Adhyaya 35: The Account of Soma’s Decline and Restoration, and the Paurṇamāsī Observance

Verse 1

महातपा उवाच । ब्रह्मणो मानसः पुत्रः अत्रिर्नाम महातपाः । तस्य पुत्रोऽभवत्सोमो दक्षजामातृतां गतः ॥ ३५.१ ॥

মহাতপা ক’লে—অত্ৰি নামৰ মহাতপস্বী ব্ৰহ্মাৰ মানসপুত্ৰ আছিল। তেওঁৰ পুত্ৰ সোম; তেওঁ দক্ষৰ জোঁৱাইৰ পদ লাভ কৰিলে।

Verse 2

सप्तविंशति याः कन्या दाक्षायण्यः प्रकीर्तिताः । सोमपत्‍न्योऽतिमन्तव्यास्तासां श्रेष्ठा तु रोहिणी ॥ ३५.२ ॥

দক্ষৰ কন্যা বুলি প্ৰসিদ্ধ সাতাইশ কন্যাক সোম (চন্দ্ৰ)ৰ পত্নীসকল বুলি বুজিব লাগে; তেওঁলোকৰ মাজত ৰোহিণী শ্ৰেষ্ঠ।

Verse 3

तामेव रमते सोमो नेतराः इति शुश्रुमः । इतराः प्रोचुरागत्य दक्षस्यासमतां शशेः ॥ ३५.३ ॥

আমি শুনিছোঁ—সোম কেৱল তাইৰ (ৰোহিণীৰ) সৈতে ৰমে, আনসকলৰ সৈতে নহয়। তেতিয়া আন পত্নীসকলে আহি চন্দ্ৰৰ অসম আচৰণ দক্ষক জনালে।

Verse 4

दक्षोऽप्यसकृदागत्य तमुवाच स नाकरॊत् । समतां सोऽपि तं दक्षः शशापान्तरहितो भव ॥ ३५.४ ॥

দক্ষো বাৰংবার আহি তাক ক’লে; কিন্তু সি মানিল নহ’ল। তেতিয়া দক্ষে তাক শাপ দিলে— “তুমি অন্তৰ্হিত হোৱা, দৃষ্টিৰ পৰা অদৃশ্য হোৱা।”

Verse 5

एवं शप्तस्तु दक्षेण सोमो देहं त्यजेदथ । उवाच सोमो दक्षं तु भवानेवं भविष्यति । अनेकजो विहायेमं ब्रह्मदेहं सनातनम् ॥ ३५.५ ॥

দক্ষৰ শাপত শপ্ত হৈ সোমে তেতিয়া দেহ ত্যাগ কৰিলে। সোমে দক্ষক ক’লে— “তোমাৰ ক্ষেত্ৰতো এনেকুৱাই হ’ব; বহু জন্ম লৈ তুমিও এই সনাতন, ব্ৰহ্মা-প্ৰদত্ত দেহ ত্যাগ কৰিবা।”

Verse 6

एवमुक्त्वा क्षयं सोम आगमद् दक्षशापतः । देवा मनुष्याः पशवो नष्टे सोमे सवीरुधः ॥ ३५.६ ॥

এনেকৈ কৈ সোমে দক্ষৰ শাপৰ ফলত ক্ষয় অৱস্থালৈ গ’ল। সোম ক্ষীণ হোৱাত দেৱতা, মানুহ, পশু আৰু উদ্ভিদলতা—সকলো নাশমুখী হ’ল।

Verse 7

क्षीणाभवंस्तदा सर्वा ओषध्यश्च विशेषतः । क्षयं गच्छद्भिरत्यर्थमोषधीभिः सुरर्षभाः ॥ ३५.७ ॥

তেতিয়া সকলো ঔষধি ক্ষীণ হ’ল, বিশেষকৈ ঔষধীয় উদ্ভিদ। হে দেৱবৃষভসকল, ঔষধিসমূহ অতিশয় ক্ষয়লৈ যেতেই তেওঁলোকো ক্ষীণতালৈ গ’ল।

Verse 8

मूलेषु वीरुधां सोमः स्थित इत्यूचुरातुराः । तेषां चिन्ताऽभवत् तीव्रा विष्णुं च शरणं ययुः ॥ ३५.८ ॥

আতুৰ হৈ তেওঁলোকে ক’লে— “সোম উদ্ভিদৰ মূলত অৱস্থিত।” তেওঁলোকৰ চিন্তা তীব্ৰ হ’ল আৰু তেওঁলোকে শৰণৰূপে বিষ্ণুৰ ওচৰলৈ গ’ল।

Verse 9

भगवानाह तान् सर्वान् ब्रूत किं क्रियते मया । ते चोचुर्देव दक्षेण शप्तः सोमो विनाशितः ॥ ३५.९ ॥

