Adhyaya 35: The Account of Soma’s Decline and Restoration, and the Paurṇamāsī Observance

Verse 1

महातपा उवाच । ब्रह्मणो मानसः पुत्रः अत्रिर्नाम महातपाः । तस्य पुत्रोऽभवत्सोमो दक्षजामातृतां गतः ॥ ३५.१ ॥

మహాతపా పలికెను—అత్రి అనే మహాతపస్వి బ్రహ్ముని మానసపుత్రుడు. అతని కుమారుడు సోముడు; అతడు దక్షుని అల్లుడైనాడు।

Verse 2

सप्तविंशति याः कन्या दाक्षायण्यः प्रकीर्तिताः । सोमपत्‍न्योऽतिमन्तव्यास्तासां श्रेष्ठा तु रोहिणी ॥ ३५.२ ॥

దక్షుని కుమార్తెలుగా ప్రసిద్ధమైన ఇరవైఏడు కన్యలు సోముని (చంద్రుని) భార్యలని గ్రహించవలెను; వారిలో రోహిణి శ్రేష్ఠ.

Verse 3

तामेव रमते सोमो नेतराः इति शुश्रुमः । इतराः प्रोचुरागत्य दक्षस्यासमतां शशेः ॥ ३५.३ ॥

సోముడు ఆమెతోనే (రోహిణితోనే) రమించును, ఇతరులతో కాదు అని మేము విన్నాము. ఇతర భార్యలు వచ్చి చంద్రుని అసమాన ప్రవర్తనను దక్షునికి తెలియజేశారు।

Verse 4

दक्षोऽप्यसकृदागत्य तमुवाच स नाकरॊत् । समतां सोऽपि तं दक्षः शशापान्तरहितो भव ॥ ३५.४ ॥

దక్షుడు కూడా పదేపదే వచ్చి అతనితో పలికెను; కాని అతడు అంగీకరించలేదు. అప్పుడు దక్షుడు శపించాడు— “నీవు అంతర్హితుడవై, దృష్టికి అగోచరుడవు కావు గాక।”

Verse 5

एवं शप्तस्तु दक्षेण सोमो देहं त्यजेदथ । उवाच सोमो दक्षं तु भवानेवं भविष्यति । अनेकजो विहायेमं ब्रह्मदेहं सनातनम् ॥ ३५.५ ॥

దక్షుని శాపంతో శపింపబడిన సోముడు అప్పుడు తన దేహాన్ని విడిచెను. సోముడు దక్షునితో అన్నాడు— “నీకు కూడా ఇలానే జరుగును; అనేక జన్మలు ఎత్తి నీవు కూడా ఈ సనాతనమైన, బ్రహ్మప్రదత్త దేహాన్ని విడిచెదవు।”

Verse 6

एवमुक्त्वा क्षयं सोम आगमद् दक्षशापतः । देवा मनुष्याः पशवो नष्टे सोमे सवीरुधः ॥ ३५.६ ॥

ఇలా చెప్పి సోముడు దక్షశాపవశాత్తు క్షయస్థితికి చేరెను. సోముడు క్షీణించగా దేవులు, మనుష్యులు, పశువులు మరియు వృక్షలతాదులు—అన్నీ నాశనానికి లోనయ్యాయి.

Verse 7

क्षीणाभवंस्तदा सर्वा ओषध्यश्च विशेषतः । क्षयं गच्छद्भिरत्यर्थमोषधीभिः सुरर्षभाः ॥ ३५.७ ॥

అప్పుడు సమస్త ఔషధులు క్షీణించెను, ముఖ్యంగా ఔషధ వృక్షలతలు. ఓ దేవవృషభులారా, ఔషధులు అతిగా క్షయమవుతుండగా వారికీ క్షీణత కలిగెను.

Verse 8

मूलेषु वीरुधां सोमः स्थित इत्यूचुरातुराः । तेषां चिन्ताऽभवत् तीव्रा विष्णुं च शरणं ययुः ॥ ३५.८ ॥

ఆతురులై వారు అన్నారు— “సోముడు వృక్షలతల మూలాలలో స్థితుడై ఉన్నాడు.” వారి చింత తీవ్రమై, వారు శరణార్థం విష్ణువుని ఆశ్రయించారు.

