Adhyaya 35: The Account of Soma’s Decline and Restoration, and the Paurṇamāsī Observance
Soma-kṣaya-janma kathā tathā paurṇamāsī-vrata
Mythic-Etiology and Ritual-Manual
ವರಾಹ–ಪೃಥಿವೀ ಸಂವಾದದ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನ ಕ್ಷಯ‑ಪುನರುತ್ಥಾನದ ಕಾರಣಕಥೆಯೂ, ಪೌರ್ಣಮಾಸೀ ವ್ರತವಿಧಾನವೂ ವಿವರವಾಗಿವೆ. ಅತ್ರಿ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಸೋಮನ ಜನನ, ದಕ್ಷನ ಪುತ್ರಿಯರೊಂದಿಗೆ ವಿವಾಹ, ರೋಹಿಣಿಯ ಮೇಲೆ ವಿಶೇಷಾಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಉಂಟಾದ ಕಲಹವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ದಕ್ಷಶಾಪದಿಂದ ಸೋಮನಿಗೆ ಕ್ಷಯ ಉಂಟಾಗಿ, ಅದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಓಷಧಿ‑ವನಸ್ಪತಿಗಳು ದುರ್ಬಲವಾಗಿ ದೇವರು, ಮನುಷ್ಯರು, ಪಶುಗಳು ಸಂಕಟಪಡುತ್ತಾರೆ. ಎಲ್ಲರೂ ಶರಣಾಗಿ ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಸೇರುತ್ತಾರೆ; ವಿಷ್ಣು ವರುಣಾಲಯ (ಸಮುದ್ರ) ಮಥನವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸಿ, ಅದರಿಂದ ಸೋಮನ ಪುನಃಪ್ರಾಕಟ್ಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಸೋಮನು ದೇಹಧಾರಿಗಳೊಳಗಿನ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ/ಜೀವತತ್ತ್ವವಾಗಿ ಜೀವಾಧಾರನೆಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ಬ್ರಹ್ಮ ಸೋಮನಿಗೆ ಪೌರ್ಣಮಾಸೀ ತಿಥಿಯನ್ನು ದಾನಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಯವಾಹಾರಸಹಿತ ಉಪವಾಸದಿಂದ ಜ್ಞಾನ, ಆಯುಷ್ಯ, ಬಲ, ಸಮೃದ್ಧಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಭೂಮಿಯ ವನಸ್ಪತಿ‑ಸಮತೋಲನ ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 35
Verse 1
महातपा उवाच । ब्रह्मणो मानसः पुत्रः अत्रिर्नाम महातपाः । तस्य पुत्रोऽभवत्सोमो दक्षजामातृतां गतः ॥ ३५.१ ॥
ಮಹಾತಪಾ ಹೇಳಿದರು—ಅತ್ರಿ ಎಂಬ ಮಹಾತಪಸ್ವಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾನಸಪುತ್ರನು. ಅವನ ಪುತ್ರ ಸೋಮನು; ಅವನು ದಕ್ಷನ ಅಳಿಯನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದನು।
Verse 2
सप्तविंशति याः कन्या दाक्षायण्यः प्रकीर्तिताः । सोमपत्न्योऽतिमन्तव्यास्तासां श्रेष्ठा तु रोहिणी ॥ ३५.२ ॥
ದಕ್ಷನ ಪುತ್ರಿಯರೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳು ಕನ್ಯೆಯರು ಸೋಮ (ಚಂದ್ರ)ನ ಪತ್ನಿಯರೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಅವರಲ್ಲಿ ರೋಹಿಣಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಳು.
