Adhyaya 35: The Account of Soma’s Decline and Restoration, and the Paurṇamāsī Observance

Verse 1

महातपा उवाच । ब्रह्मणो मानसः पुत्रः अत्रिर्नाम महातपाः । तस्य पुत्रोऽभवत्सोमो दक्षजामातृतां गतः ॥ ३५.१ ॥

મહાતપાએ કહ્યું—અત્રિ નામના મહાતપસ્વી બ્રહ્માના માનસપુત્ર હતા. તેમના પુત્ર સોમ થયા, જે દક્ષના જમાઈ બન્યા।

Verse 2

सप्तविंशति याः कन्या दाक्षायण्यः प्रकीर्तिताः । सोमपत्‍न्योऽतिमन्तव्यास्तासां श्रेष्ठा तु रोहिणी ॥ ३५.२ ॥

દક્ષની પુત્રીઓ તરીકે પ્રસિદ્ધ સત્તાવીસ કન્યાઓને સોમ (ચંદ્ર)ની પત્નીઓ તરીકે સમજવી; તેમાં રોહિણી શ્રેષ્ઠ ગણાય છે।

Verse 3

तामेव रमते सोमो नेतराः इति शुश्रुमः । इतराः प्रोचुरागत्य दक्षस्यासमतां शशेः ॥ ३५.३ ॥

અમે સાંભળ્યું છે કે સોમ માત્ર તેણી (રોહિણી) સાથે જ રમે છે, અન્ય સાથે નહીં. ત્યારે બીજી પત્નીઓ આવી ચંદ્રના અસમાન વર્તનની વાત દક્ષને કહી।

Verse 4

दक्षोऽप्यसकृदागत्य तमुवाच स नाकरॊत् । समतां सोऽपि तं दक्षः शशापान्तरहितो भव ॥ ३५.४ ॥

દક્ષ પણ વારંવાર આવીને તેને બોલ્યો; પરંતુ તેણે માન્યું નહીં. ત્યારે દક્ષે તેને શાપ આપ્યો— “તું અંતર્હિત થા, દૃષ્ટિથી અદૃશ્ય થા।”

Verse 5

एवं शप्तस्तु दक्षेण सोमो देहं त्यजेदथ । उवाच सोमो दक्षं तु भवानेवं भविष्यति । अनेकजो विहायेमं ब्रह्मदेहं सनातनम् ॥ ३५.५ ॥

દક્ષના શાપથી શપ્ત થયેલો સોમ ત્યારે પોતાનું દેહ ત્યજી દે છે. સોમ દક્ષને કહે છે— “તમારા માટે પણ આવું જ થશે; અનેક જન્મ લઈને તમે પણ આ સનાતન, બ્રહ્મા-પ્રદત્ત દેહ ત્યજી દેશો।”

Verse 6

एवमुक्त्वा क्षयं सोम आगमद् दक्षशापतः । देवा मनुष्याः पशवो नष्टे सोमे सवीरुधः ॥ ३५.६ ॥

આ રીતે કહીને સોમ દક્ષના શાપથી ક્ષયને પામ્યો. સોમ ક્ષીણ થતાં દેવો, મનુષ્યો, પશુઓ અને વનસ્પતિઓ—બધાં જ વિનાશ તરફ વળ્યાં.

Verse 7

क्षीणाभवंस्तदा सर्वा ओषध्यश्च विशेषतः । क्षयं गच्छद्भिरत्यर्थमोषधीभिः सुरर्षभाः ॥ ३५.७ ॥

ત્યારે બધી ઓષધિઓ ક્ષીણ થઈ ગઈ, ખાસ કરીને ઔષધીય વનસ્પતિઓ. હે દેવવૃષભો, ઓષધિઓ અતિશય ક્ષય પામતાં તેઓ પણ ક્ષીણતાને પામ્યા.

Verse 8

मूलेषु वीरुधां सोमः स्थित इत्यूचुरातुराः । तेषां चिन्ताऽभवत् तीव्रा विष्णुं च शरणं ययुः ॥ ३५.८ ॥

વ્યાકુળ થઈ તેઓ બોલ્યા— “સોમ વનસ્પતિઓના મૂળોમાં સ્થિત છે.” તેમની ચિંતા અત્યંત વધી અને તેઓ શરણ માટે વિષ્ણુ પાસે ગયા.

