Adhyaya 374

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे ध्यानं नाम त्रिसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः प्राप्नुयाद्धरिमिति ख प्राप्यते फलमिति ञ अथ चतुःसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः धारणा अग्निर् उवाच धारणा मनसोध्येये संस्थितिर्ध्यानवद्द्विधा मूर्तामूर्तहरिध्यानमनोधारणतो हरिः

ดังนี้ ในอัคนีมหาปุราณะ บทที่ ๓๗๔ ชื่อว่า “ธยานะ (สมาธิภาวนา)” จบลง (มีบทอ่านต่างว่า “ย่อมบรรลุพระหริ” / “ย่อมได้ผล”). บัดนี้เริ่มบทที่ ๓๗๕ ชื่อว่า “ธารณา (การตั้งจิตมั่น)”. พระอัคนีตรัสว่า “ธารณาคือการตั้งจิตให้มั่นในสิ่งที่พึงเพ่ง และเช่นเดียวกับธยานะมีสองประเภท ด้วยการทรงจิตผ่านธยานะต่อพระหริทั้งในภาวะมีรูปและไร้รูป ย่อมเข้าถึงพระหริ”

Verse 2

यद्वाह्यावस्थितं लक्षयं तस्मान्न चलते मनः तावत् कालं प्रदेशेषु धारणा मनसि स्थितिः

เมื่อกำหนดสิ่งที่เป็นเป้าหมายไว้ภายนอก และจิตไม่เคลื่อนจากสิ่งนั้น ตลอดช่วงเวลานั้นการที่จิตตั้งมั่นอยู่ ณ ตำแหน่งที่กำหนด เรียกว่า ธารณา (การเพ่งตั้งจิต)

Verse 3

कालावधि परिच्छिन्नं देहे संस्थापितं मनः न प्रच्यवति यल्लक्ष्याद्धारणा साभिधीयते

เมื่อกำหนดจิตไว้ภายในกายตามระยะเวลาที่จำกัด และจิตไม่คลาดจากเป้าหมาย (ลักษยะ) นั้น เรียกว่า ธารณา (การตั้งจิตมั่น)

Verse 4

धारणा द्वादशायामा ध्यानं द्वदशधारणाः ध्यानं द्वादशकं यावत्समाधिरभिधीयते

ธารณามีระยะเท่ากับสิบสองอายามะ (หน่วยเวลา); ธารณาสิบสองครั้งเป็นธยานะ; และเมื่อธยานะครบเป็นชุดสิบสอง จึงเรียกว่า สมาธิ

Verse 5

धारणाभ्यासयुक्तात्मा यदि प्राणैर् विमुच्यते कुलैकविंशमुत्तार्य स्वर्याति परमं पदं

ผู้ที่ฝึกธารณา (การเพ่งจิต) จนจิตตั้งมั่น หากละกายไปโดยกระแสปราณแล้ว ย่อมยังวงศ์ตระกูลให้พ้นได้ยี่สิบเอ็ดชั่วคน แล้วไปสวรรค์และบรรลุปรมบทอันสูงสุด

Verse 6

यस्मिन् यस्मिन् भवेदङ्गे योगिनां व्याधिसम्भवः तत्तदङ्गं धिया व्याप्य धारयेत्तत्त्वधारणं

เมื่อโยคีมีโรคเกิดขึ้นที่อวัยวะใด ให้แผ่จิตสำนึกเข้าไปครอบคลุมอวัยวะนั้น แล้วปฏิบัติ ‘ตัตตวธารณา’ คือการเพ่งที่หลักธาตุ ณ ที่นั้น

Verse 7

आग्नेयी वारुणी चैव ऐशानी चामृतात्मिका साग्निः शिखा फडन्ता च विष्णोः कार्या द्विजोत्तम

โอผู้ประเสริฐในหมู่ทวิชะ พิธีศิขาแห่งพระวิษณุพึงกระทำด้วยศักติอัคนేయี วารุณี และไอศานี อันมีสภาวะเป็นอมฤต พร้อมด้วยอัคนี และลงท้ายด้วยอุทานว่า “ผัฏ”

Verse 8

नाडीभिर्विकटं दिव्यं शूलाग्रं वेधयेच्छुभम् पादाङ्गुष्ठात् कपालान्तं रश्मिमण्डलमावृतं