Verse 3
तामेव रमते सोमो नेतराः इति शुश्रुमः । इतराः प्रोचुरागत्य दक्षस्यासमतां शशेः ॥ ३५.३ ॥
ಸೋಮನು ಅವಳಲ್ಲೇ (ರೋಹಿಣಿಯಲ್ಲೇ) ರಮಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇತರರಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ ಎಂದು ನಾವು ಕೇಳಿದ್ದೇವೆ. ಇತರ ಪತ್ನಿಯರು ಬಂದು ಚಂದ್ರನ ಅಸಮಾನ ವರ್ತನೆಯನ್ನು ದಕ್ಷನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದರು।
Verse 4
दक्षोऽप्यसकृदागत्य तमुवाच स नाकरॊत् । समतां सोऽपि तं दक्षः शशापान्तरहितो भव ॥ ३५.४ ॥
ದಕ್ಷನು ಸಹ ಮರುಮರು ಬಂದು ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು; ಆದರೆ ಅವನು ಒಪ್ಪಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ದಕ್ಷನು ಅವನಿಗೆ ಶಾಪವಿತ್ತನು— “ನೀನು ಅಂತರ್ಹಿತನಾಗಿ, ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಅಗೋಚರನಾಗು।”
Verse 5
एवं शप्तस्तु दक्षेण सोमो देहं त्यजेदथ । उवाच सोमो दक्षं तु भवानेवं भविष्यति । अनेकजो विहायेमं ब्रह्मदेहं सनातनम् ॥ ३५.५ ॥
ದಕ್ಷನ ಶಾಪದಿಂದ ಶಪ್ತನಾದ ಸೋಮನು ಆಗ ದೇಹವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದನು. ಸೋಮನು ದಕ್ಷನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು— “ನಿನಗೂ ಹೀಗೆಯೇ ಸಂಭವಿಸುವುದು; ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳನ್ನು ಪಡೆದು ನೀನೂ ಈ ಸನಾತನವಾದ, ಬ್ರಹ್ಮಪ್ರದತ್ತ ದೇಹವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವಿ।”
Verse 6
एवमुक्त्वा क्षयं सोम आगमद् दक्षशापतः । देवा मनुष्याः पशवो नष्टे सोमे सवीरुधः ॥ ३५.६ ॥
ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಸೋಮನು ದಕ್ಷನ ಶಾಪದಿಂದ ಕ್ಷಯಸ್ಥಿತಿಗೆ ಬಂದನು. ಸೋಮನು ಕ್ಷೀಣಿಸಿದಾಗ ದೇವರುಗಳು, ಮನುಷ್ಯರು, ಪಶುಗಳು ಹಾಗೂ ಸಸ್ಯಲತೆಗಳು—ಎಲ್ಲವೂ ನಾಶದತ್ತ ಸಾಗಿದವು.
Verse 7
क्षीणाभवंस्तदा सर्वा ओषध्यश्च विशेषतः । क्षयं गच्छद्भिरत्यर्थमोषधीभिः सुरर्षभाः ॥ ३५.७ ॥
ಆಗ ಎಲ್ಲಾ ಔಷಧಿಗಳು ಕ್ಷೀಣವಾದವು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಔಷಧೀಯ ಸಸ್ಯಗಳು. ಓ ದೇವವೃಷಭರೇ, ಔಷಧಿಗಳು ಅತಿಯಾಗಿ ಕ್ಷಯಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಅವರಿಗೂ ಕ್ಷೀಣತೆ ಉಂಟಾಯಿತು.
Verse 8
मूलेषु वीरुधां सोमः स्थित इत्यूचुरातुराः । तेषां चिन्ताऽभवत् तीव्रा विष्णुं च शरणं ययुः ॥ ३५.८ ॥
ಆತುರರಾಗಿ ಅವರು ಹೇಳಿದರು— “ಸೋಮನು ಸಸ್ಯಗಳ ಬೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ.” ಅವರ ಚಿಂತೆ ತೀವ್ರವಾಯಿತು; ಅವರು ಶರಣಾರ್ಥವಾಗಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದರು.
Verse 9
भगवानाह तान् सर्वान् ब्रूत किं क्रियते मया । ते चोचुर्देव दक्षेण शप्तः सोमो विनाशितः ॥ ३५.९ ॥
ಭಗವಾನ್ ಅವರು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಹೇಳಿದರು—“ಹೇಳಿರಿ, ನನ್ನಿಂದ ಏನು ಮಾಡಬೇಕಾಗಿದೆ?” ಅವರು ಹೇಳಿದರು—“ಹೇ ದೇವ, ದಕ್ಷನ ಶಾಪದಿಂದ ಸೋಮನು ನಾಶಗೊಂಡನು।”
Verse 10
तानुवाच तदा देवो मथ्यतां कलशोदधिः । ओषध्यः सर्वतो देवाः प्रक्षिप्याशु सुसंयतैः ॥ ३५.१० ॥
ಆಗ ದೇವನು ಹೇಳಿದರು—“ಕಲಶ-ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಮಥಿಸಿರಿ. ಹೇ ದೇವತೆಗಳೇ, ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದ ಔಷಧಿಗಳನ್ನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ, ನಿಯಮದಿಂದ ಎಸೆಯಿರಿ।”
Verse 11
एवमुक्त्वा ततो देवान् दध्यौ रुद्रं हरिः स्वयम् । ब्रह्माणं च तथा दध्यौ वासुकिं नेत्रकारणात् ॥ ३५.११ ॥
ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಹರಿಯು ಸ್ವತಃ ದೇವತೆಗಳ ಮೇಲೆ ಧ್ಯಾನಮಾಡಿದನು—ರುದ್ರನನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಿದನು, ಹಾಗೆಯೇ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನೂ; ಮತ್ತು ನೇತ್ರಕಾರಣದಿಂದ ವಾಸುಕಿಯನ್ನೂ ಧ್ಯಾನಿಸಿದನು।
Verse 12
ते सर्वे तत्र सहिताः ममन्थुर्वरुणालयम् । तस्मिंस्तु मथिते जातः पुनः सोमो महीपते ॥ ३५.१२ ॥
