Adhyaya 35: The Account of Soma’s Decline and Restoration, and the Paurṇamāsī Observance
Soma-kṣaya-janma kathā tathā paurṇamāsī-vrata
Mythic-Etiology and Ritual-Manual
वराह–पृथ्वी संवादात या अध्यायात चंद्राच्या क्षय‑वृद्धीची कारणकथा आणि पौर्णमासी‑व्रताचे विधान सांगितले आहे. अत्रीच्या वंशात सोमाचा जन्म, दक्षकन्यांशी विवाह आणि रोहिणीवर विशेष आसक्तीमुळे निर्माण झालेला वाद वर्णिला आहे. दक्षाच्या शापाने सोमाचा क्षय होतो; त्यामुळे वनस्पती व औषधी दुर्बल होऊन देव, मनुष्य व पशू त्रस्त होतात. सर्वजण शरण म्हणून विष्णूकडे जातात; विष्णू वरुणालय (समुद्र) मंथन करण्याची आज्ञा देतात आणि त्यातून सोमाचा पुनः प्रादुर्भाव होतो. सोम हा देहधाऱ्यांतील क्षेत्रज्ञ/जीव‑तत्त्व, जीवनाचा आधार, असे प्रतिपादन केले आहे. पुढे ब्रह्मा सोमाला पौर्णमासी तिथी देतात; ज्वारी/जवाच्या आहारासह उपवास केल्याने ज्ञान, तेज, आरोग्य व समृद्धी मिळते आणि पृथ्वीवरील वनस्पती‑संतुलन स्थिर राहते।
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 35
Verse 1
महातपा उवाच । ब्रह्मणो मानसः पुत्रः अत्रिर्नाम महातपाः । तस्य पुत्रोऽभवत्सोमो दक्षजामातृतां गतः ॥ ३५.१ ॥
महातपा म्हणाले—अत्रि नावाचे महातपस्वी ब्रह्म्याचे मानसपुत्र होते. त्यांचा पुत्र सोम झाला, जो दक्षाचा जावई झाला।
Verse 2
सप्तविंशति याः कन्या दाक्षायण्यः प्रकीर्तिताः । सोमपत्‍न्योऽतिमन्तव्यास्तासां श्रेष्ठा तु रोहिणी ॥ ३५.२ ॥
दक्षाच्या सत्तावीस कन्या प्रसिद्ध आहेत; त्या सोम (चंद्र) यांच्या पत्नी मानाव्यात. त्यांमध्ये रोहिणी श्रेष्ठ आहे।
Verse 3
तामेव रमते सोमो नेतराः इति शुश्रुमः । इतराः प्रोचुरागत्य दक्षस्यासमतां शशेः ॥ ३५.३ ॥
आम्ही ऐकले आहे की सोम फक्त तिच्याच (रोहिणीच्या) संगतीत रमतो, इतरांत नाही. मग इतर पत्नी आल्या व चंद्राच्या असमान वर्तनाची तक्रार दक्षाला केली।
Verse 4
दक्षोऽप्यसकृदागत्य तमुवाच स नाकरॊत् । समतां सोऽपि तं दक्षः शशापान्तरहितो भव ॥ ३५.४ ॥
दक्षही वारंवार येऊन त्याला म्हणाला; पण त्याने मानले नाही. तेव्हा दक्षाने त्याला शाप दिला— “तू अंतर्हित हो, दृष्टीआड होऊन जा।”
Verse 5
एवं शप्तस्तु दक्षेण सोमो देहं त्यजेदथ । उवाच सोमो दक्षं तु भवानेवं भविष्यति । अनेकजो विहायेमं ब्रह्मदेहं सनातनम् ॥ ३५.५ ॥
दक्षाच्या शापाने शप्त झालेला सोम तेव्हा देह त्यागू लागला. सोमाने दक्षाला म्हटले— “तुझ्याही बाबतीत असेच होईल; अनेक जन्म घेऊन तूही हा सनातन, ब्रह्माने दिलेला देह सोडशील।”
Verse 6
एवमुक्त्वा क्षयं सोम आगमद् दक्षशापतः । देवा मनुष्याः पशवो नष्टे सोमे सवीरुधः ॥ ३५.६ ॥
असे बोलून सोम दक्षाच्या शापामुळे क्षयाला गेला. सोम क्षीण होताच देव, मनुष्य, पशू आणि वनस्पती—सर्वच नाशाकडे जाऊ लागले.
