Adhyaya 35: The Account of Soma’s Decline and Restoration, and the Paurṇamāsī Observance

Verse 1

महातपा उवाच । ब्रह्मणो मानसः पुत्रः अत्रिर्नाम महातपाः । तस्य पुत्रोऽभवत्सोमो दक्षजामातृतां गतः ॥ ३५.१ ॥

महातपा म्हणाले—अत्रि नावाचे महातपस्वी ब्रह्म्याचे मानसपुत्र होते. त्यांचा पुत्र सोम झाला, जो दक्षाचा जावई झाला।

Verse 2

सप्तविंशति याः कन्या दाक्षायण्यः प्रकीर्तिताः । सोमपत्‍न्योऽतिमन्तव्यास्तासां श्रेष्ठा तु रोहिणी ॥ ३५.२ ॥

दक्षाच्या सत्तावीस कन्या प्रसिद्ध आहेत; त्या सोम (चंद्र) यांच्या पत्नी मानाव्यात. त्यांमध्ये रोहिणी श्रेष्ठ आहे।

Verse 3

तामेव रमते सोमो नेतराः इति शुश्रुमः । इतराः प्रोचुरागत्य दक्षस्यासमतां शशेः ॥ ३५.३ ॥

आम्ही ऐकले आहे की सोम फक्त तिच्याच (रोहिणीच्या) संगतीत रमतो, इतरांत नाही. मग इतर पत्नी आल्या व चंद्राच्या असमान वर्तनाची तक्रार दक्षाला केली।

Verse 4

दक्षोऽप्यसकृदागत्य तमुवाच स नाकरॊत् । समतां सोऽपि तं दक्षः शशापान्तरहितो भव ॥ ३५.४ ॥

दक्षही वारंवार येऊन त्याला म्हणाला; पण त्याने मानले नाही. तेव्हा दक्षाने त्याला शाप दिला— “तू अंतर्हित हो, दृष्टीआड होऊन जा।”

Verse 5

एवं शप्तस्तु दक्षेण सोमो देहं त्यजेदथ । उवाच सोमो दक्षं तु भवानेवं भविष्यति । अनेकजो विहायेमं ब्रह्मदेहं सनातनम् ॥ ३५.५ ॥

दक्षाच्या शापाने शप्त झालेला सोम तेव्हा देह त्यागू लागला. सोमाने दक्षाला म्हटले— “तुझ्याही बाबतीत असेच होईल; अनेक जन्म घेऊन तूही हा सनातन, ब्रह्माने दिलेला देह सोडशील।”

Verse 6

एवमुक्त्वा क्षयं सोम आगमद् दक्षशापतः । देवा मनुष्याः पशवो नष्टे सोमे सवीरुधः ॥ ३५.६ ॥

असे बोलून सोम दक्षाच्या शापामुळे क्षयाला गेला. सोम क्षीण होताच देव, मनुष्य, पशू आणि वनस्पती—सर्वच नाशाकडे जाऊ लागले.

Verse 7

क्षीणाभवंस्तदा सर्वा ओषध्यश्च विशेषतः । क्षयं गच्छद्भिरत्यर्थमोषधीभिः सुरर्षभाः ॥ ३५.७ ॥

तेव्हा सर्व औषधी क्षीण झाल्या, विशेषतः औषधी वनस्पती. हे देवश्रेष्ठांनो, औषधी अत्यंत क्षयाला जात असता तेही क्षीणतेकडे गेले.

Verse 8

मूलेषु वीरुधां सोमः स्थित इत्यूचुरातुराः । तेषां चिन्ताऽभवत् तीव्रा विष्णुं च शरणं ययुः ॥ ३५.८ ॥

व्याकुळ होऊन ते म्हणाले— “सोम वनस्पतींच्या मुळांत स्थित आहे.” त्यांची चिंता तीव्र झाली आणि ते विष्णूला शरण गेले.