Verse 9

भगवानाह तान् सर्वान् ब्रूत किं क्रियते मया । ते चोचुर्देव दक्षेण शप्तः सोमो विनाशितः ॥ ३५.९ ॥

ભગવાને તેમને સૌને કહ્યું—“બોલો, મારે શું કરવું?” તેઓ બોલ્યા—“હે દેવ, દક્ષના શાપથી સોમ નષ્ટ થયો છે।”

Verse 10

तानुवाच तदा देवो मथ्यतां कलशोदधिः । ओषध्यः सर्वतो देवाः प्रक्षिप्याशु सुसंयतैः ॥ ३५.१० ॥

ત્યારે દેવે કહ્યું—“કલશ-સમુદ્રનું મથન કરો. હે દેવો, સર્વ દિશાઓમાંથી ઔષધિઓ ત્વરિત, સંયમપૂર્વક નાખો।”

Verse 11

एवमुक्त्वा ततो देवान् दध्यौ रुद्रं हरिः स्वयम् । ब्रह्माणं च तथा दध्यौ वासुकिं नेत्रकारणात् ॥ ३५.११ ॥

એમ કહીને હરિએ સ્વયં દેવતાઓનું ધ્યાન કર્યું—રુદ્રનું ધ્યાન કર્યું, તેમજ બ્રહ્માનું; અને નેત્ર-કારણથી વાસુકિનું પણ ધ્યાન કર્યું।

Verse 12

ते सर्वे तत्र सहिताः ममन्थुर्वरुणालयम् । तस्मिंस्तु मथिते जातः पुनः सोमो महीपते ॥ ३५.१२ ॥

તેઓ બધા ત્યાં એકત્ર થઈ વરુણના આલય—સમુદ્ર—નું મથન કરવા લાગ્યા. તે મથનથી, હે મહીપતે, સોમ ફરી પ્રગટ થયો।

Verse 13

योऽसौ क्षेत्रज्ञसंज्ञो वै देहेऽस्मिन् पुरुषः परः । स एव सोमो मन्तव्यो देहिनां जीवसंज्ञितः । परेच्छया स मूर्तिं तु पृथक् सौम्यां प्रपेदिवान् ॥ ३५.१३ ॥

આ દેહમાં ‘ક્ષેત્રજ્ઞ’ નામે ઓળખાતો પરમ પુરુષ, એ જ દેહધારીઓમાં ‘જીવ’ તરીકે ઓળખાતો સોમ માનવો. પરમ ઇચ્છાથી તેણે અલગ, સૌમ્ય મૂર્તિ ધારણ કરી છે।

Verse 14

तमॆव देवमनुजाः षोडशेमाश्च देवताः । उपजीवन्ति वृक्षाश्च तथैवोषधयः प्रभुम् ॥ ३५.१४ ॥

માનવો, દેવતાઓના સોળ વર્ગો, તેમજ વૃક્ષો અને ઔષધિઓ—બધાં જ તે જ પ્રભુ પર પોષક સ્વામી તરીકે આધાર રાખીને જીવંત રહે છે।

Verse 15

रुद्रस्तमेव सकलं दधार शिरसा तदा । तदात्मिका भवन्त्यापो विश्वमूर्तिरसौ स्मृतः ॥ ३५.१५ ॥

ત્યારે રુદ્રે તે સમગ્ર તત્ત્વને પોતાના શિરે ધારણ કર્યું. જળ પણ તે જ સ્વરૂપમય બને છે; તેઓ ‘વિશ્વમૂર્તિ’ તરીકે સ્મરાય છે।

Verse 16

तस्य ब्रह्मा ददौ प्रीतः पौर्णमासीं तिथिं प्रभुः । तस्यामुपोषयेद् राजंस्तमर्थं प्रतिपादयेत् ॥ ३५.१६ ॥

પ્રસન્ન થઈ પ્રભુ બ્રહ્માએ તેને પૌર્ણમાસી તિથિ આપી. તે દિવસે, હે રાજન, ઉપવાસ કરીને તે વ્રતનો અભિપ્રેત હેતુ પૂર્ણ કરવો.

Verse 17

यवान्नहारश्च भवेत् तस्य ज्ञानं प्रयच्छति । कान्तिं पुष्टिं च राजेन्द्र धनं धान्यं च केवलम् ॥ ३५.१७ ॥

જો કોઈ યવને આહારરૂપે ગ્રહણ કરીને રહે, તો તે તેને જ્ઞાન આપે છે; હે રાજેન્દ્ર, વિશેષ કરીને કાંતિ, પુષ્ટિ, ધન અને ધાન્ય પણ આપે છે।