Adhyaya 35: The Account of Soma’s Decline and Restoration, and the Paurṇamāsī Observance
Soma-kṣaya-janma kathā tathā paurṇamāsī-vrata
Mythic-Etiology and Ritual-Manual
വരാഹ–പൃഥിവി സംവാദരൂപത്തിലുള്ള ഈ അധ്യായത്തിൽ ചന്ദ്രന്റെ ക്ഷയം‑പുനരുജ്ജീവനം എന്നതിനുള്ള കാരണകഥയും പൗർണമാസീ വ്രതവിധാനവും പ്രതിപാദിക്കുന്നു. അത്രിവംശത്തിൽ സോമന്റെ ജനനം, ദക്ഷന്റെ പുത്രിമാരുമായുള്ള വിവാഹം, രോഹിണിയോടുള്ള പ്രത്യേകാസക്തി മൂലമുണ്ടായ സംഘർഷം എന്നിവ വിവരിക്കുന്നു. ദക്ഷശാപം മൂലം സോമന് ക്ഷയം സംഭവിക്കുമ്പോൾ ഔഷധികളും വനസ്പതികളും ക്ഷീണിച്ച് ദേവന്മാർ, മനുഷ്യർ, മൃഗങ്ങൾ എന്നിവർ ദുരിതപ്പെടുന്നു. എല്ലാവരും ശരണമായി വിഷ്ണുവിനെ സമീപിക്കുന്നു; വിഷ്ണു വരുണാലയം (സമുദ്രം) മഥനം ചെയ്യാൻ ഉപദേശിച്ച് അതിലൂടെ സോമന്റെ പുനഃപ്രകടനം ഉണ്ടാക്കുന്നു. സോമൻ ദേഹധാരികളിലെ ക്ഷേത്രജ്ഞ/ജീവതത്ത്വമായി ജീവാധാരമാണെന്ന് വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ബ്രഹ്മാവ് സോമന് പൗർണമാസീ തിഥി ദാനം ചെയ്യുന്നു; യവാഹാരസഹിത ഉപവാസം ജ്ഞാനം, ആയുസ്സ്, ബലം, സമൃദ്ധി നൽകുകയും ഭൂമിയിലെ സസ്യ‑ഔഷധി സമതുലിതാവസ്ഥ സ്ഥിരപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു എന്ന് പറയുന്നു।
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 35
Verse 1
महातपा उवाच । ब्रह्मणो मानसः पुत्रः अत्रिर्नाम महातपाः । तस्य पुत्रोऽभवत्सोमो दक्षजामातृतां गतः ॥ ३५.१ ॥
മഹാതപാ പറഞ്ഞു—അത്രി എന്ന മഹാതപസ്വി ബ്രഹ്മാവിന്റെ മാനസപുത്രനായിരുന്നു. അവന്റെ പുത്രൻ സോമൻ; അവൻ ദക്ഷന്റെ ജാമാതാവായി.
Verse 2
सप्तविंशति याः कन्या दाक्षायण्यः प्रकीर्तिताः । सोमपत्न्योऽतिमन्तव्यास्तासां श्रेष्ठा तु रोहिणी ॥ ३५.२ ॥
ദക്ഷന്റെ പുത്രിമാരായി പ്രസിദ്ധമായ ഇരുപത്തേഴു കന്യകൾ സോമന്റെ (ചന്ദ്രന്റെ) ഭാര്യമാരെന്നായി മനസ്സിലാക്കണം; അവരിൽ രോഹിണി ശ്രേഷ്ഠയാണ്.
Verse 3
तामेव रमते सोमो नेतराः इति शुश्रुमः । इतराः प्रोचुरागत्य दक्षस्यासमतां शशेः ॥ ३५.३ ॥
സോമൻ അവളോടു മാത്രം (രോഹിണിയോടു മാത്രം) രമിക്കുന്നു, മറ്റുള്ളവരോടല്ല എന്നു ഞങ്ങൾ കേട്ടു. മറ്റു ഭാര്യമാർ വന്ന് ചന്ദ്രന്റെ അസമമായ പെരുമാറ്റം ദക്ഷനോട് അറിയിച്ചു.