ด้วยนาฑีทั้งหลาย พึงแทงทะลุ (คือดำเนินด้วยใจ) ‘ปลายหอก’ อันเป็นมงคล ทิพย์ และน่าเกรงขาม; ตั้งแต่นิ้วหัวแม่เท้าจนถึงยอดกะโหลก พึงเพ่งว่าแวดล้อมด้วยวงรัศมี

Verse 9

स्वयं याति परं पदमिति ख तिर्यक्चाधोर्ध्वभागेभ्यः प्रयान्त्यो ऽतीव तेजसा चिन्तयेत् साधकेन्द्रस्तं यावत्सर्वं महामुने

“มันไปสู่ปรมบทได้ด้วยตนเอง” จริงดังนี้ เมื่อกระแสเหล่านั้นเคลื่อนออกจากด้านข้าง เบื้องล่าง และเบื้องบนด้วยรัศมีอันยิ่งยวด โอมหามุนี ผู้ปฏิบัติผู้เลิศพึงเพ่งกระบวนการนั้นจนกว่าจะสำเร็จครบถ้วน

Verse 10

भस्प्रीभूतं शरीरं स्वन्ततश् चैवीपसंहरेत् शीतश्लेष्मादयः पापं विनश्यन्ति द्विजातयः

เมื่อกายถูกเผาจนเป็นเถ้าแล้ว พึงเก็บรวบรวมด้วยตนเอง; ความเย็น เสมหะ และสิ่งทั้งหลาย—รวมทั้งบาป—ย่อมถูกทำลาย โอผู้เกิดสองครั้ง.

Verse 11

शिरो धीरञ्च कारञ्च कण्ठं चाधोमुखे स्मरेत् ध्यायेदच्छिन्नचिन्तात्मा भुयो भूतेन चात्मना

พึงระลึกถึงศีรษะ พยางค์ ‘ธี’ และ ‘กา’ และลำคอโดยหันลงเบื้องล่าง; ด้วยจิตที่ภาวนาไม่ขาดสาย พึงเพ่งซ้ำแล้วซ้ำเล่า โดยทำอาตมันให้เป็นหนึ่งกับหลักธาตุ (ภูตะ).

Verse 12

स्फुरच्छीकरसंस्मर्शप्रभूते हिमगामिभिः धाराभिरखिलं विश्वमापूर्य भुवि चिन्तयेत्

พึงภาวนาว่าโลกทั้งมวลบนแผ่นดินถูกท่วมเต็มด้วยสายน้ำที่เคลื่อนไปดุจหิมะ เย็นและชำระล้าง อุดมด้วยสัมผัสแห่งละอองหยดน้ำที่วาบวับ.

Verse 13

ब्रह्मरन्ध्राच्च संक्षोभाद्यावदाधारमण्डलग् सुषुम्नान्तर्गतो भूत्वा संपूर्णेन्दुकृतालयं

เมื่อถูกกระตุ้นให้เคลื่อนไหวจากพรหมรันธระ มันเข้าสู่ภายในสุษุมณาและดำเนินลงไปถึงวงแห่งอาธาระ (มูลาธาระ) แล้วตั้งถิ่นฐาน ณ สถานะ ‘จันทร์เพ็ญ’.

Verse 14

संप्लाव्य हिमसंस्पर्शतोयेनामृतमूर्तिना क्षुत्पिपासाक्रमप्रायसन्तापपरिपीडितः

เมื่อราดกายให้ชุ่มทั่วด้วยน้ำที่เย็นต่อสัมผัส มีผลดุจอมฤต ผู้ที่ถูกรุกเร้าด้วยความหิวและกระหาย และถูกความร้อนกดทับ ย่อมได้รับความผ่อนคลาย.

Verse 15

धारयेद्वारुणीं मन्त्रो तुष्ट्यर्थं चाप्यतन्त्रितः वारुणीधारणा प्रोक्ता ऐशानीधारणां शृणु

ผู้ปฏิบัติมนต์พึงตั้งจิตไม่ฟุ้งซ่าน กระทำวารุณีธารณาเพื่อความพอพระทัยและการเกื้อกูล วารุณีธารณาได้กล่าวแล้ว บัดนี้จงฟังไอศานีธารณา

Verse 16

व्योम्नि ब्रह्ममये पद्मे प्राणापाणे क्षयङ्गते प्रसादं चिन्तयेद् विष्णोर्यावच्चिन्ता क्षयं गता

ในนภาภายใน ณ ปทุมที่ประกอบด้วยพรหมัน เมื่อปราณและอปานสงบดับลง พึงเพ่งภาวนาพระวิษณุในภาวะแห่งพระกรุณา—จนแม้ความคิดก็สงบสิ้น

Verse 17

महाभावञ्जपेत् सर्वं ततो व्यापक ईश्वरः अर्धेन्दुं परमं शान्तं निराभासन्निरञ्जनं

พึงสวดญปะทั้งสิ้นในภาวะมหาภาวะ; แล้วจึงเพ่งพระอิศวรผู้แผ่ซ่านทั่วเป็นผู้สูงสุดอันสงบ ดุจเสี้ยวจันทร์—ไร้เงาสะท้อน บริสุทธิ์ไร้มลทิน

Verse 18

असत्यं सत्यमाभाति तावत्सर्वं चराचरं यावत् स्वस्यन्दरूपन्तु न दृष्टं गुरुवक्त्रतः

ตราบใดที่ยังมิได้เห็นรูปภายในของตนจากโอษฐ์ครู (ด้วยคำสอนของครู) สิ่งไม่จริงย่อมปรากฏดุจจริง; โลกทั้งที่เคลื่อนไหวและนิ่งก็แลดูเป็นความจริง

Verse 19

दृष्ठे तस्मिन् परे तत्त्वे आब्रह्म सचराचरं पाठो ऽयमादर्शदोषेण दुष्टः वीरश्चेति ञ प्रमातृमानमेयञ्च ध्यानहृत्पद्मकल्पनं

เมื่อประจักษ์ตัตตวะสูงสุดนั้นแล้ว โลกทั้งปวง—ตั้งแต่พรหมาเป็นต้นไป พร้อมทั้งสิ่งเคลื่อนไหวและไม่เคลื่อนไหว—ย่อมรู้เป็นเอกภาพ บทอ่านนี้วิปลาสเพราะความผิดพลาดของการคัดลอก; ความหมายคือ ก้าวพ้นไตรภาคีผู้รู้-มาตราวัด-สิ่งถูกรู้ และสมาธิเป็นการก่อรูปด้วยจินตนาการแห่งปทุมในดวงหทัย

Verse 20

मातृमोदकवत्सर्वं जपहोमार्चनादिकं विष्णुमन्त्रेण वा कुर्यादमृतां धारणां वदे

พึงประกอบกิจทั้งปวง เช่น การสวดมนต์ (ชปะ) การบูชาไฟ (โหมะ) การบูชา (อรจนะ) เป็นต้น ตามพิธีมาตฤโมทกะ หรือกระทำด้วยมนต์พระวิษณุเท่านั้น บัดนี้เราจักกล่าวธารณาอันชื่อว่า ‘อมฤตา’

Verse 21

संपूर्णेन्दुनिभं ध्यायेत् कमलं तन्त्रिमुष्टिगम् शिरःस्थं चिन्तयेद् यत्नाच्छशाङ्कायुतवर्चसं

พึงเพ่งฌานดอกบัวดุจพระจันทร์เต็มดวง มีเกสรดุจปุ่มกำ (มุษฏิ) แห่งพิณ และพึงกำหนดด้วยความเพียรว่าอยู่ ณ ศีรษะ สว่างไสวดุจจันทร์นับสิบล้าน

Verse 22

सम्पूर्णमण्डलं व्योम्नि शिवकल्लोलपूर्णितं तथा हृत्कमले ध्यायेत्तन्मध्ये स्वतनुं स्मरेत् साधको विगतक्लेशो जायते धारणादिहिः

พึงเพ่งฌานมณฑลอันสมบูรณ์ในนภาภายใน อันเต็มด้วยระลอกคลื่นแห่งศิวะ และพึงเพ่งเช่นนั้นในดอกบัวแห่งหทัย พร้อมทั้งระลึกถึงรูปของตนในท่ามกลางนั้น ด้วยธารณานี้เอง ผู้ปฏิบัติย่อมพ้นจากความทุกข์ในชาตินี้