Adhyaya 36: Account of the Maṇija Kings and a Hymn to Govinda Leading to Liberation
Maṇija-nṛpa-vaṃśa-kathanaṃ tathā Govinda-stutiḥ
Genealogical-Historiography and Devotional-Soteriology
వరాహ–పృథివీ సంభాషణలో ఈ అధ్యాయంలో మహాతపా ఒక రాజుకు త్రేతాయుగానికి సంబంధించిన మణిజ వంశ రాజుల క్రమాన్ని బోధిస్తాడు; భూమిని పాలిస్తూ వివిధ యజ్ఞాలు చేసే రాజులు స్వర్గలోకాలను పొందుతారని చెప్పాడు. అనంతరం వరాహుడు—ఈ బ్రహ్మవిద్యాసమానమైన వృత్తాంతం విని రాజర్షి వైరాగ్యంతో తపస్సు వైపు మళ్లి, వృందావనానికి వెళ్లి గోవిందుడు (హరి/విష్ణు)నే సృష్టి-స్థితి-లయ మరియు మోక్షానికి పరమాధారమని భావించి ఏకాగ్రంగా స్తుతిస్తాడని వివరిస్తాడు. స్తుతిలో సంసారం భయంకర సముద్రంలా, మాయా-ద్వంద్వ మోహాన్ని దాటించేది భగవద్శరణమే అని ప్రకటించబడుతుంది. చివరికి అతడు యోగబలంతో దేహత్యాగం చేసి నిత్య గోవిందునిలో లయమవుతాడు; రాజధర్మభారాన్ని స్థిరపరచే త్యాగధర్మ ఆదర్శాన్ని చూపుతాడు.
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 36
Verse 1
महातपा उवाच । आदितरेतासु राजानो मणिजा ये प्रकीर्तिताः । कथयिष्यामि तान् राजन् यत्र जातोऽपि पार्थिव ॥ ३६.१ ॥
మహాతపా అన్నారు—ఓ రాజా, ఆదితరేతసుల వంశంలో ‘మణిజా’ అని ప్రసిద్ధులైన రాజులను నేను వివరిస్తాను; ఆ వంశంలోనే ఆ పార్థివుడూ జన్మించాడు।
Verse 2
योऽसौ सुप्रभानामासीत्त स त्वं राजन् कृते युगे । जातोऽसि नाम्ना विख्यातः प्रजापाल इति शोभनः ॥ ३६.२ ॥
హే రాజా, కృతయుగంలో ‘సుప్రభా’ అనే నామంతో ప్రసిద్ధుడైనవాడు నీవే. ఇప్పుడు నీవు ‘ప్రజాపాల’ అనే పేరుతో విఖ్యాతుడై జన్మించావు, హే శోభనుడా!
Verse 3
शेषास्त्रेतायुगॆ राजन् भविष्यन्ति महाबलाः । यो दीप्ततेजा मणिजः स शान्तेति प्रकीर्तितः ॥ ३६.३ ॥
హే రాజా, మిగిలినవారు త్రేతాయుగంలో మహాబలవంతులుగా ఉద్భవిస్తారు. మణి నుండి జన్మించి దీప్త తేజస్సు కలవాడు ‘శాంతి’ అని ప్రఖ్యాతుడు.
Verse 4
सुरश्मिर्भविता राजा शशकर्णो महाबलः । शुभदर्शनः पाञ्चालो भविष्यति नराधिपः ॥ ३६.४ ॥
‘సురశ్మి’ అనే రాజు అవతరిస్తాడు; ‘శశకర్ణ’ మహాబలవంతుడు; అలాగే శుభదర్శనుడైన ‘పాంచాల’ కూడా నరాధిపతిగా అవుతాడు.
Verse 5
सुशान्तिरङ्गवंशे वै सुन्दरोऽप्यङ्ग इत्युत । सुन्दश्च मुचुकुन्दोऽभूत्सुद्युम्नस्तुर एव च ॥ ३६.५ ॥
అంగ వంశంలో నిజంగా ‘సుశాంతి’ ఉన్నాడు; అలాగే ‘సుందర’ కూడా ‘అంగ’ అని పిలువబడాడు. ‘సుంద’ మరియు ‘ముచుకుంద’ ఉన్నారు; అలాగే ‘సుద్యుమ్న’ మరియు ‘తుర’ కూడా.
