विष्णूत्पत्तिवर्णनम् (Description of the Origin/Manifestation of Viṣṇu)

Verse 1

ब्रह्मोवाच । भो ब्रह्मन्साधु पृष्टोऽहं त्वया विबुधसत्तम । लोकोपकारिणा नित्यं लोकानां हितकाम्यया

బ్రహ్మ పలికెను—ఓ శ్రేష్ఠ బ్రాహ్మణా, ఓ విద్వత్తమా! నీవు నన్ను మేలైన ప్రశ్న అడిగితివి; నిత్యం లోకోపకారమును కోరుతూ సమస్తుల హితాన్ని ఆశించుచున్నావు.

Verse 2

अचन्द्रमनहोरात्रमनग्न्यनिलभूजलम् । अप्रधानं वियच्छून्यमन्यतेजोविवर्जितम्

అప్పుడు చంద్రుడు లేదు, పగలు-రాత్రి లేదు; అగ్ని లేదు, వాయువు లేదు, భూమి లేదు, జలం లేదు. ప్రધાનమూ లేదు; కేవలం ఆకాశశూన్య విస్తారమే, ఇతర తేజస్సు లేనిది.

Verse 3

शिवतत्त्वं मया नैव विष्णुनापि यथार्थतः । ज्ञातश्च परमं रूपमद्भुतं च परेण न

శివతత్త్వాన్ని యథార్థంగా నేను కూడా తెలుసుకోలేదు, విష్ణువూ తెలుసుకోలేదు. ఆ పరమమైన, అద్భుతమైన స్వరూపాన్ని మరెవ్వరూ పూర్తిగా గ్రహించలేదు.

Verse 4

महाप्रलयकाले च नष्टे स्थावरजंगमे । आसीत्तमोमयं सर्वमनर्कग्रहतारकम्

మహాప్రళయకాలంలో స్థావరజంగమములన్నీ నశించినప్పుడు, సమస్తం తమోమయమైంది—సూర్యుడు లేదు, గ్రహాలు లేవు, నక్షత్రాలు లేవు.

Verse 6

अदृष्टत्वादिरहितं शब्दस्पर्शसमुज्झितम् । अव्यक्तगंधरूपं च रसत्यक्तमदिङ्मुखम्

అది దర్శనాదులేనిది, శబ్ద-స్పర్శముల నుండి విముక్తమైనది; గంధం, రూపం అవ్యక్తమై, రసం (రుచి) లేక, దిక్కులు గాని ముఖాలు గాని లేని—ప్రకటనకు పూర్వమైన అవిభక్త అవ్యక్త స్థితి.

Verse 7

इत्थं सत्यंधतमसे सूचीभेद्यं निरंतरे । तत्सद्ब्रह्मेति यच्छ्रुत्वा सदेकं प्रतिपद्यते

ఇలా ఘనమైన తమస్సులో, నిరంతర ఆవరణం సూచి మొనతో చీలినట్లుగా భేదించబడినప్పుడు, ‘అదే సత్—బ్రహ్మ’ అనే శ్రవణ-బోధ కలుగుతుంది; అప్పుడు సాధకుడు ఏకైక సత్ తత్త్వంలో స్థితి పొందుతాడు.

Verse 8

इतीदृशं यदा नासीद्यत्तत्सदसदात्मकम् । योगिनोंतर्हिताकाशे यत्पश्यंति निरंतरम्

ఇలాంటి స్థితి ఇంకా ఉద్భవించకముందు, ఆ తత్త్వం సత్-అసత్—వ్యక్తం-అవ్యక్తం—రెండింటి సారంగా ఉండేది. అదే తత్త్వాన్ని యోగులు అంతర్హిత ఆకాశంలో, చైతన్యపు సూక్ష్మ గగనంలో, నిరంతరం దర్శిస్తారు।

Verse 9

अमनोगोचरम्वाचां विषयन्न कदाचन । अनामरूपवर्णं च न च स्थूलं न यत्कृशम्

ఆయన మనస్సుకు అగోచరుడు; వాక్కుకు విషయమయ్యే వాడు కాదు. ఆయనకు నామం, రూపం, వర్ణం లేవు; స్థూలుడూ కాదు, కృశుడూ కాదు—ఇలా పరాత్పర పతి అయిన పరమేశ్వరుడు శివుడు గ్రహించవలెను।

Verse 10

अह्रस्वदीर्घमलघुगुरुत्वपरिवर्जितम् । न यत्रोपचयः कश्चित्तथा नापचयोऽपि च

ఆ పరతత్త్వం హ్రస్వ-దీర్ఘ, లఘు-గురు అనే భేదాలన్నిటి నుండి పూర్తిగా విముక్తం. ఆ పరమసత్యంలో ఏ విధమైన వృద్ధి లేదు, అలాగే క్షయమూ లేదు.

