Srstikhanda
मुनिप्रश्नवर्णनम् (Description of the Sages’ Questions)
అధ్యాయం 1 మంగళశ్లోకాలతో ప్రారంభమై, శివుడిని సృష్టి-స్థితి-లయాలకు ఏకకారణుడిగా, శుద్ధచైతన్యస్వరూపుడిగా, మాయాతీతుడై ఉండి కూడా మాయకు ఆధారముగా స్తుతిస్తుంది. అనంతరం పురాణీయ సంభాషణా వేదిక స్థాపించబడుతుంది—నైమిషారణ్యంలో శౌనకప్రధాన మునులు విద్యేశ్వరసంహిత (ప్రత్యేకంగా సాధ్యసాధన-ఖండం) శుభకథను విని భక్తిశ్రద్ధలతో సూతుని సమీపిస్తారు. వారు సూతునికి ఆశీర్వదించి, ఆయన వాక్యధారలో జ్ఞానామృతపు అక్షయ మాధుర్యం ప్రవహిస్తుందని చెప్పి మరింత శైవధర్మోపదేశం కోరుతారు. వ్యాసకృపవల్ల సూతుని ప్రామాణ్యం స్థిరపడి, అతడు భూత-వర్తమాన-భవిష్యజ్ఞుడని పేర్కొనబడుతుంది. ఈ అధ్యాయం శివతత్త్వ మహిమ, ప్రధాన సంభాషకుల పరిచయం, భక్తితో ప్రశ్నించడం మరియు శ్రద్ధగా శ్రవణం చేయడం శైవసిద్ధాంత గ్రహణానికి సరైన ధోరణి అని నిర్ధారించి, రాబోయే సృష్ట్యుపాఖ్యానానికి ప్రవేశద్వారమవుతుంది।
नारदतपोवर्णनम् (Nārada’s Austerities Described)
ఈ అధ్యాయంలో సూతుడు నారదుని వర్ణిస్తాడు—బ్రహ్మపుత్రుడు, నియమశీలుడు, తపస్సులో నిమగ్నుడు. వేగంగా ప్రవహించే దివ్య నది సమీపంలో హిమాలయ గుహా ప్రాంతాన్ని అన్వేషించి, కాంతిమంతమైన అలంకృత ఆశ్రమానికి చేరి దీర్ఘ తపస్సు చేస్తాడు—స్థిరాసనం, మౌనం, ప్రాణాయామం, బుద్ధిశుద్ధి. చివరికి “అహం బ్రహ్మ” అనే అద్వైత భావంతో సమాధిని పొందీ బ్రహ్మసాక్షాత్కారోన్ముఖ జ్ఞానాన్ని పొందుతాడు. అతని తపోబలంతో లోకాల్లో కలకలం చెలరేగి, శక్రుడు/ఇంద్రుడు భయపడి తనాధిపత్యానికి ముప్పుగా భావించి విఘ్నం కలిగించేందుకు స్మరుడు/కామదేవుణ్ణి పిలిచి నారదుని ధ్యానం భంగం చేయమని కామశక్తిని ప్రయోగించమని ఆజ్ఞాపిస్తాడు।
नारदमोहवर्णनम् — Description of Nārada’s Delusion
అధ్యాయము 3 సంభాషణతో ప్రారంభమవుతుంది. విష్ణువు వెళ్లిన తరువాత ఏమి జరిగింది? నారదుడు ఎక్కడికి వెళ్లాడు? అని ఋషులు వినయంగా ప్రశ్నిస్తారు. వ్యాసుని ద్వారా సూతుడు చెప్పినది—శివుని సంకల్పంతో మాయానిపుణుడైన విష్ణువు క్షణంలోనే ఒక అద్భుత మాయను విస్తరించాడు. మునుల మార్గమధ్యంలో అపార విస్తీర్ణమున్న, మనోహరమైన మహానగరం ప్రత్యక్షమవుతుంది—వైవిధ్య వైభవాలతో నిండినది, స్త్రీపురుషులతో కిటకిటలాడేది, చాతుర్వర్ణ్య వ్యవస్థతో సంపూర్ణ సమాజరూపం. అక్కడ ధనవంతుడు, శక్తిమంతుడు అయిన రాజు శీలనిధి తన కుమార్తె స్వయంవరానికి మహోత్సవం నిర్వహిస్తాడు. అన్ని దిక్కుల నుంచీ అలంకృత రాజకుమారులు వధువును పొందాలనే ఆశతో వస్తారు. ఈ దృశ్యాన్ని చూసి నారదుడు మోహంలో పడతాడు; కుతూహలం, కోరిక పెరిగి రాజద్వారానికి చేరుతాడు—మాయ, ఆకర్షణ, అహంకారశిక్ష అనే ధర్మతత్త్వ బోధకు ఇది పీఠిక.