Verse 7
क्षीणाभवंस्तदा सर्वा ओषध्यश्च विशेषतः । क्षयं गच्छद्भिरत्यर्थमोषधीभिः सुरर्षभाः ॥ ३५.७ ॥
तेव्हा सर्व औषधी क्षीण झाल्या, विशेषतः औषधी वनस्पती. हे देवश्रेष्ठांनो, औषधी अत्यंत क्षयाला जात असता तेही क्षीणतेकडे गेले.
Verse 8
मूलेषु वीरुधां सोमः स्थित इत्यूचुरातुराः । तेषां चिन्ताऽभवत् तीव्रा विष्णुं च शरणं ययुः ॥ ३५.८ ॥
व्याकुळ होऊन ते म्हणाले— “सोम वनस्पतींच्या मुळांत स्थित आहे.” त्यांची चिंता तीव्र झाली आणि ते विष्णूला शरण गेले.
Verse 9
भगवानाह तान् सर्वान् ब्रूत किं क्रियते मया । ते चोचुर्देव दक्षेण शप्तः सोमो विनाशितः ॥ ३५.९ ॥
भगवान् त्यांना सर्वांना म्हणाले—“सांगा, माझ्याकडून काय करावे?” ते म्हणाले—“हे देव, दक्षाच्या शापाने सोम नष्ट झाला आहे।”
Verse 10
तानुवाच तदा देवो मथ्यतां कलशोदधिः । ओषध्यः सर्वतो देवाः प्रक्षिप्याशु सुसंयतैः ॥ ३५.१० ॥
तेव्हा देव म्हणाला—“कलश-समुद्राचे मंथन करा. हे देवांनो, सर्व दिशांतून औषधी द्रव्ये शीघ्र, संयमाने टाका।”
Verse 11
एवमुक्त्वा ततो देवान् दध्यौ रुद्रं हरिः स्वयम् । ब्रह्माणं च तथा दध्यौ वासुकिं नेत्रकारणात् ॥ ३५.११ ॥
असे बोलून हरिने स्वतः देवांचे ध्यान केले—रुद्राचे, तसेच ब्रह्म्याचे; आणि नेत्र-कारणामुळे वासुकीचेही स्मरण केले।
Verse 12
ते सर्वे तत्र सहिताः ममन्थुर्वरुणालयम् । तस्मिंस्तु मथिते जातः पुनः सोमो महीपते ॥ ३५.१२ ॥
ते सर्वजण तेथे एकत्र होऊन वरुणाच्या आलयाचा—समुद्राचा—मंथन करू लागले. त्या मंथनातून, हे महीपते, सोम पुन्हा उत्पन्न झाला।
Verse 13
योऽसौ क्षेत्रज्ञसंज्ञो वै देहेऽस्मिन् पुरुषः परः । स एव सोमो मन्तव्यो देहिनां जीवसंज्ञितः । परेच्छया स मूर्तिं तु पृथक् सौम्यां प्रपेदिवान् ॥ ३५.१३ ॥
या देहात ‘क्षेत्रज्ञ’ म्हणून ओळखला जाणारा परम पुरुष, तोच देहधाऱ्यांमध्ये ‘जीव’ म्हणून प्रसिद्ध सोम मानावा. परेच्छेने त्याने वेगळी, सौम्य अशी मूर्ती धारण केली आहे।
Verse 14
तमॆव देवमनुजाः षोडशेमाश्च देवताः । उपजीवन्ति वृक्षाश्च तथैवोषधयः प्रभुम् ॥ ३५.१४ ॥
मनुष्य, देवतांचे सोळा गण, तसेच वृक्ष व औषधी—हे सर्व त्या एकाच प्रभूवर पालनकर्ता स्वामी म्हणून अवलंबून उपजीविका करतात।
Verse 15
रुद्रस्तमेव सकलं दधार शिरसा तदा । तदात्मिका भवन्त्यापो विश्वमूर्तिरसौ स्मृतः ॥ ३५.१५ ॥
तेव्हा रुद्राने ते सर्व तत्त्व शिरावर धारण केले. जलही त्याच स्वरूपाचे होते; तो ‘विश्वमूर्ती’ म्हणून स्मरणात आहे.
Verse 16
तस्य ब्रह्मा ददौ प्रीतः पौर्णमासीं तिथिं प्रभुः । तस्यामुपोषयेद् राजंस्तमर्थं प्रतिपादयेत् ॥ ३५.१६ ॥
प्रसन्न होऊन प्रभु ब्रह्म्याने त्याला पौर्णमासीची तिथी दिली. त्या दिवशी, हे राजन्, उपवास करून तो अभिप्रेत हेतू पूर्ण करावा.
