Adhyaya 35: The Account of Soma’s Decline and Restoration, and the Paurṇamāsī Observance

Verse 1

महातपा उवाच । ब्रह्मणो मानसः पुत्रः अत्रिर्नाम महातपाः । तस्य पुत्रोऽभवत्सोमो दक्षजामातृतां गतः ॥ ३५.१ ॥

ମହାତପା କହିଲେ—ଅତ୍ରି ନାମକ ମହାତପସ୍ବୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମାନସପୁତ୍ର ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ସୋମ; ସେ ଦକ୍ଷଙ୍କ ଜାମାତା ହେଲେ।

Verse 2

सप्तविंशति याः कन्या दाक्षायण्यः प्रकीर्तिताः । सोमपत्‍न्योऽतिमन्तव्यास्तासां श्रेष्ठा तु रोहिणी ॥ ३५.२ ॥

ଦକ୍ଷଙ୍କ କନ୍ୟାମାନେ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସତାଇଶି କନ୍ୟା ସୋମ (ଚନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କ ପତ୍ନୀମାନେ ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରୋହିଣୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।

Verse 3

तामेव रमते सोमो नेतराः इति शुश्रुमः । इतराः प्रोचुरागत्य दक्षस्यासमतां शशेः ॥ ३५.३ ॥

ଆମେ ଶୁଣିଛୁ—ସୋମ ତାହାରେ (ରୋହିଣୀରେ) ମାତ୍ର ରମେ, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କରେ ନୁହେଁ। ତେଣୁ ଅନ୍ୟା ପତ୍ନୀମାନେ ଆସି ଶଶୀଙ୍କ ଅସମତାକୁ ଦକ୍ଷଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ।

Verse 4

दक्षोऽप्यसकृदागत्य तमुवाच स नाकरॊत् । समतां सोऽपि तं दक्षः शशापान्तरहितो भव ॥ ३५.४ ॥

ଦକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ପୁନଃପୁନଃ ଆସି ତାକୁ କହିଲେ; କିନ୍ତୁ ସେ ମାନିଲା ନାହିଁ। ତେବେ ଦକ୍ଷ ତାକୁ ଶାପ ଦେଲେ— “ତୁମେ ଅନ୍ତର୍ହିତ ହେଉ, ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଉ।”

Verse 5

एवं शप्तस्तु दक्षेण सोमो देहं त्यजेदथ । उवाच सोमो दक्षं तु भवानेवं भविष्यति । अनेकजो विहायेमं ब्रह्मदेहं सनातनम् ॥ ३५.५ ॥

ଦକ୍ଷଙ୍କ ଶାପରେ ଶପ୍ତ ହୋଇ ସୋମ ତେବେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ସୋମ ଦକ୍ଷଙ୍କୁ କହିଲେ— “ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ହେବ; ଅନେକ ଜନ୍ମ ନେଇ ଆପଣ ମଧ୍ୟ ଏହି ସନାତନ, ବ୍ରହ୍ମା-ପ୍ରଦତ୍ତ ଦେହକୁ ଛାଡ଼ିବେ।”

Verse 6

एवमुक्त्वा क्षयं सोम आगमद् दक्षशापतः । देवा मनुष्याः पशवो नष्टे सोमे सवीरुधः ॥ ३५.६ ॥

ଏପରି କହି ସୋମ ଦକ୍ଷଶାପରେ କ୍ଷୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ସୋମ କ୍ଷୀଣ ହେବାରେ ଦେବ, ମନୁଷ୍ୟ, ପଶୁ ଓ ଉଦ୍ଭିଦଲତା—ସମସ୍ତେ ନାଶମୁଖୀ ହେଲେ।

Verse 7

क्षीणाभवंस्तदा सर्वा ओषध्यश्च विशेषतः । क्षयं गच्छद्भिरत्यर्थमोषधीभिः सुरर्षभाः ॥ ३५.७ ॥

ସେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଓଷଧି କ୍ଷୀଣ ହେଲା, ବିଶେଷକରି ଔଷଧୀୟ ଉଦ୍ଭିଦ। ହେ ଦେବବୃଷଭମାନେ, ଓଷଧିମାନେ ଅତ୍ୟଧିକ କ୍ଷୟକୁ ଯାଉଥିବାରୁ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଶୋଷିତ ହେଲେ।

Verse 8

मूलेषु वीरुधां सोमः स्थित इत्यूचुरातुराः । तेषां चिन्ताऽभवत् तीव्रा विष्णुं च शरणं ययुः ॥ ३५.८ ॥

ଆତୁର ହୋଇ ସେମାନେ କହିଲେ— “ସୋମ ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କ ମୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ।” ସେମାନଙ୍କ ଚିନ୍ତା ତୀବ୍ର ହେଲା ଏବଂ ସେମାନେ ଶରଣରୂପେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ।

Verse 9

भगवानाह तान् सर्वान् ब्रूत किं क्रियते मया । ते चोचुर्देव दक्षेण शप्तः सोमो विनाशितः ॥ ३५.९ ॥