ভগৱানে তেওঁলোক সকলোকে ক’লে—“কোৱা, মোৰ দ্বাৰা কি কৰণীয়?” তেওঁলোকে ক’লে—“হে দেৱ, দক্ষৰ শাপে সোম বিনষ্ট হৈছে।”

Verse 10

तानुवाच तदा देवो मथ्यतां कलशोदधिः । ओषध्यः सर्वतो देवाः प्रक्षिप्याशु सुसंयतैः ॥ ३५.१० ॥

তেতিয়া দেৱে ক’লে—“কলশ-সমুদ্ৰ মথন কৰা হওক। হে দেৱগণ, সকলো দিশৰ পৰা ঔষধি শীঘ্ৰে, সংযমেৰে নিক্ষেপ কৰা।”

Verse 11

एवमुक्त्वा ततो देवान् दध्यौ रुद्रं हरिः स्वयम् । ब्रह्माणं च तथा दध्यौ वासुकिं नेत्रकारणात् ॥ ३५.११ ॥

এনেকৈ কৈ হৰিয়ে নিজে দেৱসকলক ধ্যান কৰিলে—ৰুদ্ৰক ধ্যান কৰিলে, তেনেদৰে ব্ৰহ্মাকো; আৰু চক্ষু-কাৰণত বাসুকিকো ধ্যান কৰিলে।

Verse 12

ते सर्वे तत्र सहिताः ममन्थुर्वरुणालयम् । तस्मिंस्तु मथिते जातः पुनः सोमो महीपते ॥ ३५.१२ ॥

তেওঁলোক সকলোৱে তাত একেলগে হৈ বৰুণৰ আলয়—সমুদ্ৰ—মথন কৰিলে। সেই মথনত, হে মহীপতে, সোম পুনৰ জন্মিল।

Verse 13

योऽसौ क्षेत्रज्ञसंज्ञो वै देहेऽस्मिन् पुरुषः परः । स एव सोमो मन्तव्यो देहिनां जीवसंज्ञितः । परेच्छया स मूर्तिं तु पृथक् सौम्यां प्रपेदिवान् ॥ ३५.१३ ॥

এই দেহত ‘ক্ষেত্ৰজ্ঞ’ নামে অভিহিত যি পৰম পুৰুষ, তেওঁৱেই দেহীসকলৰ মাজত ‘জীৱ’ বুলি পৰিচিত সোম বুলি বুজিব লাগে। পৰম ইচ্ছাৰে তেওঁ পৃথক এক সৌম্য মূর্তি ধাৰণ কৰিছে।

Verse 14

तमॆव देवमनुजाः षोडशेमाश्च देवताः । उपजीवन्ति वृक्षाश्च तथैवोषधयः प्रभुम् ॥ ३५.१४ ॥

মানৱ, দেৱতাসকলৰ ষোলটা গণ, আৰু গছ-গছনি তথা ঔষধি—সকলো সেই এক প্ৰভুক পালনকৰ্তা স্বামী ৰূপে আশ্ৰয় কৰি জীৱন ধাৰে।

Verse 15

रुद्रस्तमेव सकलं दधार शिरसा तदा । तदात्मिका भवन्त्यापो विश्वमूर्तिरसौ स्मृतः ॥ ३५.१५ ॥

তেতিয়া ৰুদ্ৰই সেই সমগ্ৰ তত্ত্বক শিৰত ধাৰণ কৰিলে। জলও সেই একে স্বভাৱময় হয়; তেওঁ ‘বিশ্বমূর্তি’ বুলি স্মৃত।

Verse 16

तस्य ब्रह्मा ददौ प्रीतः पौर्णमासीं तिथिं प्रभुः । तस्यामुपोषयेद् राजंस्तमर्थं प्रतिपादयेत् ॥ ३५.१६ ॥

প্ৰসন্ন হৈ প্ৰভু ব্ৰহ্মাই তেওঁক পৌৰ্ণমাসী তিথি দান কৰিলে। সেই দিনা, হে ৰাজন, উপবাস কৰি সেই ব্ৰতৰ উদ্দেশ্য সম্পন্ন কৰিব লাগে।

Verse 17

यवान्नहारश्च भवेत् तस्य ज्ञानं प्रयच्छति । कान्तिं पुष्टिं च राजेन्द्र धनं धान्यं च केवलम् ॥ ३५.१७ ॥

যদি কোনোবাই যৱক আহাৰ কৰি জীৱন ধাৰে, তেন্তে সেয়া তাক জ্ঞান দান কৰে; হে ৰাজেন্দ্ৰ, বিশেষকৈ কান্তি, পুষ্টি, ধন আৰু ধান্যও দিয়ে।