Verse 9

भगवानाह तान् सर्वान् ब्रूत किं क्रियते मया । ते चोचुर्देव दक्षेण शप्तः सोमो विनाशितः ॥ ३५.९ ॥

भगवान् त्यांना सर्वांना म्हणाले—“सांगा, माझ्याकडून काय करावे?” ते म्हणाले—“हे देव, दक्षाच्या शापाने सोम नष्ट झाला आहे।”

Verse 10

तानुवाच तदा देवो मथ्यतां कलशोदधिः । ओषध्यः सर्वतो देवाः प्रक्षिप्याशु सुसंयतैः ॥ ३५.१० ॥

तेव्हा देव म्हणाला—“कलश-समुद्राचे मंथन करा. हे देवांनो, सर्व दिशांतून औषधी द्रव्ये शीघ्र, संयमाने टाका।”

Verse 11

एवमुक्त्वा ततो देवान् दध्यौ रुद्रं हरिः स्वयम् । ब्रह्माणं च तथा दध्यौ वासुकिं नेत्रकारणात् ॥ ३५.११ ॥

असे बोलून हरिने स्वतः देवांचे ध्यान केले—रुद्राचे, तसेच ब्रह्म्याचे; आणि नेत्र-कारणामुळे वासुकीचेही स्मरण केले।

Verse 12

ते सर्वे तत्र सहिताः ममन्थुर्वरुणालयम् । तस्मिंस्तु मथिते जातः पुनः सोमो महीपते ॥ ३५.१२ ॥

ते सर्वजण तेथे एकत्र होऊन वरुणाच्या आलयाचा—समुद्राचा—मंथन करू लागले. त्या मंथनातून, हे महीपते, सोम पुन्हा उत्पन्न झाला।

Verse 13

योऽसौ क्षेत्रज्ञसंज्ञो वै देहेऽस्मिन् पुरुषः परः । स एव सोमो मन्तव्यो देहिनां जीवसंज्ञितः । परेच्छया स मूर्तिं तु पृथक् सौम्यां प्रपेदिवान् ॥ ३५.१३ ॥

या देहात ‘क्षेत्रज्ञ’ म्हणून ओळखला जाणारा परम पुरुष, तोच देहधाऱ्यांमध्ये ‘जीव’ म्हणून प्रसिद्ध सोम मानावा. परेच्छेने त्याने वेगळी, सौम्य अशी मूर्ती धारण केली आहे।

Verse 14

तमॆव देवमनुजाः षोडशेमाश्च देवताः । उपजीवन्ति वृक्षाश्च तथैवोषधयः प्रभुम् ॥ ३५.१४ ॥

मनुष्य, देवतांचे सोळा गण, तसेच वृक्ष व औषधी—हे सर्व त्या एकाच प्रभूवर पालनकर्ता स्वामी म्हणून अवलंबून उपजीविका करतात।

Verse 15

रुद्रस्तमेव सकलं दधार शिरसा तदा । तदात्मिका भवन्त्यापो विश्वमूर्तिरसौ स्मृतः ॥ ३५.१५ ॥

तेव्हा रुद्राने ते सर्व तत्त्व शिरावर धारण केले. जलही त्याच स्वरूपाचे होते; तो ‘विश्वमूर्ती’ म्हणून स्मरणात आहे.

Verse 16

तस्य ब्रह्मा ददौ प्रीतः पौर्णमासीं तिथिं प्रभुः । तस्यामुपोषयेद् राजंस्तमर्थं प्रतिपादयेत् ॥ ३५.१६ ॥

प्रसन्न होऊन प्रभु ब्रह्म्याने त्याला पौर्णमासीची तिथी दिली. त्या दिवशी, हे राजन्, उपवास करून तो अभिप्रेत हेतू पूर्ण करावा.

Verse 17

यवान्नहारश्च भवेत् तस्य ज्ञानं प्रयच्छति । कान्तिं पुष्टिं च राजेन्द्र धनं धान्यं च केवलम् ॥ ३५.१७ ॥

जर कोणी ज्वारी/यव (जौ) अन्नाहार करून राहिला, तर ते त्याला ज्ञान देते; आणि हे राजेन्द्र, विशेषतः कान्ती, पुष्टी, धन व धान्यही देते.