Adhyaya 35: The Account of Soma’s Decline and Restoration, and the Paurṇamāsī Observance
Soma-kṣaya-janma kathā tathā paurṇamāsī-vrata
Mythic-Etiology and Ritual-Manual
వరాహ–పృథివీ సంభాషణలోని ఈ అధ్యాయంలో చంద్రుని క్షయ‑పునరుద్ధరణకు కారణకథను, అలాగే పౌర్ణమాసీ వ్రతవిధానాన్ని వివరించారు. అత్రి వంశంలో సోముని జననం, దక్షుని కుమార్తెలతో వివాహం, రోహిణిపై ప్రత్యేకాసక్తి వల్ల కలిగిన విరోధం చెప్పబడుతుంది. దక్షశాపంతో సోమునికి క్షయం కలిగి, దాని ప్రభావంగా ఓషధులు‑వనస్పతులు బలహీనమై దేవులు, మనుషులు, పశువులు బాధపడతారు. అందరూ శరణార్థంగా విష్ణువును ఆశ్రయిస్తారు; విష్ణువు వరుణాలయ (సముద్ర) మథనాన్ని ఉపదేశించి, దానివల్ల సోముని పునఃప్రాకట్యాన్ని కలిగిస్తాడు. సోముడు దేహధారులలోని క్షేత్రజ్ఞ/జీవతత్త్వంగా జీవనాధారమని వ్యాఖ్యానించబడుతుంది. అనంతరం బ్రహ్మ సోమునికి పౌర్ణమాసీ తిథిని ప్రసాదిస్తాడు; యవాహారంతో ఉపవాసం చేస్తే జ్ఞానం, ఆయుష్షు, బలం, సంపద లభించి భూమి వృక్ష‑ఔషధ సమతుల్యం స్థిరపడుతుందని చెప్పబడింది।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 35
Verse 1
महातपा उवाच । ब्रह्मणो मानसः पुत्रः अत्रिर्नाम महातपाः । तस्य पुत्रोऽभवत्सोमो दक्षजामातृतां गतः ॥ ३५.१ ॥
మహాతపా పలికెను—అత్రి అనే మహాతపస్వి బ్రహ్ముని మానసపుత్రుడు. అతని కుమారుడు సోముడు; అతడు దక్షుని అల్లుడైనాడు।
Verse 2
सप्तविंशति याः कन्या दाक्षायण्यः प्रकीर्तिताः । सोमपत्न्योऽतिमन्तव्यास्तासां श्रेष्ठा तु रोहिणी ॥ ३५.२ ॥
దక్షుని కుమార్తెలుగా ప్రసిద్ధమైన ఇరవైఏడు కన్యలు సోముని (చంద్రుని) భార్యలని గ్రహించవలెను; వారిలో రోహిణి శ్రేష్ఠ.
Verse 3
तामेव रमते सोमो नेतराः इति शुश्रुमः । इतराः प्रोचुरागत्य दक्षस्यासमतां शशेः ॥ ३५.३ ॥
సోముడు ఆమెతోనే (రోహిణితోనే) రమించును, ఇతరులతో కాదు అని మేము విన్నాము. ఇతర భార్యలు వచ్చి చంద్రుని అసమాన ప్రవర్తనను దక్షునికి తెలియజేశారు।
Verse 4
दक्षोऽप्यसकृदागत्य तमुवाच स नाकरॊत् । समतां सोऽपि तं दक्षः शशापान्तरहितो भव ॥ ३५.४ ॥
దక్షుడు కూడా పదేపదే వచ్చి అతనితో పలికెను; కాని అతడు అంగీకరించలేదు. అప్పుడు దక్షుడు శపించాడు— “నీవు అంతర్హితుడవై, దృష్టికి అగోచరుడవు కావు గాక।”
Verse 5
एवं शप्तस्तु दक्षेण सोमो देहं त्यजेदथ । उवाच सोमो दक्षं तु भवानेवं भविष्यति । अनेकजो विहायेमं ब्रह्मदेहं सनातनम् ॥ ३५.५ ॥
దక్షుని శాపంతో శపింపబడిన సోముడు అప్పుడు తన దేహాన్ని విడిచెను. సోముడు దక్షునితో అన్నాడు— “నీకు కూడా ఇలానే జరుగును; అనేక జన్మలు ఎత్తి నీవు కూడా ఈ సనాతనమైన, బ్రహ్మప్రదత్త దేహాన్ని విడిచెదవు।”
Verse 6
एवमुक्त्वा क्षयं सोम आगमद् दक्षशापतः । देवा मनुष्याः पशवो नष्टे सोमे सवीरुधः ॥ ३५.६ ॥
ఇలా చెప్పి సోముడు దక్షశాపవశాత్తు క్షయస్థితికి చేరెను. సోముడు క్షీణించగా దేవులు, మనుష్యులు, పశువులు మరియు వృక్షలతాదులు—అన్నీ నాశనానికి లోనయ్యాయి.
Verse 7
क्षीणाभवंस्तदा सर्वा ओषध्यश्च विशेषतः । क्षयं गच्छद्भिरत्यर्थमोषधीभिः सुरर्षभाः ॥ ३५.७ ॥
అప్పుడు సమస్త ఔషధులు క్షీణించెను, ముఖ్యంగా ఔషధ వృక్షలతలు. ఓ దేవవృషభులారా, ఔషధులు అతిగా క్షయమవుతుండగా వారికీ క్షీణత కలిగెను.
Verse 8
मूलेषु वीरुधां सोमः स्थित इत्यूचुरातुराः । तेषां चिन्ताऽभवत् तीव्रा विष्णुं च शरणं ययुः ॥ ३५.८ ॥
ఆతురులై వారు అన్నారు— “సోముడు వృక్షలతల మూలాలలో స్థితుడై ఉన్నాడు.” వారి చింత తీవ్రమై, వారు శరణార్థం విష్ణువుని ఆశ్రయించారు.
Verse 9
भगवानाह तान् सर्वान् ब्रूत किं क्रियते मया । ते चोचुर्देव दक्षेण शप्तः सोमो विनाशितः ॥ ३५.९ ॥
భగవానుడు వారందరితో అన్నాడు—“చెప్పండి, నేను ఏమి చేయవలెను?” వారు అన్నారు—“హే దేవా, దక్షుని శాపంతో సోముడు నశించాడు।”
Verse 10
तानुवाच तदा देवो मथ्यतां कलशोदधिः । ओषध्यः सर्वतो देवाः प्रक्षिप्याशु सुसंयतैः ॥ ३५.१० ॥
అప్పుడు దేవుడు అన్నాడు—“కలశ-సముద్రాన్ని మథించండి. హే దేవతలారా, అన్ని దిక్కుల నుండీ ఔషధులను త్వరగా, నియమంతో వేయండి।”
Verse 11
एवमुक्त्वा ततो देवान् दध्यौ रुद्रं हरिः स्वयम् । ब्रह्माणं च तथा दध्यौ वासुकिं नेत्रकारणात् ॥ ३५.११ ॥
ఇలా చెప్పి హరి స్వయంగా దేవతలను ధ్యానించాడు—రుద్రుని ధ్యానించాడు, అలాగే బ్రహ్మను; మరియు నేత్ర-కారణమున వాసుకినీ ధ్యానించాడు।
Verse 12
ते सर्वे तत्र सहिताः ममन्थुर्वरुणालयम् । तस्मिंस्तु मथिते जातः पुनः सोमो महीपते ॥ ३५.१२ ॥
వారందరూ అక్కడ కలిసి వరుణుని ఆలయమైన సముద్రాన్ని మథించారు. ఆ మథనంలో, హే మహీపతే, సోముడు మళ్లీ జన్మించాడు।
Verse 13
योऽसौ क्षेत्रज्ञसंज्ञो वै देहेऽस्मिन् पुरुषः परः । स एव सोमो मन्तव्यो देहिनां जीवसंज्ञितः । परेच्छया स मूर्तिं तु पृथक् सौम्यां प्रपेदिवान् ॥ ३५.१३ ॥
ఈ దేహంలో ‘క్షేత్రజ్ఞ’ అని పిలువబడే పరమ పురుషుడే, దేహధారులలో ‘జీవ’ అని చెప్పబడే సోముడని గ్రహించాలి. పరమేచ్ఛతో ఆయన ప్రత్యేకమైన సౌమ్య రూపాన్ని ధరించాడు।
Verse 14
तमॆव देवमनुजाः षोडशेमाश्च देवताः । उपजीवन्ति वृक्षाश्च तथैवोषधयः प्रभुम् ॥ ३५.१४ ॥
మనుష్యులు, దేవతల పదహారు గణాలు, అలాగే వృక్షాలు మరియు ఔషధులు—అందరూ ఆ ఒక్క ప్రభువునే పోషక స్వామిగా ఆశ్రయించి జీవిస్తారు।
Verse 15
रुद्रस्तमेव सकलं दधार शिरसा तदा । तदात्मिका भवन्त्यापो विश्वमूर्तिरसौ स्मृतः ॥ ३५.१५ ॥
అప్పుడు రుద్రుడు ఆ సమస్త తత్త్వాన్ని తన శిరస్సుపై ధరించాడు. జలములు కూడా అదే స్వరూపమయమవుతాయి; ఆయన ‘విశ్వమూర్తి’గా స్మరించబడతాడు।