नारदस्य विष्णूपदेशवर्णनम् — Nārada and Viṣṇu: Instruction after Delusion
అధ్యాయము 4 సృష్ట్యుపాఖ్యానాన్ని కొనసాగిస్తూ, విమోహితుడైన నారదుని వృత్తాంతాన్ని వివరిస్తుంది. శివగణులపై యథోచిత శాపం విధించినప్పటికీ శివేచ్ఛవలన ఇంకా జాగృతుడుకాక, హరికృత ఛలాన్ని స్మరించి అసహ్య క్రోధంతో నారదుడు విష్ణులోకానికి వెళ్తాడు. అక్కడ విష్ణువును ద్వైతభావం, జగన్మోహనశక్తి అని దూషిస్తూ, మోహినీ ప్రసంగం మరియు అసురులకు అమృతం బదులు వారుణీ పంచిన ఘటనను ప్రస్తావించి కఠిన వచనాలు పలుకుతాడు. ఈ వాదన ద్వారా మాయ యొక్క నియంత్రణ వెల్లడవుతుంది—దైవ యుక్తులు నైతిక అराजకత కాదు, పరశైవ సంకల్పాధీనమైన నియంత్రిత లీలా. తదుపరి భాగం విష్ణువు ఉపదేశంగా మారి, నారదుని ప్రతిక్రియాత్మక బుద్ధిని శాంతింపజేసి క్రోధాన్ని తగ్గించి, దేవతల పాత్రలు మరియు సృష్టి కార్యంలో మోహం యొక్క ప్రయోజనాన్ని స్పష్టపరుస్తుంది.
नारदप्रश्नवर्णन (Nāradapraśna-varṇana) — “Account of Nārada’s Inquiry”
ఈ అధ్యాయంలో సూతుడు వర్ణిస్తాడు—హరి (విష్ణువు) అంతర్ధానమైన తరువాత నారదుడు భూమిపై సంచరిస్తూ అనేక శివరూపాలు, శివలింగాలను దర్శిస్తాడు; అవి భుక్తి, ముక్తి ప్రసాదకమని చెప్పబడతాయి. అక్కడ ఇద్దరు శివగణులు నారదుణ్ని గుర్తించి భక్తితో నమస్కరించి, ఆయన పాదాలను పట్టుకొని పూర్వశాప విమోచనాన్ని వేడుకుంటారు. వారు—మేము స్వభావతః అపరాధులు కాము; రాజకుమార్తె స్వయంవర సందర్భంలో మాయామోహం వల్ల తప్పు జరిగింది అని వివరిస్తారు. నారదశాపం కూడా పరేశ్వర ప్రేరణేనని భావించి, ఫలాన్ని తమ స్వకర్మఫలంగా స్వీకరిస్తారు; ఎవరికీ నింద వేయరు. వారి భక్తివాక్యాలు విని నారదుడు స్నేహంతో పశ్చాత్తాపం చెంది అనుగ్రహానికి దారి చూపుతాడు; ఇలా కర్మబాధ్యత, దైవవ్యవస్థ, వినయంతో సమాధానం, లింగదర్శన పవిత్రత ఈ అధ్యాయంలో ప్రతిపాదించబడతాయి।
विष्णूत्पत्तिवर्णनम् (Description of the Origin/Manifestation of Viṣṇu)
అధ్యాయం 6లో బ్రహ్మదేవుడు లోకహితార్థంగా చేసిన సద్గుణ ప్రశ్నకు బోధనాత్మక సమాధానం ఇస్తాడు. ఈ ఉపదేశాన్ని వినడం వల్ల సమస్త పాపనాశనం జరుగుతుందని, ‘అనామయం’ నిర్దోషమైన శివతత్త్వాన్ని వివరిస్తానని చెబుతాడు. తరువాత ప్రళయస్థితి వర్ణన—చరాచర జగత్తు లయమైనప్పుడు అంతా తమోమయం; సూర్యచంద్రులు, పగలు-రాత్రి, అగ్ని, వాయువు, భూమి, జలం కూడా లేవు. నిషేధమార్గంగా—దృశ్యగుణాలు లేవు, శబ్ద-స్పర్శలు లేవు, గంధ-రూపాలు అవ్యక్తం, రుచి లేదు, దిశాభావన కూడా లేదు అని చెప్పబడుతుంది. శివతత్త్వాన్ని బ్రహ్మా, విష్ణువులు కూడా యథార్థంగా పూర్తిగా తెలుసుకోలేరని బ్రహ్మదేవుడు అంగీకరిస్తాడు. అది మనో-వాక్కులకు అతీతం, నామ-రూప-వర్ణరహితం, స్థూలమూ కాదు సూక్ష్మమూ కాదు; యోగులు అంతరాకాశంలో దర్శిస్తారు. ఈ అప్రకట శివాధారంలోనే విష్ణువు అవతరణ స్థాపించబడుతుంది—అవ్యక్త ప్రళయం నుండి సృష్టిక్రమం ప్రారంభమయ్యే వేళ విష్ణువు ప్రాదుర్భావం.