Verse 11

अभिधत्ते स चकितं यदस्तीति श्रुतिः पुनः । सत्यं ज्ञानमनंतं च परानंदम्परम्महः

శ్రుతి మళ్లీ ఆశ్చర్యంతో కూడిన నిశ్చయంగా ప్రకటిస్తుంది—‘ఆయన నిజంగా ఉన్నాడు.’ ఆ పరమ మహస్సు సత్యం, జ్ఞానం, అనంతం; అదే పరమానందం, పరాత్పర మహాజ్యోతి.

Verse 12

अप्रमेयमनाधारमविकारमनाकृति । निर्गुणं योगिगम्यञ्च सर्वव्याप्येककारकम्

ఆయన అప్రమేయుడు, ఆధారరహితుడు, అవికారుడు, నిరాకారుడు. ఆయన నిర్గుణుడు, యోగులకు గమ్యుడు, సర్వవ్యాపి, సమస్తానికి ఏకైక పరమ కారణం.

Verse 13

निर्विकल्पं निरारंभं निर्मायं निरुपद्रवम् । अद्वितीयमनाद्यन्तमविकाशं चिदात्मकम्

ఆయన నిర్వికల్పుడు, నిరారంభుడు, నిర్మాయుడు, నిరుపద్రవుడు. ఆయన అద్వితీయుడు, అనాది-అనంతుడు, అవికాశుడు, శుద్ధ చైతన్యస్వరూపుడు.

Verse 14

यस्येत्थं संविकल्पंते संज्ञासंज्ञोक्तितः स्म वै । कियता चैव कालेन द्वितीयेच्छाऽभवत्किल

ఈ విధంగా ఆయనలో నామ-నామితాల ప్రకటన-వ్యవహారంతో ఇలాంటి నిర్ణయాలు ఏర్పడ్డాయి. ఆపై కొంత కాలానంతరం, రెండవ ఇచ్ఛా-ప్రేరణ ప్రదర్శితమైందని చెబుతారు.

Verse 15

अमूर्तेन स्वमूर्तिश्च तेनाकल्पि स्वलीलया । सर्वैश्वर्यगुणोपेता सर्वज्ञानमयी शुभा

అమూర్త పరమేశ్వరుని స్వలీలా సంకల్పముచేత అదే దివ్య మూర్తి ప్రదర్శితమైంది. ఆమె శుభస్వరూపిణి, సర్వైశ్వర్యగుణసంపన్న, సర్వజ్ఞానమయి అయింది.

Verse 16

सर्वगा सर्वरूपा च सर्वदृक्सर्वकारिणी । सर्वेकवंद्या सर्वाद्या सर्वदा सर्वसंस्कृतिः

ఆమె సర్వవ్యాపిని, సర్వరూపిణి, సర్వదృష్టి మరియు సర్వకారిణి. ఆమె ఒక్కరే సర్వవంద్య; ఆమె ఆదిస్రోతస్సు, సదా సన్నిహిత, మరియు సమస్త సత్త్వానికి పవిత్ర సంస్కృతి-వ్యవస్థ.

Verse 17

परिकल्येति तां मूर्तिमैश्वरीं शुद्धरूपिणीम् । अद्वितीयमनाद्यंतं सर्वाभासं चिदात्मकम् । अंतर्दधे पराख्यं यद्ब्रह्म सर्वगमव्ययम्

ఇలా శుద్ధరూపిణి అయిన ఈశ్వరీ మూర్తిని ప్రదర్శించి, ‘పరా’ అని పిలువబడే పరబ్రహ్మ అంతర్ధానమైంది—అద్వితీయము, అనాది-అనంతము, సమస్త ఆభాసాలకు ఆధారము, చిదాత్మకము, సర్వవ్యాపి, అవ్యయము.

Verse 18

अमूर्ते यत्पराख्यं वै तस्य मूर्तिस्सदाशिवः । अर्वाचीनाः पराचीना ईश्वरं तं जगुर्बुधाः

అమూర్త స్థితిలో ‘పరా’ అని పిలువబడేది—దాని మూర్తి సదాశివుడు. బాహ్యముఖులైనా అంతర్ముఖులైనా జ్ఞానులు ఆయననే ఈశ్వరుడని ప్రకటిస్తారు.

Verse 19

शक्तिस्तदैकलेनापि स्वैरं विहरता तनुः । स्वविग्रहात्स्वयं सृष्टा स्वशरीरानपायिनी

ఆ శక్తి ఒక్క దేహంగా కనిపించినా స్వేచ్ఛగా విహరించెను. తన స్వరూపమునుండే స్వయంగా ప్రాదుర్భవించిన ఆమె తన స్వభావాన్ని ఎప్పుడూ విడువదు; శివునితో అవిభాజ్యంగా నిలుచును.

Verse 20

प्रधानं प्रकृति तां च मायां गुणवतीं पराम् । बुद्धितत्त्वस्य जननीमाहुर्विकृतिवर्जिताम्

ఆమెను ప్రధానము, ప్రకృతి, అలాగే గుణములతో యుక్తమైన పరమ మాయ అని పిలుస్తారు. ఆమె బుద్ధితత్త్వానికి జనని; అయితే తానే వికారరహిత.

Verse 21

सा शक्तिरम्बिका प्रोक्ता प्रकृतिस्सकलेश्वरी । त्रिदेवजननी नित्या मूलकारणमित्युत

ఆమె శక్తి, అంబిక అని ప్రకటింపబడింది; ఆమెనే ప్రకృతి, సమస్తానికి ఈశ్వరి. ఆమె త్రిదేవుల నిత్య జనని, సృష్టికి మూలకారణమని చెప్పబడుతుంది.

Verse 22

अस्या अष्टौ भुजाश्चासन्विचित्रवदना शुभा । राकाचन्द्रसहस्रस्य वदने भाश्च नित्यशः

ఆమెకు ఎనిమిది భుజాలు ఉండెను; ఆమె ముఖము విచిత్రమై శుభప్రదమై ఉండెను. ఆమె ముఖమున నిత్యము వెయ్యి పౌర్ణమి చంద్రుల వంటి కాంతి ప్రకాశించెను.

Verse 23

नानाभरणसंयुक्ता नानागतिसमन्विता । नानायुधधरा देवी फुल्लपंकजलोचना

దేవి నానావిధ ఆభరణాలతో అలంకృతురాలై, నానా మనోహర గమనాలతో సమన్వితురాలై; వివిధ ఆయుధాలను ధరించి, ఆమె నేత్రాలు పూర్తిగా వికసించిన కమలాల వలె మెరిశాయి.

Verse 24

अचिंत्यतेजसा युक्ता सर्वयोनिस्समुद्यता । एकाकिनी यदा माया संयोगाच्चाप्यनेकिका

అచింత్య తేజస్సుతో యుక్తమైన ఆ మాయ—సర్వయోనుల జనని—ఉద్భవించింది. స్వభావంగా ఆమె ఏకాకిని, ఏకమే; కాని ప్రభుశక్తి సంయోగంతో అనేకరూపిణిగా మారుతుంది.

Verse 25

परः पुमानीश्वरस्स शिवश्शंभुरनीश्वरः । शीर्षे मन्दाकिनीधारी भालचन्द्रस्त्रिलोचनः

ఆయనే పరమపురుషుడు, ఈశ్వరుడు—శివుడు, శంభువు, ఎవరికీ ఆధీనంకాని స్వతంత్ర ప్రభువు. ఆయన శిరస్సుపై మందాకిని (దివ్య గంగా) ధారగా ఉంది; లలాటంపై చంద్రుడు; ఆయన త్రిలోచనుడు.

Verse 26

पंचवक्त्रः प्रसन्नात्मा दशबाहुस्त्रिशूलधृक् । कर्पूरगौरसुसितो भस्मोद्धूलितविग्रहः

ఆ మంగళప్రద ప్రభువు పంచవక్త్రుడై, ప్రసన్నాత్ముడై, దశబాహువులతో త్రిశూలధారిగా ప్రత్యక్షమయ్యాడు. కర్పూరంలా గౌరశుభ్రంగా, ఆయన దివ్యదేహం పవిత్ర భస్మంతో అలంకృతమై ఉంది.