Verse 16
तस्य ब्रह्मा ददौ प्रीतः पौर्णमासीं तिथिं प्रभुः । तस्यामुपोषयेद् राजंस्तमर्थं प्रतिपादयेत् ॥ ३५.१६ ॥
ప్రసన్నుడైన ప్రభు బ్రహ్మా ఆయనకు పౌర్ణమాసీ తిథిని ప్రసాదించాడు. ఆ రోజున, ఓ రాజా, ఉపవాసం చేసి ఆ వ్రతార్థాన్ని నెరవేర్చాలి।
Verse 17
यवान्नहारश्च भवेत् तस्य ज्ञानं प्रयच्छति । कान्तिं पुष्टिं च राजेन्द्र धनं धान्यं च केवलम् ॥ ३५.१७ ॥
ఎవరైనా యవాన్ని ఆహారంగా తీసుకొని జీవిస్తే, అది అతనికి జ్ఞానాన్ని ప్రసాదిస్తుంది; ఓ రాజేంద్రా, ప్రత్యేకంగా కాంతి, పుష్టి, ధనం మరియు ధాన్యాన్ని కూడా ఇస్తుంది।
Frequently Asked Questions
The chapter presents cosmic order as interdependent with terrestrial well-being: Soma’s imbalance (favoritism and the resulting curse) produces ecological degradation (oṣadhi decline), and restoration requires disciplined, collective remediation (guided action and ritual observance). Philosophically, it also reframes Soma as the kṣetrajña/jīva principle sustaining embodied life, linking cosmology with embodied ethics.
The text specifies the paurṇamāsī tithi (full-moon lunar day) as Soma’s allotted observance time. It recommends upoṣa (fasting/observance) on that tithi, with yavānna (barley-based food) noted as the dietary regimen connected to the practice.
Environmental balance is depicted through the condition of vegetation and medicinal herbs (oṣadhayaḥ): when Soma wanes due to the curse, plants weaken and multiple life-forms are affected. The restoration of Soma through ocean-churning functions as a narrative model of ecological recovery, implying that maintaining cosmic regularity supports Earth’s botanical vitality.
The narrative references Atri (as Brahmā’s mānasa putra), Soma (Atri’s son), Dakṣa (as father-in-law and curser), Rohiṇī (identified as the foremost among Soma’s wives), and major deities involved in restoration—Viṣṇu, Rudra, Brahmā, and Vāsuki—alongside the collective categories of devas, humans, animals, trees, and oṣadhis.
Ask anything about Adhyaya 35 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.