विष्णु-ब्रह्म-विवाद-वर्णनम् (Description of the Viṣṇu–Brahmā Dispute and Brahmā’s Confusion)
అధ్యాయం 7లో నిద్రిస్తున్న నారాయణుని నాభి నుండి పుట్టిన పద్మం నుండి బ్రహ్మదేవుని అవతరణను వర్ణిస్తుంది. ఆ కమలం అపరిమితమైనది, ప్రకాశవంతమైనది; సృష్టి యొక్క విశ్వవ్యాప్తిని సూచిస్తుంది. చతుర్ముఖ హిరణ్యగర్భ బ్రహ్మ తనను తాను గుర్తించినప్పటికీ, మాయ ప్రభావంతో కమలం దాటి తన జనకుడెవరో తెలుసుకోలేడు; తన స్వరూపం, ప్రయోజనం, ఉద్భవం గురించి ప్రశ్నిస్తాడు. ఈ గందరగోళం మహేశ్వరుని లీలా-రూప మాయామోహనమేనని గ్రంథం చెబుతుంది. కారణత్వం, అధికారం విషయంలో ఉన్నత దేవతలకూ సందేహం కలగవచ్చని, మోహం తొలగి ప్రకటన వెనుకనున్న పరమ తత్త్వాన్ని గుర్తించినప్పుడే సమ్యగ్జ్ఞానం కలుగుతుందని ఈ అధ్యాయం బోధిస్తుంది. తదుపరి వివాదానికి మూలం అజ్ఞానమే అని స్థాపిస్తుంది।
शब्दब्रह्मतनुवर्णनम् — Description of the Form of Śabda-Brahman
ఈ అధ్యాయంలో శబ్దం/నాదం బ్రహ్మ-శివుని ప్రకాశక రూపమని తాత్త్వికంగా వివరించబడింది. బ్రహ్ముడు చెబుతాడు—దీనులపై కరుణగలవాడు, అహంకారనాశకుడు శంభువు, దేవతల దర్శనాభిలాష సందర్భంలో స్పందిస్తాడు. అప్పుడు స్పష్టంగా, దీర్ఘంగా (ప్లుత) వినిపించే ‘ఓం’ నాదం ఉద్భవిస్తుంది. విష్ణువు ధ్యానపూర్వకంగా ఆ మహాధ్వనికి మూలాన్ని అన్వేషించి, లింగ సంబంధంగా ఓంకారంలోని అకార, ఉకార, మకార మరియు అంత్య నాదాన్ని దర్శిస్తాడు. సూర్యమండలము, అగ్నితేజస్సు, చంద్రశీతల కాంతి, స్ఫటికశుద్ధి వంటి ఉపమాలతో వర్ణ-దిశా-తత్త్వస్థాయులు సూచించబడతాయి. చివరికి తురీయాతీతమైన, నిర్మల, నిష్కల, నిశ్చల పరతత్త్వం—అద్వైతం, శూన్యసదృశం, బాహ్య-అంతర భేదాతీతం, అయినా రెండింటికీ ఆధారం—అని ప్రతిపాదించబడుతుంది.
शिवतत्त्ववर्णनम् (Śiva-tattva-varṇana) — “Description/Exposition of the Principle of Śiva”
అధ్యాయము 9లో భక్తి-స్తుతులకు స్పందనగా శివుని కృపామయ స్వయంప్రకటన, తదనంతరం ప్రమాణజ్ఞాన ప్రసాదము వర్ణించబడుతుంది. బ్రహ్ముడు చెబుతాడు—మహాదేవుడు పరమ ప్రసన్నుడై కరుణానిధిగా ప్రత్యక్షమవుతాడు; పంచవక్త్రుడు, త్రినేత్రుడు, జటాధారి, భస్మలిప్త దేహము, ఆభరణభూషితుడు, బహుభుజుడు—ఇది కేవలం అలంకారం కాదు, దివ్య ప్రకటనరూపం. విష్ణువు బ్రహ్మతో కలిసి స్తోత్రం చేసి భక్తితో శివుని సమీపిస్తాడు. అప్పుడు శివుడు తన ‘శ్వాసరూపేణ’ నిగమాన్ని ప్రసాదించి, విష్ణువుకు జ్ఞానాన్ని ఉపదేశిస్తాడు; తరువాత బ్రహ్మకూ అదే పరమాత్మ జ్ఞానాన్ని అనుగ్రహిస్తాడని చెప్పి, ప్రకటన అనుగ్రహాధీనమని చూపుతాడు. అనంతరం విష్ణువు—శివుడు ఎలా ప్రసన్నుడవుతాడు, ఎలా పూజించాలి, ఎలా ధ్యానించాలి, ఎలా అనుకూల/వశ్యుడవుతాడు, శివాజ్ఞతో ఏ కర్మలు చేయాలి—అని ప్రశ్నించి, శివతత్త్వాధారిత శైవాచారానికి పునాది వేస్తాడు.
रुद्र-विष्णोः ऐकत्व-उपदेशः तथा धर्म-आज्ञा (Instruction on Rudra–Viṣṇu Unity and Divine Injunctions)
ఈ అధ్యాయంలో పరమేశ్వరుడు రుద్రశివుడు విష్ణువుకు జగద్వ్యవస్థాపన, భక్తిధర్మం గురించి విధినిర్దేశాలు ఇస్తాడు. బ్రహ్మ సృష్టించిన లోకంలో దుఃఖం పెరిగినప్పుడు విష్ణువు దృఢంగా కార్యాచరణ చేసి సమష్టి క్లేశాన్ని తొలగించాలి; అలాగే అన్ని లోకాలలో పూజ్యుడిగా గౌరవింపబడాలి అని ఆజ్ఞాపిస్తాడు. కఠిన కార్యాలు, బలమైన శత్రువుల నియంత్రణలో శివుడు సహాయం చేస్తానని హామీ ఇస్తాడు; ధర్మకీర్తి విస్తరణకు, జీవతారణకు విష్ణువు వివిధ అవతారాలు ధరించమని ఉపదేశిస్తాడు. రుద్ర-హరి పరస్పరం ధ్యేయులు, వారి మధ్య నిజమైన భేదం లేదు—తత్త్వంగా, వరప్రసాదంగా, లీలలో కూడా ఏకత్వమే అని ప్రతిపాదిస్తాడు. విష్ణువును దూషించే రుద్రభక్తులు పుణ్యహానితో శివాజ్ఞచే నరకపాతానికి గురవుతారు; విష్ణువు భోగమోక్షప్రదుడు, భక్తులచే పూజ్యుడు, ధర్మరక్షణలో నిగ్రహ-అనుగ్రహాలను నిర్వహిస్తాడు.
लिङ्गपूजनसंक्षेपः (Concise Teaching on Liṅga Worship / Śiva-arcana-vidhi)
అధ్యాయము 11లో ఋషులు సూతుని శైవకథ యొక్క పవిత్రీకరణ శక్తిని స్తుతిస్తూ, ప్రత్యేకంగా లింగోత్పత్తి యొక్క అద్భుతమైన, మంగళకరమైన వృత్తాంతాన్ని స్మరిస్తారు; దాని శ్రవణంతో దుఃఖం తొలగుతుంది. బ్రహ్మా–నారద సంభాషణ కొనసాగింపుగా, శివుడు ప్రసన్నుడగుటకు శివార్చన-విధి ఎలా చేయాలో స్పష్టంగా వివరించమని వారు కోరుతారు; ప్రశ్నలో బ్రాహ్మణ, క్షత్రియ, వైశ్య, శూద్ర అన్ని వర్ణాలూ చేర్చబడతాయి. సూతుడు ఇది ‘రహస్యము’ అని చెప్పి, తాను విన్నది-అర్థం చేసుకున్నదే విధంగా చెప్పుతానని ప్రతిజ్ఞ చేసి, వ్యాస–సనత్కుమార–ఉపమన్యు–కృష్ణ–బ్రహ్మ–నారద పరంపరను స్థాపిస్తాడు. అనంతరం బ్రహ్మ వాక్యం ప్రారంభమై, లింగపూజ అంత విస్తారమైనది—వందేళ్లలోనూ పూర్తిగా చెప్పలేము; అందుకే సంక్షేపంగా ఉపదేశిస్తానని అంటాడు. ఈ విధంగా అధ్యాయం శ్రవణం రక్షకత్వం, పరంపరా ప్రమాణం, మరియు లింగార్చన యొక్క సంక్షిప్తమైన కానీ అధికారిక రూపరేఖను సిద్ధం చేస్తుంది।
सेवातत्त्वप्रश्नः — The Question of Whom to Serve (Sevā) for the Removal of Suffering
ఈ అధ్యాయంలో నారదుడు శివనిష్ఠతో ఉన్న ప్రజాపతి బ్రహ్మను స్తుతించి మరింత విస్తారంగా ఉపదేశం కోరుతాడు. బ్రహ్మ పూర్వవృత్తాంతాన్ని చెబుతాడు—ఋషులు, దేవతలను సమీకరించి క్షీరసాగర తీరానికి, భగవాన్ విష్ణువు ధామానికి వెళ్తాడు. అక్కడ విష్ణువు శివపాదపద్మాలను స్మరించుకుంటూ బ్రహ్మను మరియు సురఋషులను వారి ఉద్దేశ్యం ఏమిటని అడుగుతాడు. దేవతలు కరజోడించి—‘దుఃఖనాశానికి ఎవరి నిత్యసేవ చేయాలి?’ అని ప్రశ్నిస్తారు. భక్తవత్సలుడైన విష్ణువు కరుణతో సత్య సేవా-భక్తి లక్షణాలు, ఫలాలు, మరియు సేవ మోక్షదాయకమయ్యే తత్త్వాన్ని బోధిస్తూ శివపరత్వాన్ని సూచిస్తాడు।
पूजाविधिः (Pūjā-vidhiḥ) — The Supreme Procedure of Worship (Morning Observances)
అధ్యాయం 13లో బ్రహ్మా ‘అనుపమ’ పూజావిధిని ప్రకటిస్తాడు; అది సమస్త ఇష్టఫలాలు, సుఖాన్ని ప్రసాదిస్తుంది. బ్రాహ్మముహూర్తంలో లేచి సాంబక శివుని స్మరించడం, జగత్క్షేమార్థం జాగరణ-ప్రార్థన చేయడం, తన నైతిక అసమర్థతను నివేదించి మహాదేవుని హృదయస్థ నియోగమే ఆశ్రయమని చెప్పడం మొదటి క్రమం. తరువాత శౌచవిధి—గురుపాదస్మరణ, యథాదిశ మలమూత్రత్యాగం, మట్టి-నీటితో దేహశుద్ధి, చేతులు-కాళ్లు కడగడం, దంతధావనం, పునఃపునః ఆచమనం—వివరిస్తుంది. కొన్ని తిథులు, వారాలలో దంతధావనం వర్జ్యం; శ్రాద్ధం, సంక్రాంతి, గ్రహణం, తీర్థం, ఉపవాసం వంటి సందర్భాలలో దేశ-కాలానుసార నియమాలు సూచించబడతాయి. ఇలా అధికారిక ఉపచారాలకంటే ముందే స్మరణ, శుద్ధి, శుభకాల నియమశీలతతో పూజ ప్రారంభమవుతుందని అధ్యాయం బోధిస్తుంది।
पुष्पार्पण-विनिर्णयः (Determination of Flower-Offerings to Śiva)
అధ్యాయం 14లో ఋషులు సూతుని అడుగుతారు—శివపూజలో ఏ పుష్పాన్ని అర్పిస్తే ఏ ఫలం నిశ్చయంగా లభిస్తుంది? సూతుడు ఇది ‘పుష్పార్పణ-వినిర్ణయం’ అని, పూర్వం నారదుడు ప్రశ్నించగా బ్రహ్మదేవుడు సమాధానమిచ్చిన ఉపదేశమని పరంపరా-ప్రామాణ్యంతో స్థాపిస్తాడు. తరువాత కమలం, బిల్వపత్రం, శతపత్రం, శంఖపుష్పం మొదలైన పుష్పద్రవ్యాలు మరియు వాటి ఫలితాలు—లక్ష్మీ/సంపద, పాపనాశనం, లక్షాది పెద్ద సంఖ్యలో అర్పణచేస్తే విశేషఫలం—అని క్రమంగా చెప్పబడతాయి. ప్రస్థ, పల, టంక వంటి ప్రమాణాలతో పుష్పాల పరిమాణం/లెక్కింపు సమానతలను చూపి విధిని ప్రమాణబద్ధం చేస్తుంది. లింగపూజ, అక్షత/తండుల, చందనలేపనం, జలధారా-అభిషేకం వంటి పూజాంగాల ప్రస్తావనతో పుష్పార్పణం విస్తృత శివపూజావిధానంలో భాగమని తెలియజేస్తుంది. మొత్తంగా ద్రవ్యము, ప్రమాణము, భక్తిభావము అనుసరించి కామ్యఫలసిద్ధి నుండి శివాభిముఖ నిష్కామత్వం వరకు లాభాలను సూచించే అధ్యాయం ఇది.
हंस-वराह-रूपग्रहण-कारणम् (The Reason for Assuming the Swan and Boar Forms)
అధ్యాయము 15 లింగ-ప్రసంగానంతర సంభాషణను కొనసాగిస్తుంది. నారదుడు బ్రహ్మను, ముందుగా విన్న శైవ పవిత్ర కథను స్తుతించి, తరువాత ఏమి జరిగిందో మరియు సృష్టి విధానం ఏమిటో స్పష్టంగా అడుగుతాడు. బ్రహ్ముడు చెబుతాడు—నిత్య శివస్వరూపుడైన పరమేశ్వరుడు అంతర్ధానమైన తరువాత తాను, విష్ణువు విశేష ఆనందం మరియు ఉపశమనం పొందాము. ఆపై లోకాల సృష్టి, పాలన-నియంత్రణ సంకల్పంతో బ్రహ్ముడు హంసరూపం, విష్ణువు వరాహరూపం ధరించారు. నారదుడు సందేహం వేస్తాడు—ఇతర రూపాలను విడిచి ఇవే ఎందుకు? సూతుని ద్వారా బ్రహ్ముడు ముందుగా శివపాదస్మరణ చేసి, హంస యొక్క ఊర్ధ్వగమన స్థైర్యం మరియు తత్త్వ-అతత్త్వ వివేకం (పాలు-నీరు వేరు చేసే ఉపమా) ఆధారంగా ఈ రూపగ్రహణానికి ప్రతీకాత్మక-కార్య కారణాన్ని వివరిస్తాడు. ఈ అధ్యాయం దివ్యరూపాలు సృష్టికార్యానికి, ఆధ్యాత్మిక బోధకు సంకేతవాహకాలని చెప్పి శివప్రాధాన్యాన్ని బలపరుస్తుంది.