ಅವರು ಎಲ್ಲರೂ ಅಲ್ಲಿ ಸೇರಿ ವರುಣನ ಆಲಯವಾದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಮಥಿಸಿದರು. ಆ ಮಥನದಲ್ಲಿ, ಹೇ ಮಹೀಪತೇ, ಸೋಮನು ಪುನಃ ಉತ್ಪನ್ನನಾದನು।
Verse 13
योऽसौ क्षेत्रज्ञसंज्ञो वै देहेऽस्मिन् पुरुषः परः । स एव सोमो मन्तव्यो देहिनां जीवसंज्ञितः । परेच्छया स मूर्तिं तु पृथक् सौम्यां प्रपेदिवान् ॥ ३५.१३ ॥
ಈ ದೇಹದಲ್ಲಿ ‘ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಪರಮ ಪುರುಷನೇ, ದೇಹಿಗಳಲ್ಲಿ ‘ಜೀವ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ಸೋಮನೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಪರಮ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಅವನು ವಿಭಿನ್ನವಾದ ಸೌಮ್ಯ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದಾನೆ।
Verse 14
तमॆव देवमनुजाः षोडशेमाश्च देवताः । उपजीवन्ति वृक्षाश्च तथैवोषधयः प्रभुम् ॥ ३५.१४ ॥
ಮಾನವರು, ದೇವತೆಗಳ ಹದಿನಾರು ಗಣಗಳು, ಹಾಗೆಯೇ ವೃಕ್ಷಗಳು ಮತ್ತು ಔಷಧಿಗಳು—ಎಲ್ಲರೂ ಆ ಏಕ ಪ್ರಭುವನ್ನೇ ಪೋಷಕ ಸ್ವಾಮಿಯಾಗಿ ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಬದುಕುತ್ತಾರೆ।
Verse 15
रुद्रस्तमेव सकलं दधार शिरसा तदा । तदात्मिका भवन्त्यापो विश्वमूर्तिरसौ स्मृतः ॥ ३५.१५ ॥
ಆಗ ರುದ್ರನು ಆ ಸಮಸ್ತ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತನ್ನ ಶಿರಸ್ಸಿನ ಮೇಲೆ ಧರಿಸಿದನು. ಜಲವೂ ಅದೇ ಸ್ವಭಾವಮಯವಾಗುತ್ತದೆ; ಅವನು ‘ವಿಶ್ವಮೂರ್ತಿ’ ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ।
Verse 16
तस्य ब्रह्मा ददौ प्रीतः पौर्णमासीं तिथिं प्रभुः । तस्यामुपोषयेद् राजंस्तमर्थं प्रतिपादयेत् ॥ ३५.१६ ॥
ಪ್ರಸನ್ನನಾದ ಪ್ರಭು ಬ್ರಹ್ಮನು ಅವನಿಗೆ ಪೌರ್ಣಮಾಸಿ ತಿಥಿಯನ್ನು ದತ್ತವಾಗಿ ನೀಡಿದನು. ಆ ದಿನ, ಓ ರಾಜನೇ, ಉಪವಾಸ ಮಾಡಿ ಆ ವ್ರತಾರ್ಥವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಬೇಕು।
Verse 17
यवान्नहारश्च भवेत् तस्य ज्ञानं प्रयच्छति । कान्तिं पुष्टिं च राजेन्द्र धनं धान्यं च केवलम् ॥ ३५.१७ ॥
ಯಾರಾದರೂ ಯವವನ್ನು ಆಹಾರವಾಗಿ ಸೇವಿಸಿ ಬದುಕಿದರೆ, ಅದು ಅವನಿಗೆ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ; ಓ ರಾಜೇಂದ್ರ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕಾಂತಿ, ಪುಷ್ಟಿ, ಧನ ಮತ್ತು ಧಾನ್ಯವನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತದೆ।
Frequently Asked Questions
The chapter presents cosmic order as interdependent with terrestrial well-being: Soma’s imbalance (favoritism and the resulting curse) produces ecological degradation (oṣadhi decline), and restoration requires disciplined, collective remediation (guided action and ritual observance). Philosophically, it also reframes Soma as the kṣetrajña/jīva principle sustaining embodied life, linking cosmology with embodied ethics.
The text specifies the paurṇamāsī tithi (full-moon lunar day) as Soma’s allotted observance time. It recommends upoṣa (fasting/observance) on that tithi, with yavānna (barley-based food) noted as the dietary regimen connected to the practice.
Environmental balance is depicted through the condition of vegetation and medicinal herbs (oṣadhayaḥ): when Soma wanes due to the curse, plants weaken and multiple life-forms are affected. The restoration of Soma through ocean-churning functions as a narrative model of ecological recovery, implying that maintaining cosmic regularity supports Earth’s botanical vitality.
The narrative references Atri (as Brahmā’s mānasa putra), Soma (Atri’s son), Dakṣa (as father-in-law and curser), Rohiṇī (identified as the foremost among Soma’s wives), and major deities involved in restoration—Viṣṇu, Rudra, Brahmā, and Vāsuki—alongside the collective categories of devas, humans, animals, trees, and oṣadhis.