Verse 17
यवान्नहारश्च भवेत् तस्य ज्ञानं प्रयच्छति । कान्तिं पुष्टिं च राजेन्द्र धनं धान्यं च केवलम् ॥ ३५.१७ ॥
जर कोणी ज्वारी/यव (जौ) अन्नाहार करून राहिला, तर ते त्याला ज्ञान देते; आणि हे राजेन्द्र, विशेषतः कान्ती, पुष्टी, धन व धान्यही देते.
Inside Adhyaya 35
How it unfolds
- Where it opens
Varāha instructs Pṛthivī by linking cosmic rhythm to earthly nourishment, introducing Atri’s lineage and Soma’s place in sustaining life and vegetation.
- Central event
Soma, married to Dakṣa’s daughters, shows partiality to Rohiṇī; Dakṣa’s śāpa causes Soma’s kṣaya (waning), triggering an ecological crisis as oṣadhis and plants lose potency, weakening devas, humans, animals, and the food-medicine chain.
- Climax resolution
All beings seek refuge in Viṣṇu; by Viṣṇu’s direction the Varuṇālaya is churned and Soma is re-manifested/restored, reestablishing lunar regularity and botanical vitality; Soma is further interpreted as the inner kṣetrajña/jīva sustaining embodied existence.
- Closing phalashruti
Brahmā assigns Soma the paurṇamāsī tithi; observing paurṇamāsī upoṣa with barley-food is praised as yielding knowledge, vitality, prosperity, and stabilizing well-being aligned with vegetal balance.
Geographical context
Varuṇālaya (the ocean/sea as Varuṇa’s abode); no specific terrestrial toponyms or river systems are named in this excerpt beyond the oceanic setting.
Tirtha focus
- Primary TirthaVaruṇālaya (Samudra/Ocean as Varuṇa’s abode)
- Pilgrimage MeritMerit is framed less as site-specific tīrtha-phala and more as cosmic participation: honoring Soma through paurṇamāsī observance supports life, oṣadhi-strength, and communal prosperity.
Ritual instructions
- Primary RitualPaurṇamāsī-vrata / upoṣa in honor of Soma (full-moon observance)
- BenefitJñāna (clarity/knowledge), āyuḥ/ojas (vitality), puṣṭi (nourishment), and śrī (prosperity); harmonization of personal discipline with lunar-vegetal stability.
The narrative frame
- VarāhaPṛthivī · Didactic-etiological with ritual-legal emphasis; corrective moral tone (against favoritism) and refuge-theology (Viṣṇu as śaraṇa).
The emotional journey
- Dominant RasaŚānta (with transitions through Karuṇa and Adbhuta)
- Emotional ProgressionOrderly instruction → moral lapse and curse → communal distress and ecological fear → refuge and supplication → wondrous restoration through samudra-manthana → calm stabilization through vrata discipline.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityPrimarily a vrata-centered chapter rather than a geographically anchored tīrtha guide; feasible as a home/temple full-moon observance anywhere, with optional coastal/ocean-side worship as a thematic resonance.
- Best SeasonPaurṇamāsī throughout the year (monthly); agriculturally resonant in post-monsoon and spring when herbs/greens are abundant.
- Modern Location NameSamudra/Varuṇālaya (generic: the ocean; any seashore)
- Related FestivalPaurṇamāsī (monthly full moon); broadly aligns with Soma-centered full-moon observances and regional Purnima vratas.
Frequently Asked Questions
The chapter presents cosmic order as interdependent with terrestrial well-being: Soma’s imbalance (favoritism and the resulting curse) produces ecological degradation (oṣadhi decline), and restoration requires disciplined, collective remediation (guided action and ritual observance). Philosophically, it also reframes Soma as the kṣetrajña/jīva principle sustaining embodied life, linking cosmology with embodied ethics.
The text specifies the paurṇamāsī tithi (full-moon lunar day) as Soma’s allotted observance time. It recommends upoṣa (fasting/observance) on that tithi, with yavānna (barley-based food) noted as the dietary regimen connected to the practice.
Environmental balance is depicted through the condition of vegetation and medicinal herbs (oṣadhayaḥ): when Soma wanes due to the curse, plants weaken and multiple life-forms are affected. The restoration of Soma through ocean-churning functions as a narrative model of ecological recovery, implying that maintaining cosmic regularity supports Earth’s botanical vitality.
The narrative references Atri (as Brahmā’s mānasa putra), Soma (Atri’s son), Dakṣa (as father-in-law and curser), Rohiṇī (identified as the foremost among Soma’s wives), and major deities involved in restoration—Viṣṇu, Rudra, Brahmā, and Vāsuki—alongside the collective categories of devas, humans, animals, trees, and oṣadhis.
Ask anything about Adhyaya 35 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