सृष्टिक्रमवर्णनम् / Description of the Sequence of Creation
ఈ అధ్యాయంలో బ్రహ్మ నారదునికి సృష్టి యొక్క సాంకేతిక క్రమం మరియు వ్యవస్థాపనను వివరిస్తాడు. శబ్దాది సూక్ష్మ తత్త్వాల నుండి పంచీకరణ ద్వారా ఆకాశం, వాయువు, అగ్ని, జలం, పృథివి అనే స్థూల భూతాల ఉత్పత్తి, తరువాత పర్వతాలు, సముద్రాలు, వృక్షాలు మొదలైనవి, అలాగే కళా-యుగ చక్రాల ద్వారా కాలవ్యవస్థను చెబుతాడు. ఇవన్నీ చేసినా తృప్తి లేక సామ్బ శివుని ధ్యానించిన తరువాత, నేత్రాలు, హృదయం, శిరస్సు, ప్రాణాలు మొదలైన వాటి నుండి సాధకులను మరియు ప్రధాన ఋషులను సృష్టిస్తాడు. సంకల్పం నుండి ధర్మం ఉద్భవిస్తుంది—అది సమస్త సాధనలకు సాధనమై; బ్రహ్మ ఆజ్ఞతో మానవరూపం ధరించి సాధకుల ద్వారా వ్యాప్తి చెందుతుంది. తరువాత వివిధ అవయవాల నుండి అనేక సంతానాన్ని సృష్టించి దేవ-అసురాది భిన్న దేహాలలో నియమిస్తాడు. చివరికి శంకరుని అంతఃప్రేరణతో తన దేహాన్ని విభజించి ద్విరూపుడై, శివాధీనమైన విభేద సృష్టి విధానానికి సంకేతం ఇస్తాడు.
कैलासगमनं कुबेरसख्यं च — Śiva’s Journey to Kailāsa and His Friendship with Kubera
అధ్యాయము 17 సంభాషణాత్మకంగా సాగుతుంది. సూతుడు చెబుతాడు—బ్రహ్మదేవుని పూర్వ వచనాలు విని నారదుడు మళ్లీ భక్తితో ప్రశ్నిస్తాడు: శంకరుడు కైలాసానికి ఎలా వచ్చాడు, కుబేరుడు (ధనద)తో ఆయన స్నేహం ఏ కారణాల వల్ల ఏర్పడింది, అక్కడ సంపూర్ణ మంగళ శివాకృతిలో భగవాన్ ఏమి చేశాడు? బ్రహ్మా ఈ కథను చెప్పేందుకు అంగీకరించి ముందుగా నేపథ్యాన్ని వివరిస్తాడు—కాంపిల్య నగరంలో యజ్ఞదత్త అనే పండిత దీక్షితుడు ఉండేవాడు; వేదకర్మలు, వేదాంగాలలో నిపుణుడు, దానశీలి, ప్రతిష్ఠితుడు. అతని కుమారుడు గుణనిధి ఉపనయనం చేసి విద్య నేర్చుకున్నప్పటికీ రహస్యంగా జూదానికి బానిసై, తల్లి ధనాన్ని పదేపదే తీసుకొని జూదగాళ్లతో సాంగత్యం చేసేవాడు. ఇలా ఈ అధ్యాయం ధర్మ-విద్యకు విరుద్ధమైన గుప్త పాపాచారాన్ని చూపుతూ, ధనపతనం మరియు తరువాతి కుబేర-శివ సంబంధాన్ని కర్మ-భక్తి తర్కంతో వివరించడానికి పీఠిక వేస్తుంది.
दीक्षितपुत्रस्य दैन्यचिन्ता तथा शिवरात्र्युपासनाप्रसङ्गः / The Initiate’s Son in Distress and the Occasion of Śivarātri Worship
అధ్యాయము 18లో బ్రహ్మ నారదునికి దీక్షితపుత్రుడు (దీక్షితాంగజ) గురించిన కథను వివరిస్తాడు. తన పూర్వవృత్తాంతం విని, గత ప్రవర్తనను తానే నిందించుకొని తెలియని దిశగా బయలుదేరుతాడు. కొంతదూరం వెళ్లాక జీవనోపాధి, సామాజిక గౌరవం గురించిన ఆందోళనతో నిరుత్సాహంగా, నిశ్చేష్టుడైపోతాడు; విద్యాభావం, ధనాభావం గుర్తుచేసుకొని, డబ్బు మోస్తే దొంగల భయం, డబ్బు లేకపోతే అస్థిరత—రెండింటినీ తూచుతాడు. యాజక వంశంలో పుట్టి కూడా మహాదురదృష్టం