Verse 6
सुमनाः सोमदत्तस्तु शुभः संवरणोऽभवत् । सुशीलो वसुदानस्तु सुखदो सुपतिर्भवत् ॥ ३६.६ ॥
‘సుమనా’ మరియు ‘సోమదత్త’ ‘శుభ’ మరియు ‘సంవరణ’గా ప్రసిద్ధులయ్యారు. అలాగే ‘సుశీల’ మరియు ‘వసుదాన’ ‘సుఖద’ మరియు ‘సుపతి’గా అయ్యారు.
Verse 7
शम्भुः सेनापतिरभूत् सुकान्तो दशरथः स्मृतः । सोमोऽभूज्जनको राजा एते त्रेतायुगॆ नृप ॥ ३६.७ ॥
శంభువు సేనాపతిగా అయ్యాడు; సుకాంతుడు దశరథుడిగా స్మరించబడుతున్నాడు. సోముడు జనక రాజుగా అయ్యాడు—ఇవే త్రేతాయుగ నృపులు.
Verse 8
सर्वे भूमिमिमां राजन् भुक्त्वा ते वसुधाधिपाः । इष्ट्वा च विविधैर्यज्ञैर्दिवं प्राप्स्यन्त्यसंशयम् ॥ ३६.८ ॥
ఓ రాజా, ఆ వసుధాధిపతులందరూ ఈ భూమిని భోగించి (అంటే పాలించి) మరియు వివిధ యజ్ఞాలతో ఇష్ట్వా చేసి, నిస్సందేహంగా స్వర్గాన్ని పొందుతారు.
Verse 9
श्रीवराह उवाच । एवं श्रुत्वा स राजर्षिर्ब्रह्मविद्याममृतं प्रभुः । आख्यानं परमं प्रीतस्तपश्चर्तुमियाद्वनम् ॥ ३६.९ ॥
శ్రీవరాహుడు పలికెను—ఇలా విని ఆ రాజర్షి, సమర్థ ప్రభువు, అమృతసమానమైన బ్రహ్మవిద్యను పొందించి, పరమాఖ్యానంతో ఆనందించి తపస్సు చేయుటకు వనానికి వెళ్లెను.
Verse 10
ऋषिरध्यात्मयोगेन विहायेदं कलेवरम् । ब्रह्मभूतोऽभवद्धात्री हरौ लयमवाप च ॥ ३६.१० ॥
ఋషి అధ్యాత్మయోగం ద్వారా ఈ దేహాన్ని విడిచెను. బ్రహ్మస్థితుడై, ధాత్రీ కూడా హరిలో లయాన్ని పొందెను.
Verse 11
वृन्दावनं च राजा असौ तपोऽर्थं गतवान् प्रभुः । तत्र गोविन्दनामानं हरिं स्तोतुमथारभत् ॥ ३६.११ ॥
ఆ రాజు, ప్రభువైనవాడు, తపస్సు నిమిత్తం వృందావనానికి వెళ్లెను; అక్కడ గోవిందనామధారియైన హరిని స్తుతించుట ప్రారంభించెను.