ଭଗବାନ୍ ସେମାନଙ୍କ ସମସ୍ତଙ୍କୁ କହିଲେ—“କୁହ, ମୋ ଦ୍ୱାରା କଣ କରିବା ଉଚିତ?” ସେମାନେ କହିଲେ—“ହେ ଦେବ, ଦକ୍ଷଙ୍କ ଶାପରେ ସୋମ ନଶ୍ଟ ହୋଇଛି।”

Verse 10

तानुवाच तदा देवो मथ्यतां कलशोदधिः । ओषध्यः सर्वतो देवाः प्रक्षिप्याशु सुसंयतैः ॥ ३५.१० ॥

ତେବେ ଦେବ କହିଲେ—“କଳଶ-ସମୁଦ୍ରକୁ ମଥନ କର। ହେ ଦେବମାନେ, ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଔଷଧିଗୁଡ଼ିକୁ ଶୀଘ୍ର, ସଂୟମରେ ପକାଅ।”

Verse 11

एवमुक्त्वा ततो देवान् दध्यौ रुद्रं हरिः स्वयम् । ब्रह्माणं च तथा दध्यौ वासुकिं नेत्रकारणात् ॥ ३५.११ ॥

ଏଭଳି କହି ହରି ସ୍ୱୟଂ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ—ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ, ତଥା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ; ଏବଂ ନେତ୍ର-କାରଣରୁ ବାସୁକିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଧ୍ୟାନ କଲେ।

Verse 12

ते सर्वे तत्र सहिताः ममन्थुर्वरुणालयम् । तस्मिंस्तु मथिते जातः पुनः सोमो महीपते ॥ ३५.१२ ॥

ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ସେଠାରେ ଏକତ୍ର ହୋଇ ବରୁଣଙ୍କ ଆଲୟ—ସମୁଦ୍ର—କୁ ମଥନ କଲେ। ସେହି ମଥନରେ, ହେ ମହୀପତେ, ସୋମ ପୁନର୍ବାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।

Verse 13

योऽसौ क्षेत्रज्ञसंज्ञो वै देहेऽस्मिन् पुरुषः परः । स एव सोमो मन्तव्यो देहिनां जीवसंज्ञितः । परेच्छया स मूर्तिं तु पृथक् सौम्यां प्रपेदिवान् ॥ ३५.१३ ॥

ଏହି ଦେହରେ ‘କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ’ ନାମରେ ପରିଚିତ ଯେ ପରମ ପୁରୁଷ, ସେଇ ଦେହୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ‘ଜୀବ’ ଭାବେ ଅଭିହିତ ସୋମ ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ। ପରେଚ୍ଛାରେ ସେ ପୃଥକ୍ ସୌମ୍ୟ ମୂର୍ତ୍ତି ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି।

Verse 14

तमॆव देवमनुजाः षोडशेमाश्च देवताः । उपजीवन्ति वृक्षाश्च तथैवोषधयः प्रभुम् ॥ ३५.१४ ॥

ମନୁଷ୍ୟମାନେ, ଦେବତାଙ୍କ ଷୋଳ ଗଣ, ଏବଂ ବୃକ୍ଷ ଓ ଔଷଧିମାନେ—ସମସ୍ତେ ସେହି ଏକ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପୋଷକ ସ୍ୱାମୀ ଭାବେ ଆଶ୍ରୟ କରି ଜୀବନ ଧାରଣ କରନ୍ତି।

Verse 15

रुद्रस्तमेव सकलं दधार शिरसा तदा । तदात्मिका भवन्त्यापो विश्वमूर्तिरसौ स्मृतः ॥ ३५.१५ ॥

ତେବେ ରୁଦ୍ର ସେହି ସମଗ୍ର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ନିଜ ଶିର ଉପରେ ଧାରଣ କଲେ। ଜଳମାନେ ମଧ୍ୟ ସେହି ସ୍ୱଭାବମୟ ହୁଅନ୍ତି; ସେ ‘ବିଶ୍ୱମୂର୍ତ୍ତି’ ଭାବେ ସ୍ମୃତ।

Verse 16

तस्य ब्रह्मा ददौ प्रीतः पौर्णमासीं तिथिं प्रभुः । तस्यामुपोषयेद् राजंस्तमर्थं प्रतिपादयेत् ॥ ३५.१६ ॥

ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ପ୍ରଭୁ ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ପୌର୍ଣ୍ଣମାସୀ ତିଥି ଦାନ କଲେ। ସେହି ଦିନ, ହେ ରାଜନ୍, ଉପବାସ କରି ସେହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 17

यवान्नहारश्च भवेत् तस्य ज्ञानं प्रयच्छति । कान्तिं पुष्टिं च राजेन्द्र धनं धान्यं च केवलम् ॥ ३५.१७ ॥

ଯଦି କେହି ଯବକୁ ଆହାର ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରେ, ତେବେ ତାହା ତାକୁ ଜ୍ଞାନ ଦାନ କରେ; ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ବିଶେଷତଃ କାନ୍ତି, ପୁଷ୍ଟି, ଧନ ଓ ଧାନ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଦେଇଥାଏ।