatein sun kar usme bahut gussa utha. Maya ke vaas mein uska dimaag samajh nahi raha. Tum kisi aur ki tarakki dekh nahi paate. Tumme jalan aur dhokha bahut zyada hai. Samudra manthan ke waqt tumne Rudra ko paagal kar diya, aur devon ko bhadka kar usse zeher pila diya.
Doha 136
असुर सुरा बिष संकरहि आपु रमा मनि चारु।स्वारथ साधक कुटिल तुम्ह सदा कपट ब्यवहारु।।136।।
asura surā biṣa saṅkarahi āpu ramā mani cāru |swāratha sādhaka kuṭila tumha sadā kapaṭa byavahāru ||136||
Tumne daanavo ko sharab di, Shiv ko zeher diya, aur apne liye Ram aur woh khoobsurat mani rakhi. Tum sirf apne fayde ke liye kaam karne wale ho, tedhe ho, aur hamesha dhokhebaazi karte ho.
Chaupai 137.1-4
परम स्वतंत्र न सिर पर कोई।भावइ मनहि करहु तुम्ह सोई।।
भलेहि मंद मंदेहि भल करहू।बिसमय हरष न हियँ कछु धरहू।।
डहकि डहकि परिचेहु सब काहू।अति असंक मन सदा उछाहू।।
करम सुभासुभ तुम्हहि न बाधा।अब लगि तुम्हहि न काहूँ साधा।।
भले भवन अब बायन दीन्हा।पावहुगे फल आपन कीन्हा।।
बंचेहु मोहि जवनि धरि देहा।सोइ तनु धरहु श्राप मम एहा।।
कपि आकृति तुम्ह कीन्हि हमारी।करिहहिं कीस सहाय तुम्हारी।।
मम अपकार कीन्ही तुम्ह भारी।नारी बिरहँ तुम्ह होब दुखारी।।
parama svatantra na sira para koī |bhāvai manahi karahu tumha soī ||
bhalehi manda mandehi bhala karahū |bisamaya haraṣa na hiyã kacha chu dharahū ||
dahaki-dahaki paricehu saba kāhū |ati asaṅka mana sadā uchāhū ||
karama subhāsubha tumhahi na bādhā |aba lagi tumhahi na kāhū̃ sādhā ||
bhale bhavana aba bāyana dīnhā |pāvahuge phala āpana kīnhā ||
bãcehu mohi javani dhari dehā |soī tanu dharahu śrāpa mama ehā ||
kapi ākṛti tumha kīnhi hamārī |karihahĩ kīsa sahāya tumhārī ||
mama apakāra kīnhī tumha bhārī |nārī birahã tumha hoba dukhārī ||
Tum bilkul azaad ho, tumhare sir par koi nahi hai. Jo tumhare man mein aata hai wahi tum karte ho. Tum achhe ko bura bana dete ho aur bure ko achha. Tumhare dil mein na koi hairat hai na khushi. Tum sabko baar baar dhokha de chuke ho. Tum bilkul darr nahi karte, aur tumhara man hamesha khush rehta hai. Achhe aur bure karam tumhe nahi baandhte. Ab tak kisi ne tumhe theek nahi kiya. Tumne apne ghar mein mujhe accha khilaya hai. Jo tumne kiya hai uska fal tumhe milega. Tumne ek sharir dhar ke mujhe dhokha diya. Wahi sharir dhar lo. Ye mera shraap hai. Tumne mujhe bandar ka roop diya hai, isliye bandar tumhari madad karenge. Tumne mere sath bahut bura kiya hai, isliye apni patni ke alag hone se tum bahut dukhi hoge.
Doha 137
श्राप सीस धरी हरषि हियँ प्रभु बहु बिनती कीन्हि।निज माया कै प्रबलता करषि कृपानिधि लीन्हि।।137।।
śrāpa sīsa dharī haraṣi hiyã prabhu bahu binatī kīnhi.nija māyā kai prabalatā karaṣi kṛpānidhi līnhi..137..
Prabhu khushi se shaap apne sir pe le liya aur rishi se bahut guzarish ki. Phir kripa ke bhandar wale ne apni maya ki taqat wapas khinch li.
Chaupai 138.1-4
जब हरि माया दूरि निवारी।नहिं तहँ रमा न राजकुमारी।।
तब मुनि अति सभीत हरि चरना।गहे पाहि प्रनतारति हरना।।
मृषा होउ मम श्राप कृपाला।मम इच्छा कह दीनदयाला।।
मैं दुर्बचन कहे बहुतेरे।कह मुनि पाप मिटिहिं किमि मेरे।।
जपहु जाइ संकर सत नामा।होइहि हृदयँ तुरंत बिश्रामा।।
कोउ नहिं सिव समान प्रिय मोरें।असि परतीति तजहु जनि भोरें।।
जेहि पर कृपा न करहिं पुरारी।सो न पाव मुनि भगति हमारी।।
अस उर धरि महि बिचरहु जाई।अब न तुम्हहि माया निअराई।।
jaba hari māyā dūri nivārī |nahiṁ tahaṁ ramā na rājakumārī ||
taba muni ati sabhīta hari caranā |gahe pāhi pranatārati haranā ||
mṛṣā hou mama śrāpa kṛpālā |mama icchā kaha dīnadayālā ||
maiṁ durbacana kahe bahutere |kaha muni pāpa miṭihiṁ kimi mere ||
japahu jāi śaṅkara sata nāmā |hoihi hṛdayaṁ turaṁta biśrāmā ||
kou nahiṁ siva samāna priya moreṁ |asi paratīti tajahu jani bhoreṁ ||
jehi para kṛpā na karahiṁ purārī |so na pāva muni bhagati hamārī ||
asa ura dhari mahi bicarahu jāī |aba na tumhahi māyā niarāī ||
Jab Hari ne apni maya door kar di, to wahan na Ram ki patni Lakshmi dikhi na koi rajkumari. Tab rishi bahut darr gaya aur Hari ke pair pakad liye. Bola, mujhe bacha lo, jo jhukne walo ka dard door karte ho. Rishi ne kaha, mere shrap jhooth ho jaye, dayalu. Prabhu ne jise daya karte ho usne kaha, meri hi marzi thi. Rishi ne kaha, maine bahut bure bol bole. Mere paap kaise mitenge batao? Prabhu bole, ja Shiv ke sau naam jap, tera dil turant shant ho jayega. Mujhe Shiv se zyada koi pyaara nahi. Ye baat kabhi galti se bhi mat chhodna. Jis par Shiv daya nahi karte, wo rishi, meri bhakti nahi pa sakta. Ye baat dil mein rakho aur dharti pe ghoomo. Ab maya tumhare paas nahi aayegi.
Doha 138
बहुबिधि मुनिहि प्रबोधि प्रभु तब भए अंतरधान।सत्यलोक नारद चले करत राम गुन गान।।138।।
bahubidhi munihi prabodhi prabhu taba bhae antardhāna.satyaloka nārada cale karata rāma guna gāna ||138||
Prabhu ne rishi ko bahut tarah se samjhaya, phir achanak gayab ho gaye. Uske baad Narad Satyalok ke liye nikal pade, aur raaste mein Ram ki mahima gaate chale gaye.
Chaupai 139.1-4
हर गन मुनिहि जात पथ देखी।बिगतमोह मन हरष बिसेषी।।
अति सभीत नारद पहिं आए।गहि पद आरत बचन सुनाए।।
हर गन हम न बिप्र मुनिराया।बड़ अपराध कीन्ह फल पाया।।
श्राप अनुग्रह करहु कृपाला।बोले नारद दीनदयाला।।
निसिचर जाइ होहु तुम्ह दोऊ।बैभव बिपुल तेज बल होऊ।भुजबल बिस्व जितब तुम्ह जहिआ।धरिहहिं बिष्नु मनुज तनु तहिआ।।
समर मरन हरि हाथ तुम्हारा।होइहहु मुकुत न पुनि संसारा।।
चले जुगल मुनि पद सिर नाई।भए निसाचर कालहि पाई।।
hara gana munihi jāta patha dekhī |bigata-moha mana haraṣa biseṣī ||
ati sabhīta nārada pahiṃ āe |gahi pada ārata bacana sunāe ||
hara gana hama na bipra munirāyā |baṛa aparādha kīnha phala pāyā ||
śrāpa anugraha karahu kṛpālā |bole nārada dīnadayālā ||
nisicara jāi hohu tumha doū |baibhava bipula teja bala hoū ||
bhuja-bala bisva jitaba tumha jahiā |dharihahiṃ biṣṇu manuja tanu tahiā ||
samara marana hari hātha tumhārā |hoiha hu mukuta na puni saṃsārā ||
cale jugala muni pada sira nāī |bhae nisācara kālahi pāī ||
Shiv ke sevak ne dekha ki rishi raste pe ja raha hai. Uska bharam chhoot gaya tha aur wo bahut khush tha. Wo bahut darr gaye. Narad ke paas aaye, unke pair pakde, aur dukhi hoke bolne lage. Bole, hum Shiv ke sevak hain, Brahman nahi, he rishiyon ke sardar. Humne bada paap kiya aur uska fal mil gaya. Dayalu, shaap ko vardan bana do. Narad, jo dukhiyon pe daya karte the, bole. Tum dono jao aur rakshas bano. Tumhe bahut tej, oja aur takat milegi. Jab apne haath ki takat se duniya jeet loge, tab Vishnu insaan ka sharir le lenge. Yuddh mein Hari ke haathon mar kar tum mukti paoge, aur phir duniya mein nahi janmoge. Dono ne rishi ke charno mein sir jhukaya aur chale gaye. Jab waqt aya to rakshas ban ke paida hue.
Doha 139
एक कलप एहि हेतु प्रभु लीन्ह मनुज अवतार।सुर रंजन सज्जन सुखद हरि भंजन भुबि भार।।139।।
eku kalapa ehi hetu prabhu līnha manuja avatāra |sura rañjana sajjana sukhada hari bhañjana bhuvi bhāra ||139||
Ek kal ke andar, isi wajah se, bhagwan ne insaan ki shakal mein janam liya. Yeh Hari wahi hain jo devtaon ko khush karte hain, acche logon ko sukh dete hain, aur zameen ka bojh hata dete hain.
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में यह प्रसंग ‘माया-निवारण’ और ‘अहं-शमन’ का पाठ माना जाता है: काम्य-इच्छा, ईर्ष्या, और क्रोध से उत्पन्न विक्षेप शांत होते हैं तथा शिव-नाम/राम-नाम में श्रद्धा दृढ़ होती है। विशेष फल: ‘विवेक’ (भेद-बुद्धि) और ‘शरणागति’ की वृत्ति का जागरण।
लोक-परंपरा में माया-शमन और शरणागति हेतु ‘श्रीराम’ नाम-संपुट या ‘राम राम’ जप-सम्पुट जोड़ा जाता है; और इसी अंश के उपदेशानुसार ‘शिव-पंचाक्षरी’/‘शंकर के सत नाम’ का जप-सम्पुट भी संगत माना जाता है (स्थानीय संप्रदायानुसार भेद संभव)।
Ask anything about Prakarana 14 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