Verse 12
राजोवाच । नमामि देवं जगतां च मूर्तिं गोपेन्द्रमिन्द्रानुजमप्रमेयम् । संसारचक्रक्रमणैकदक्षं क्षितीधरं देववरं नमामि ॥ ३६.१२ ॥
రాజు పలికెను—జగత్తుల మూర్తిరూపుడైన దేవునికి, గోపేంద్రునికి, ఇంద్రానుజునికి, అప్రమేయునికి, సంసారచక్ర గమనంలో ఏకదక్షుడికి, భూధరుడైన దేవవరునికి నమస్కరిస్తున్నాను।
Verse 13
भवोदधौ दुःखशतोर्मिभीमे जरावर्ते कृष्णपातालमूले । तदन्तमेको दधते सुखं मे नमोऽस्तु ते गोपतिरप्रमेय ॥ ३६.१३ ॥
భవసాగరంలో—దుఃఖశత తరంగాలతో భయంకరంగా—జరా అనే వలయంలో, కృష్ణ పాతాళ మూలంలో, దాని అంతాన్ని మరియు నా శ్రేయస్సును నీవొక్కడివే స్థాపిస్తావు. హే గోపతి, అప్రమేయా, నీకు నమస్కారం।
Verse 14
व्याध्यादियुक्तः पुरुषैर्ग्रहैश्च सङ्घट्टमानं पुनरेव देव । नमोऽस्तु ते युद्धरते महात्मा जनार्दनो गोपतिरुग्रबाहुः ॥ ३६.१४ ॥
హే దేవా! వ్యాధి మొదలైన బాధలతో ఉన్న మనుష్యులు, అలాగే శత్రు బలాల చేత పీడితులు, మళ్లీ మళ్లీ ఢీకొని నలిగిపోతున్నప్పుడు—యుద్ధరత మహాత్మా జనార్దన, గోపతి, ఉగ్రబాహూ—నీకు నమస్కారం।
Verse 15
त्वमुत्तमः सर्वविदां सुरेश त्वया ततं विश्वमिदं समस्तम् । गोपेन्द्र मां पाहि महानुभाव भवाद्भीतं तिग्मरथाङ्गपाणे ॥ ३६.१५ ॥
హే సురేశా, సర్వవిద్వాంసులలో నీవే ఉత్తముడు; నీచేత ఈ సమస్త విశ్వం వ్యాపించబడింది. హే గోపేంద్రా, హే మహానుభావా, భవభయంతో వణికే నన్ను—హే తిగ్మచక్రధారీ—రక్షించు।
Verse 16
परोऽसि देव प्रवरः सुराणां पुंसः स्वरूपोऽसि शशिप्रकाशः । हुताशवक्त्राच्युत तीव्रभाव गोपेन्द्र मां पाहि भवे पतन्तम् ॥ ३६.१६ ॥
హే దేవా, నీవు పరముడవు; దేవతలలో శ్రేష్ఠుడవు. నీవు పరమపురుషుని స్వరూపము, చంద్రప్రకాశంలా దీప్తిమంతుడు. హే అచ్యుతా, అగ్నివంటి ముఖముగలవాడా, తీవ్రమైన శక్తిగలవాడా, హే గోపేంద్రా—భవంలో పడిపోతున్న నన్ను రక్షించు।
Verse 17
संसारचक्रक्रमणान्यनेका- न्याविर्भवन्त्यच्युत देहिनां यत् । त्वन्मायया मोहितानां सुरेश कस्ते मायां तरते द्वन्द्वधामा ॥ ३६.१७ ॥
హే అచ్యుతా! దేహధారులకు సంసారచక్రంలో సంచరణకు అనేక విధాలు ప్రదర్శితమవుతాయి. హే సురేశా! నీ మాయచే మోహితులైన వారు ద్వంద్వధామమైన ఆ మాయను ఎవరు దాటగలరు?
Verse 18
अगोत्रमस्पर्शमरूपगन्ध- मनामनिर्देशमजं वरेण्यम् । गोपेन्द्र त्वां यद्युपासन्ति धीराः- स्ते मुक्तिभाजो भवबन्धमुक्ताः ॥ ३६.१८ ॥
హే గోపేంద్రా! గోత్రరహితుడు, అస్పర్శుడు, రూప-గంధాతీతుడు, మనస్సు-వాక్య నిర్దేశాతీతుడు, అజుడు, వరణీయుడు అయిన నిన్ను ధీరులు ఉపాసిస్తే, వారు భవబంధం నుండి విముక్తులై ముక్తిభాజులు అవుతారు.
Verse 19
शब्दातिगं व्योमरूपं विमूर्त्तिं विकर्म्मिणां शुभभावं वरेण्यम् । चक्राब्जपाणिं तु तथोपचारादुक्तं पुराणे सततं नमामि ॥ ३६.१९ ॥
పురాణోక్త విధివిధానాల ప్రకారం ఉపచారాలతో నేను సదా నమస్కరిస్తాను—శబ్దాతీతుడు, వ్యోమస్వరూపుడు, విమూర్తుడు; కర్మనిరతులకు శుభభావస్వరూపుడు, వరణీయుడు; చేతుల్లో చక్రం మరియు పద్మం ధరించినవాడు.
