Adhyaya 35: The Account of Soma’s Decline and Restoration, and the Paurṇamāsī Observance

Verse 1

महातपा उवाच । ब्रह्मणो मानसः पुत्रः अत्रिर्नाम महातपाः । तस्य पुत्रोऽभवत्सोमो दक्षजामातृतां गतः ॥ ३५.१ ॥

ਮਹਾਤਪਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਅਤ੍ਰੀ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਮਾਨਸ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੋਮ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਦਕਸ਼ ਦਾ ਜਵਾਈ ਬਣਿਆ।

Verse 2

सप्तविंशति याः कन्या दाक्षायण्यः प्रकीर्तिताः । सोमपत्‍न्योऽतिमन्तव्यास्तासां श्रेष्ठा तु रोहिणी ॥ ३५.२ ॥

ਦਕਸ਼ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਤਾਈ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਸੋਮ (ਚੰਦਰਮਾ) ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਹਿਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ।

Verse 3

तामेव रमते सोमो नेतराः इति शुश्रुमः । इतराः प्रोचुरागत्य दक्षस्यासमतां शशेः ॥ ३५.३ ॥

ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸੋਮ ਕੇਵਲ ਉਸੇ (ਰੋਹਿਣੀ) ਵਿੱਚ ਰਮਦਾ ਹੈ, ਹੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਤਦ ਹੋਰ ਪਤਨੀਆਂ ਆ ਕੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਅਸਮਾਨ ਵਰਤਾਓ ਦੀ ਗੱਲ ਦਕਸ਼ ਨੂੰ ਦੱਸਣ ਲੱਗੀਆਂ।

Verse 4

दक्षोऽप्यसकृदागत्य तमुवाच स नाकरॊत् । समतां सोऽपि तं दक्षः शशापान्तरहितो भव ॥ ३५.४ ॥

ਦਕਸ਼ ਵੀ ਵਾਰ ਵਾਰ ਆ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਨਾ ਮੰਨਿਆ। ਤਦ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ— “ਤੂੰ ਅੰਤਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾ, ਨਜ਼ਰੋਂ ਓਝਲ ਹੋ ਜਾ।”

Verse 5

एवं शप्तस्तु दक्षेण सोमो देहं त्यजेदथ । उवाच सोमो दक्षं तु भवानेवं भविष्यति । अनेकजो विहायेमं ब्रह्मदेहं सनातनम् ॥ ३५.५ ॥

ਦਕਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਸ਼ਪਤ ਹੋ ਕੇ ਸੋਮ ਨੇ ਤਦ ਆਪਣਾ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਸੋਮ ਨੇ ਦਕਸ਼ ਨੂੰ ਕਿਹਾ— “ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ; ਅਨੇਕ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਤੂੰ ਵੀ ਇਸ ਸਨਾਤਨ, ਬ੍ਰਹਮਾ-ਦੱਤਾ ਦੇਹ ਨੂੰ ਛੱਡੇਂਗਾ।”

Verse 6

एवमुक्त्वा क्षयं सोम आगमद् दक्षशापतः । देवा मनुष्याः पशवो नष्टे सोमे सवीरुधः ॥ ३५.६ ॥

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਸੋਮ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ ਖ਼ਸਾਰਤ (ਕਸ਼ਯ) ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਸੋਮ ਦੇ ਘਟਣ ਨਾਲ ਦੇਵਤੇ, ਮਨੁੱਖ, ਪਸ਼ੂ ਅਤੇ ਬਨਸਪਤੀਆਂ—ਸਭ ਨਾਸ ਵੱਲ ਜਾਣ ਲੱਗੇ।

Verse 7

क्षीणाभवंस्तदा सर्वा ओषध्यश्च विशेषतः । क्षयं गच्छद्भिरत्यर्थमोषधीभिः सुरर्षभाः ॥ ३५.७ ॥

ਤਦ ਸਾਰੀਆਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਘਟ ਗਈਆਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਦਵਾਈ ਵਾਲੀਆਂ ਬੂਟੀਆਂ। ਹੇ ਦੇਵ-ਵ੍ਰਿਸ਼ਭੋ, ਜਦ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਬਹੁਤ ਕਸ਼ਯ ਨੂੰ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਨਿਃਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਵੱਲ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 8

मूलेषु वीरुधां सोमः स्थित इत्यूचुरातुराः । तेषां चिन्ताऽभवत् तीव्रा विष्णुं च शरणं ययुः ॥ ३५.८ ॥