వచ్చిందని విలపిస్తూ, విధి/భాగ్యం కర్మఫలానుసారం భవిష్యత్తును అనుసరిస్తుందని భావిస్తాడు. భిక్ష కూడా సరిగా అడగలేడు; పరిచయాలు లేవు, ఆశ్రయం లేదు; ఇక్కడ తల్లిస్నేహం కూడా దూరంగా అనిపిస్తుంది. చెట్టు కింద సాయంత్రం వరకూ ఆలోచిస్తుండగా, కథలో విరుద్ధ దృశ్యం వస్తుంది—నగరాన్ని విడిచి, ప్రజలతో కలిసి నైవేద్యాలు తీసుకొని, శివరాత్రి ఉపవాసంతో ఈశానుని పూజించడానికి వెళ్తున్న ఒక మాహేశ్వర భక్తుడు. ఇలా మానవ అసహాయతకు ఎదురుగా శైవ వ్రత-పూజలు ఆశ్రయం, పుణ్యం, శివాభిముఖతకు మార్గమని సూచించబడుతుంది।
अलकापतेः तपः-लिङ्गप्रतिष्ठा च वरप्राप्तिः / The Lord of Alakā: Austerity, Liṅga-Establishment, and the Receiving of a Boon
అధ్యాయము 19లో బ్రహ్మదేవుడు పూర్వకల్ప సందర్భాన్ని చెప్పి, అలకాపతి (వైశ్రవణుడు/కుబేరుడు) భక్తి-తపస్సు ఉదాహరణను వివరిస్తాడు. పద్మకల్పంలో పులస్త్యుని నుండి విశ్రవుడు, అతని నుండి వైశ్రవణుడు జన్మించాడు; విశ్వకర్మ నిర్మించిన అలకా నగరం అతని భోగ్య-పాలిత రాజధానిగా చెప్పబడుతుంది. అనంతరం అలకాపతి త్ర్యంబక శివుని ప్రసన్నం చేయుటకు ఘోర తపస్సు చేసి, భక్తి ప్రభావాన్ని చూపుతూ కాశీ (చిత్ప్రకాశికా) వైపు ప్రయాణిస్తాడు. సాధనలో అంతరంగంలో శివబోధన, అనన్యభక్తి, స్థిర ధ్యానం, కామ-క్రోధ నివృత్తి, తపోఅగ్నితో శుద్ధమై శివైక్య భావం పెంపొందించుకోవడం వివరించబడింది. అతడు శాంభవ లింగాన్ని స్థాపించి సద్భావ పుష్పాలతో పూజిస్తాడు. దీర్ఘ తపస్సు ఫలంగా విశ్వేశ్వరుడు ప్రసన్నుడై ప్రత్యక్షమై, వరదాతగా వరం కోరమని ఆహ్వానిస్తాడు; లింగప్రతిష్ఠ, ధ్యానం, వైరాగ్యమే దర్శన-వరప్రాప్తికి కారణమని అధ్యాయం బోధిస్తుంది।
शिवागमन-नाद-समागमः (Śiva’s Advent, the Drum-Sound, and the Cosmic Assembly)
ఈ అధ్యాయంలో బ్రహ్మ నారదునికి కుబేరుని సందర్భంతో సంబంధించి కైలాసానికి శివాగమనమనే ఆదర్శ ఘట్టాన్ని ఉపదేశిస్తాడు. విశ్వేశ్వరుడు కుబేరునికి నిధిపతిత్వ వరం ప్రసాదించి తన అవతరణ విధానాన్ని ఆలోచిస్తాడు—రుద్రుడు బ్రహ్మ హృదయజన్యుడు, పూర్ణాంశుడు, నిర్మలుడు, పరమతత్త్వానికి అభిన్నుడు; హరి, బ్రహ్మ సేవింపబడినా వారిని అతిక్రమించినవాడు. రుద్రుడు అదే రూపంతో కైలాసానికి వెళ్లి కుబేరక్షేత్ర సంబంధంగా మహాతపస్సు చేయాలని, మిత్రభావంతో నివసించాలని నిర్ణయిస్తాడు. అనంతరం అతడు ఢక్కా మ్రోగిస్తాడు; ఆ ఘనమైన అద్భుత నాదం ఆహ్వానమూ ప్రేరణమూ అవుతుంది. దాన్ని విని విష్ణువు, బ్రహ్మ, దేవతలు, మునులు, సిద్ధులు, ఆగమ-నిగమ మూర్తిరూపాలు, అలాగే సురాసురులు, వివిధ ప్రాంతాల ప్రమథగణాలు ఉత్సవంలా సమాగమిస్తారు. తరువాత గణాల సంఖ్య, పరిమాణం, మహత్తును లెక్కించి శివగణాల విశ్వవ్యాప్త మహిమను చూపిస్తారు।