Verse 20
त्रिविक्रमं क्रान्तजगत्त्रयं च चतुर्मूर्त्तिं विश्वगतां क्षितीशम् । शम्भुं विभुं भूतपतिं सुरेशं नमाम्यहं विष्णुमनन्तमूर्त्तिम् ॥ ३६.२० ॥
నేను అనంతమూర్తి విష్ణువుకు నమస్కరిస్తాను—త్రివిక్రముడికి, త్రిలోకాలను అడుగులతో కొలిచినవాడికి; చతుర్మూర్తి, విశ్వవ్యాపి, క్షితీశుడికి; శంభువు, విభువు, భూతపతి, సురేశుడికి.
Verse 21
त्वं देव सर्वाणि चराचराणि सृजस्यथो संहरसे त्वमेव । मां मुक्तिकामं नय देव शीघ्रं यस्मिन् गता योगिनो नापयान्ति ॥ ३६.२१ ॥
హే దేవా! చరాచర సమస్తాన్ని నీవే సృష్టిస్తావు, నీవే సంహరిస్తావు. హే భగవాన్! ముక్తిని కోరే నన్ను శీఘ్రంగా ఆ పదానికి నడిపించు—అక్కడికి చేరిన యోగులు మరల తిరిగి రారు.
Verse 22
जयस्व गोविन्द महानुभाव जयस्व विष्णो जय पद्मनाभ । जयस्व सर्वज्ञ जयाप्रमेय जयस्व विश्वेश्वर विश्वमूर्ते ॥ ३६.२२ ॥
జయము గోవిందా, మహానుభావా; జయము విష్ణో; పద్మనాభునికి జయము. సర్వజ్ఞునికి జయము, అప్రమేయునికి జయము; విశ్వేశ్వరా, విశ్వమూర్తీ, నీకు జయము.
Verse 23
श्रीवराह उवाच । एवं स्तुत्वा तदा राजा निधाय स्वं कलेवरम् । परमात्मनि गोविन्दे लयमागाच्छ शाश्वते ॥ ३६.२३ ॥
శ్రీవరాహుడు పలికెను—ఇలా స్తుతించి ఆ రాజు తన దేహాన్ని విడిచి, శాశ్వత పరమాత్మ అయిన గోవిందునందు లయమై పోయెను.
Frequently Asked Questions
The text juxtaposes two ideals: (1) dharmic governance—rulers enjoy and administer the earth (bhūmi/vasudhā) and perform yajñas, gaining posthumous merit; and (2) renunciant soteriology—hearing the teaching prompts a shift toward tapas, upāsanā of Govinda, and yogic release from saṃsāra. Together these present a continuum from responsible kingship (supporting Pṛthivī’s stability) to liberation-oriented withdrawal.
The chapter uses yuga-chronology rather than ritual calendrics: it explicitly references Kṛtayuga and Tretāyuga, and describes future rulers “in Tretāyuga.” No tithi, nakṣatra, māsa, or seasonal timings are specified for yajña or vrata practice in the provided verses.
Environmental stewardship is implicit in the idiom of Pṛthivī as the governed earth: kings ‘enjoy/hold’ the land (bhūmi, vasudhā) and are accountable through yajña and dharma, suggesting that legitimate rule includes maintaining terrestrial order. The narrative’s turn to renunciation further reduces the burden of acquisitive power on the earth, presenting withdrawal and self-restraint as complementary strategies for preserving balance within Pṛthivī’s domain.
A catalogue of rulers is presented, including names such as Suprabha (identified with the addressed king in Kṛtayuga), Śānti (as a noted Maṇija), Suraśmi, Śaśakarṇa, a Pāñcāla ruler, and other royal figures: Suśānti, Sundara (and Aṅga), Sunda, Muchukunda, Sudyumna, Sumanas, Somadatta, Śubha, Saṃvaraṇa, Suśīla, Vasudāna, Sukhada, Supati, Śambhu (as senāpati), Sukānta, Daśaratha, and Janaka. The chapter frames them as exemplary Tretāyuga nṛpas connected to royal succession traditions.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.