ਘਬਰਾਏ ਹੋਏ ਉਹ ਬੋਲੇ— “ਸੋਮ ਬੂਟਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।” ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਬਹੁਤ ਵਧ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਸ਼ਰਨ ਲਈ ਵਿਸ਼ਨੂ ਕੋਲ ਗਏ।

Verse 9

भगवानाह तान् सर्वान् ब्रूत किं क्रियते मया । ते चोचुर्देव दक्षेण शप्तः सोमो विनाशितः ॥ ३५.९ ॥

ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਸਭਨਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ—“ਦੱਸੋ, ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਕੀ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ?” ਉਹ ਬੋਲੇ—“ਹੇ ਦੇਵ, ਦਕਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਸੋਮ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।”

Verse 10

तानुवाच तदा देवो मथ्यतां कलशोदधिः । ओषध्यः सर्वतो देवाः प्रक्षिप्याशु सुसंयतैः ॥ ३५.१० ॥

ਤਦੋਂ ਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਕਲਸ਼-ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਮਥਨ ਕਰੋ। ਹੇ ਦੇਵੋ, ਸਭ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਤੁਰੰਤ, ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਪਾ ਦਿਓ।”

Verse 11

एवमुक्त्वा ततो देवान् दध्यौ रुद्रं हरिः स्वयम् । ब्रह्माणं च तथा दध्यौ वासुकिं नेत्रकारणात् ॥ ३५.११ ॥

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਹਰੀ ਨੇ ਆਪ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ—ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ, ਤਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਵੀ; ਅਤੇ ਨੇਤਰ-ਕਾਰਣ ਕਰਕੇ ਵਾਸੁਕੀ ਨੂੰ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ।

Verse 12

ते सर्वे तत्र सहिताः ममन्थुर्वरुणालयम् । तस्मिंस्तु मथिते जातः पुनः सोमो महीपते ॥ ३५.१२ ॥

ਉਹ ਸਭ ਉੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਵਰੁਣ ਦੇ ਆਲਯ—ਸਮੁੰਦਰ—ਦਾ ਮਥਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਸ ਮਥਨ ਨਾਲ, ਹੇ ਮਹੀਪਤੇ, ਸੋਮ ਮੁੜ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।

Verse 13

योऽसौ क्षेत्रज्ञसंज्ञो वै देहेऽस्मिन् पुरुषः परः । स एव सोमो मन्तव्यो देहिनां जीवसंज्ञितः । परेच्छया स मूर्तिं तु पृथक् सौम्यां प्रपेदिवान् ॥ ३५.१३ ॥

ਇਸ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਜੋ ‘ਖੇਤਰਜ੍ਞ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਉਹੀ ਦੇਹੀਆਂ ਵਿੱਚ ‘ਜੀਵ’ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸੋਮ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰਮ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਵੱਖਰੀ, ਸੌਮ੍ਯ ਮੂਰਤੀ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ ਹੈ।

Verse 14

तमॆव देवमनुजाः षोडशेमाश्च देवताः । उपजीवन्ति वृक्षाश्च तथैवोषधयः प्रभुम् ॥ ३५.१४ ॥

ਮਨੁੱਖ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਗਣ, ਅਤੇ ਰੁੱਖ ਤੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ—ਸਭ ਉਸੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪਾਲਣਹਾਰ ਮਾਲਕ ਮੰਨ ਕੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 15

रुद्रस्तमेव सकलं दधार शिरसा तदा । तदात्मिका भवन्त्यापो विश्वमूर्तिरसौ स्मृतः ॥ ३५.१५ ॥

ਤਦੋਂ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਉਸ ਸਮੂਹ ਤੱਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਜਲ ਵੀ ਉਸੇ ਸਰੂਪ ਦੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ‘ਵਿਸ਼ਵਮੂਰਤੀ’ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 16

तस्य ब्रह्मा ददौ प्रीतः पौर्णमासीं तिथिं प्रभुः । तस्यामुपोषयेद् राजंस्तमर्थं प्रतिपादयेत् ॥ ३५.१६ ॥

ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੌਰਨਮਾਸੀ ਦੀ ਤਿਥੀ ਬਖ਼ਸ਼ੀ। ਉਸ ਦਿਨ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਵਰਤ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 17

यवान्नहारश्च भवेत् तस्य ज्ञानं प्रयच्छति । कान्तिं पुष्टिं च राजेन्द्र धनं धान्यं च केवलम् ॥ ३५.१७ ॥

ਜੇ ਕੋਈ ਜੌ ਨੂੰ ਆਹਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ; ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਾਂਤੀ, ਪੁਸ਼ਟੀ, ਧਨ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।