Verse 9

भगवानाह तान् सर्वान् ब्रूत किं क्रियते मया । ते चोचुर्देव दक्षेण शप्तः सोमो विनाशितः ॥ ३५.९ ॥

భగవానుడు వారందరితో అన్నాడు—“చెప్పండి, నేను ఏమి చేయవలెను?” వారు అన్నారు—“హే దేవా, దక్షుని శాపంతో సోముడు నశించాడు।”

Verse 10

तानुवाच तदा देवो मथ्यतां कलशोदधिः । ओषध्यः सर्वतो देवाः प्रक्षिप्याशु सुसंयतैः ॥ ३५.१० ॥

అప్పుడు దేవుడు అన్నాడు—“కలశ-సముద్రాన్ని మథించండి. హే దేవతలారా, అన్ని దిక్కుల నుండీ ఔషధులను త్వరగా, నియమంతో వేయండి।”

Verse 11

एवमुक्त्वा ततो देवान् दध्यौ रुद्रं हरिः स्वयम् । ब्रह्माणं च तथा दध्यौ वासुकिं नेत्रकारणात् ॥ ३५.११ ॥

ఇలా చెప్పి హరి స్వయంగా దేవతలను ధ్యానించాడు—రుద్రుని ధ్యానించాడు, అలాగే బ్రహ్మను; మరియు నేత్ర-కారణమున వాసుకినీ ధ్యానించాడు।

Verse 12

ते सर्वे तत्र सहिताः ममन्थुर्वरुणालयम् । तस्मिंस्तु मथिते जातः पुनः सोमो महीपते ॥ ३५.१२ ॥

వారందరూ అక్కడ కలిసి వరుణుని ఆలయమైన సముద్రాన్ని మథించారు. ఆ మథనంలో, హే మహీపతే, సోముడు మళ్లీ జన్మించాడు।

Verse 13

योऽसौ क्षेत्रज्ञसंज्ञो वै देहेऽस्मिन् पुरुषः परः । स एव सोमो मन्तव्यो देहिनां जीवसंज्ञितः । परेच्छया स मूर्तिं तु पृथक् सौम्यां प्रपेदिवान् ॥ ३५.१३ ॥

ఈ దేహంలో ‘క్షేత్రజ్ఞ’ అని పిలువబడే పరమ పురుషుడే, దేహధారులలో ‘జీవ’ అని చెప్పబడే సోముడని గ్రహించాలి. పరమేచ్ఛతో ఆయన ప్రత్యేకమైన సౌమ్య రూపాన్ని ధరించాడు।

Verse 14

तमॆव देवमनुजाः षोडशेमाश्च देवताः । उपजीवन्ति वृक्षाश्च तथैवोषधयः प्रभुम् ॥ ३५.१४ ॥

మనుష్యులు, దేవతల పదహారు గణాలు, అలాగే వృక్షాలు మరియు ఔషధులు—అందరూ ఆ ఒక్క ప్రభువునే పోషక స్వామిగా ఆశ్రయించి జీవిస్తారు।

Verse 15

रुद्रस्तमेव सकलं दधार शिरसा तदा । तदात्मिका भवन्त्यापो विश्वमूर्तिरसौ स्मृतः ॥ ३५.१५ ॥

అప్పుడు రుద్రుడు ఆ సమస్త తత్త్వాన్ని తన శిరస్సుపై ధరించాడు. జలములు కూడా అదే స్వరూపమయమవుతాయి; ఆయన ‘విశ్వమూర్తి’గా స్మరించబడతాడు।

Verse 16

तस्य ब्रह्मा ददौ प्रीतः पौर्णमासीं तिथिं प्रभुः । तस्यामुपोषयेद् राजंस्तमर्थं प्रतिपादयेत् ॥ ३५.१६ ॥

ప్రసన్నుడైన ప్రభు బ్రహ్మా ఆయనకు పౌర్ణమాసీ తిథిని ప్రసాదించాడు. ఆ రోజున, ఓ రాజా, ఉపవాసం చేసి ఆ వ్రతార్థాన్ని నెరవేర్చాలి।

Verse 17

यवान्नहारश्च भवेत् तस्य ज्ञानं प्रयच्छति । कान्तिं पुष्टिं च राजेन्द्र धनं धान्यं च केवलम् ॥ ३५.१७ ॥

ఎవరైనా యవాన్ని ఆహారంగా తీసుకొని జీవిస్తే, అది అతనికి జ్ఞానాన్ని ప్రసాదిస్తుంది; ఓ రాజేంద్రా, ప్రత్యేకంగా కాంతి, పుష్టి, ధనం మరియు ధాన్యాన్ని కూడా ఇస్తుంది।