Verse 4
दक्षोऽप्यसकृदागत्य तमुवाच स नाकरॊत् । समतां सोऽपि तं दक्षः शशापान्तरहितो भव ॥ ३५.४ ॥
ദക്ഷനും പലവട്ടം വന്ന് അവനോട് പറഞ്ഞു; എന്നാൽ അവൻ അനുസരിച്ചില്ല. അപ്പോൾ ദക്ഷൻ അവനെ ശപിച്ചു— “നീ അന്തർഹിതനായി, ദൃഷ്ടിയിൽ നിന്ന് അദൃശ്യമാകുക।”
Verse 5
एवं शप्तस्तु दक्षेण सोमो देहं त्यजेदथ । उवाच सोमो दक्षं तु भवानेवं भविष्यति । अनेकजो विहायेमं ब्रह्मदेहं सनातनम् ॥ ३५.५ ॥
ദക്ഷന്റെ ശാപത്താൽ ശപിക്കപ്പെട്ട സോമൻ അപ്പോൾ ദേഹം ഉപേക്ഷിച്ചു. സോമൻ ദക്ഷനോട് പറഞ്ഞു— “നിനക്കും ഇങ്ങനെ തന്നെയാകും; അനേകം ജന്മങ്ങൾ എടുത്ത് നീയും ഈ സനാതനമായ, ബ്രഹ്മപ്രദത്ത ദേഹം വിട്ടുകളയും।”
Verse 6
एवमुक्त्वा क्षयं सोम आगमद् दक्षशापतः । देवा मनुष्याः पशवो नष्टे सोमे सवीरुधः ॥ ३५.६ ॥
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം സോമൻ ദക്ഷശാപം മൂലം ക്ഷയാവസ്ഥയിൽ എത്തി. സോമൻ ക്ഷീണിച്ചപ്പോൾ ദേവന്മാർ, മനുഷ്യർ, മൃഗങ്ങൾ, സസ്യലതാദികൾ—എല്ലാം നാശത്തിലേക്ക് വീണു.
Verse 7
क्षीणाभवंस्तदा सर्वा ओषध्यश्च विशेषतः । क्षयं गच्छद्भिरत्यर्थमोषधीभिः सुरर्षभाः ॥ ३५.७ ॥
അപ്പോൾ എല്ലാ ഔഷധികളും ക്ഷീണിച്ചു; പ്രത്യേകിച്ച് ഔഷധസസ്യങ്ങൾ. ഓ ദേവവൃഷഭന്മാരേ, ഔഷധികൾ അത്യന്തം ക്ഷയത്തിലേക്ക് പോകുമ്പോൾ അവർക്കും ക്ഷീണം ബാധിച്ചു.
Verse 8
मूलेषु वीरुधां सोमः स्थित इत्यूचुरातुराः । तेषां चिन्ताऽभवत् तीव्रा विष्णुं च शरणं ययुः ॥ ३५.८ ॥
ആതുരരായി അവർ പറഞ്ഞു— “സോമൻ സസ്യങ്ങളുടെ വേരുകളിൽ നിലകൊള്ളുന്നു.” അവരുടെ ആശങ്ക അതിതീവ്രമായി, അവർ ശരണമായി വിഷ്ണുവിനെ സമീപിച്ചു.
Verse 9
भगवानाह तान् सर्वान् ब्रूत किं क्रियते मया । ते चोचुर्देव दक्षेण शप्तः सोमो विनाशितः ॥ ३५.९ ॥
ഭഗവാൻ അവരൊക്കെയോടും പറഞ്ഞു—“പറയുവിൻ, എനിക്കാൽ എന്ത് ചെയ്യേണ്ടത്?” അവർ പറഞ്ഞു—“ഹേ ദേവാ, ദക്ഷന്റെ ശാപത്താൽ സോമൻ നശിച്ചിരിക്കുന്നു।”
Verse 10
तानुवाच तदा देवो मथ्यतां कलशोदधिः । ओषध्यः सर्वतो देवाः प्रक्षिप्याशु सुसंयतैः ॥ ३५.१० ॥
അപ്പോൾ ദേവൻ പറഞ്ഞു—“കലശ-സമുദ്രം മഥിക്കപ്പെടട്ടെ. ഹേ ദേവന്മാരേ, എല്ലാദിക്കുകളിൽ നിന്നുമുള്ള ഔഷധികളെ വേഗത്തിൽ, സംയമത്തോടെ എറിയുക।”
Verse 11
एवमुक्त्वा ततो देवान् दध्यौ रुद्रं हरिः स्वयम् । ब्रह्माणं च तथा दध्यौ वासुकिं नेत्रकारणात् ॥ ३५.११ ॥
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം ഹരി സ്വയം ദേവന്മാരെ ധ്യാനിച്ചു—രുദ്രനെ ധ്യാനിച്ചു, അതുപോലെ ബ്രഹ്മാവിനെയും; കണ്ണുമായി ബന്ധപ്പെട്ട കാരണത്താൽ വാസുകിയെയും ധ്യാനിച്ചു।
Verse 12
ते सर्वे तत्र सहिताः ममन्थुर्वरुणालयम् । तस्मिंस्तु मथिते जातः पुनः सोमो महीपते ॥ ३५.१२ ॥
അവർ എല്ലാവരും അവിടെ ഒന്നിച്ചു വരുണന്റെ ആലയമായ സമുദ്രത്തെ മഥിച്ചു. ആ മഥനത്തിൽ, ഹേ മഹീപതേ, സോമൻ വീണ്ടും ഉദ്ഭവിച്ചു।
Verse 13
योऽसौ क्षेत्रज्ञसंज्ञो वै देहेऽस्मिन् पुरुषः परः । स एव सोमो मन्तव्यो देहिनां जीवसंज्ञितः । परेच्छया स मूर्तिं तु पृथक् सौम्यां प्रपेदिवान् ॥ ३५.१३ ॥
ഈ ദേഹത്തിൽ ‘ക്ഷേത്രജ്ഞൻ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്ന പരമപുരുഷൻ തന്നെയാണ്, ദേഹികളിൽ ‘ജീവൻ’ എന്നു അറിയപ്പെടുന്ന സോമൻ എന്നു മനസ്സിലാക്കണം. പരമേച്ഛയാൽ അവൻ വേറിട്ട, സൗമ്യമായ രൂപം സ്വീകരിച്ചിരിക്കുന്നു।
Verse 14
तमॆव देवमनुजाः षोडशेमाश्च देवताः । उपजीवन्ति वृक्षाश्च तथैवोषधयः प्रभुम् ॥ ३५.१४ ॥
മനുഷ്യരും ദേവതകളുടെ പതിനാറു ഗണങ്ങളും, അതുപോലെ വൃക്ഷങ്ങളും ഔഷധികളും—എല്ലാവരും ആ ഒരേ പ്രഭുവിനെ പോഷകസ്വാമിയായി ആശ്രയിച്ചാണ് ജീവിക്കുന്നത്।
Verse 15
रुद्रस्तमेव सकलं दधार शिरसा तदा । तदात्मिका भवन्त्यापो विश्वमूर्तिरसौ स्मृतः ॥ ३५.१५ ॥
അപ്പോൾ രുദ്രൻ ആ സമസ്ത തത്ത്വത്തെയും തന്റെ ശിരസ്സിൽ ധരിച്ചു. ജലവും അതേ സ്വഭാവമയമാകുന്നു; അദ്ദേഹം ‘വിശ്വമൂർത്തി’ എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു।
Verse 16
तस्य ब्रह्मा ददौ प्रीतः पौर्णमासीं तिथिं प्रभुः । तस्यामुपोषयेद् राजंस्तमर्थं प्रतिपादयेत् ॥ ३५.१६ ॥
പ്രസന്നനായ പ്രഭു ബ്രഹ്മാവ് അവനു പൗർണമാസി തിഥി ദാനം ചെയ്തു. ആ ദിവസം, ഹേ രാജാവേ, ഉപവാസം അനുഷ്ഠിച്ച് ആ വ്രതോദ്ദേശ്യം സഫലമാക്കണം।
Verse 17
यवान्नहारश्च भवेत् तस्य ज्ञानं प्रयच्छति । कान्तिं पुष्टिं च राजेन्द्र धनं धान्यं च केवलम् ॥ ३५.१७ ॥
ആരെങ്കിലും യവം ആഹാരമായി സ്വീകരിച്ച് ജീവിച്ചാൽ, അത് അവനു ജ്ഞാനം നൽകുന്നു; ഹേ രാജേന്ദ്രാ, പ്രത്യേകിച്ച് കാന്തി, പുഷ്ടി, ധനം, ധാന്യവും നൽകുന്നു।
Inside Adhyaya 35
How it unfolds
- Where it opens
Varāha instructs Pṛthivī by linking cosmic rhythm to earthly nourishment, introducing Atri’s lineage and Soma’s place in sustaining life and vegetation.
- Central event
Soma, married to Dakṣa’s daughters, shows partiality to Rohiṇī; Dakṣa’s śāpa causes Soma’s kṣaya (waning), triggering an ecological crisis as oṣadhis and plants lose potency, weakening devas, humans, animals, and the food-medicine chain.
- Climax resolution
All beings seek refuge in Viṣṇu; by Viṣṇu’s direction the Varuṇālaya is churned and Soma is re-manifested/restored, reestablishing lunar regularity and botanical vitality; Soma is further interpreted as the inner kṣetrajña/jīva sustaining embodied existence.
- Closing phalashruti
Brahmā assigns Soma the paurṇamāsī tithi; observing paurṇamāsī upoṣa with barley-food is praised as yielding knowledge, vitality, prosperity, and stabilizing well-being aligned with vegetal balance.
Geographical context
Varuṇālaya (the ocean/sea as Varuṇa’s abode); no specific terrestrial toponyms or river systems are named in this excerpt beyond the oceanic setting.
Tirtha focus
- Primary TirthaVaruṇālaya (Samudra/Ocean as Varuṇa’s abode)
- Pilgrimage MeritMerit is framed less as site-specific tīrtha-phala and more as cosmic participation: honoring Soma through paurṇamāsī observance supports life, oṣadhi-strength, and communal prosperity.
Ritual instructions
- Primary RitualPaurṇamāsī-vrata / upoṣa in honor of Soma (full-moon observance)
- BenefitJñāna (clarity/knowledge), āyuḥ/ojas (vitality), puṣṭi (nourishment), and śrī (prosperity); harmonization of personal discipline with lunar-vegetal stability.
The narrative frame
- VarāhaPṛthivī · Didactic-etiological with ritual-legal emphasis; corrective moral tone (against favoritism) and refuge-theology (Viṣṇu as śaraṇa).
The emotional journey
- Dominant RasaŚānta (with transitions through Karuṇa and Adbhuta)
- Emotional ProgressionOrderly instruction → moral lapse and curse → communal distress and ecological fear → refuge and supplication → wondrous restoration through samudra-manthana → calm stabilization through vrata discipline.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityPrimarily a vrata-centered chapter rather than a geographically anchored tīrtha guide; feasible as a home/temple full-moon observance anywhere, with optional coastal/ocean-side worship as a thematic resonance.
- Best SeasonPaurṇamāsī throughout the year (monthly); agriculturally resonant in post-monsoon and spring when herbs/greens are abundant.
- Modern Location NameSamudra/Varuṇālaya (generic: the ocean; any seashore)
- Related FestivalPaurṇamāsī (monthly full moon); broadly aligns with Soma-centered full-moon observances and regional Purnima vratas.
Frequently Asked Questions
The chapter presents cosmic order as interdependent with terrestrial well-being: Soma’s imbalance (favoritism and the resulting curse) produces ecological degradation (oṣadhi decline), and restoration requires disciplined, collective remediation (guided action and ritual observance). Philosophically, it also reframes Soma as the kṣetrajña/jīva principle sustaining embodied life, linking cosmology with embodied ethics.
The text specifies the paurṇamāsī tithi (full-moon lunar day) as Soma’s allotted observance time. It recommends upoṣa (fasting/observance) on that tithi, with yavānna (barley-based food) noted as the dietary regimen connected to the practice.
Environmental balance is depicted through the condition of vegetation and medicinal herbs (oṣadhayaḥ): when Soma wanes due to the curse, plants weaken and multiple life-forms are affected. The restoration of Soma through ocean-churning functions as a narrative model of ecological recovery, implying that maintaining cosmic regularity supports Earth’s botanical vitality.
The narrative references Atri (as Brahmā’s mānasa putra), Soma (Atri’s son), Dakṣa (as father-in-law and curser), Rohiṇī (identified as the foremost among Soma’s wives), and major deities involved in restoration—Viṣṇu, Rudra, Brahmā, and Vāsuki—alongside the collective categories of devas, humans, animals, trees, and oṣadhis.
Ask anything about Adhyaya 35 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.