Verse 27

युगपच्च तया शक्त्या साकं कालस्वरूपिणा । शिवलोकाभिधं क्षेत्रं निर्मितं तेन ब्रह्मणा

అప్పుడు ఏకకాలంలో, ఆ శక్తితో కలిసి మరియు కాలస్వరూపంతో కూడి, బ్రహ్మ ‘శివలోక’ అనే పవిత్ర క్షేత్రాన్ని నిర్మించాడు.

Verse 28

तदेव काशिकेत्येतत्प्रोच्यते क्षेत्रमुत्तमम् । परं निर्वाणसंख्यानं सर्वोपरि विराजितम्

అదే ఉత్తమ క్షేత్రము ‘కాశికా’ (కాశీ) అని ప్రసిద్ధి. అది పరమ నిర్వాణము—ముక్తికి పరమ ధామము—అని ప్రకటించబడింది; అన్నిటికన్నా పైగా ప్రకాశిస్తుంది।

Verse 29

ताभ्यां च रममाणाभ्यां च तस्मिन्क्षेत्रे मनोरमे । परमानंदरूपाभ्यां परमानन्दरूपिणी

ఆ మనోహర క్షేత్రంలో పరమానందస్వరూపులైన ఆ ఇద్దరు కలిసి క్రీడించుచుండగా, పరమానందస్వరూపిణీ దేవి (శక్తి) కూడా ఆయనతో దివ్యానందంలో ఏకత్వంగా నిలిచెను।

Verse 30

मुने प्रलयकालेपि न तत्क्षेत्रं कदाचन । विमुक्तं हि शिवाभ्यां यदविमुक्तं ततो विदुः

ఓ మునీ, ప్రళయకాలంలో కూడా ఆ పవిత్ర క్షేత్రం ఎప్పుడూ విడిచిపెట్టబడదు. శివుడు మరియు శివా దానిని ఎన్నడూ త్యజించరు; అందుకే జ్ఞానులు దానిని ‘అవిముక్తం’—‘ఎప్పుడూ విడువబడనిది’—అని తెలుసుకుంటారు।

Verse 31

अस्यानन्दवनं नाम पुराकारि पिनाकिना । क्षेत्रस्यानंदहेतुत्वादविमुक्तमनंतरम्

ఈ క్షేత్రంలోని ఈ వనం పూర్వం పినాకీ (పినాకధారి శివుడు) నిర్మించినది; అందుకే దీనికి ‘ఆనందవనం’ అనే పేరు. ఈ క్షేత్రం ఆధ్యాత్మిక ఆనందానికి కారణమగుటవలన, అనాదికాలం నుంచే ఇది ‘అవిముక్తం’ అని కూడా పిలువబడుతుంది।

Verse 32

अथानन्दवने तस्मिञ्च्छिवयो रममाणयोः । इच्छेत्यभूत्सुरर्षे हि सृज्यः कोप्यपरः किल

తరువాత, ఓ దేవర్షీ, ఆ ఆనందవనంలో శివశక్తులు ఆనందిస్తూ ఉండగా ‘ఇచ్ఛ’ అనే దివ్య సంకల్పం ఉద్భవించింది; సృష్టించబడవలసిన మరొక సత్త్వం ప్రాకట్యమైందని చెబుతారు।

Verse 33

यस्मिन्यस्य महाभारमावां स्वस्वैरचारिणौ । निर्वाणधारणं कुर्वः केवलं काशिशायिनौ

ఆ స్థితిలో మేమిద్దరం స్వేచ్ఛగా స్వఇచ్ఛానుసారంగా సంచరిస్తూ, అస్తిత్వపు మహాభారాన్ని మోసాము; అయినా నిర్వాణధారణ స్థితిని నిలుపుకొని కేవలం కాశీలో నివసించువారమై ఉన్నాము।

Verse 34

स एव सर्वं कुरुतां स एव परिपातु च । स एव संवृणोत्वं ते मदनुग्रहतस्सदा

ఆయనే సమస్తాన్ని చేయుగాక, ఆయనే నిన్ను పరిరక్షించుగాక; నా అనుగ్రహంతో ఆయనే నిన్ను ఎల్లప్పుడూ అన్ని వైపులా కప్పి కాపాడుగాక।

Verse 35

चेतस्समुद्रमाकुंच्य चिंताकल्लोललोलितम् । सत्त्वरत्नं तमोग्राहं रजोविद्रुमवल्लितम्

చింతా తరంగాలతో ఊగిసలాడే మనస్సు-సముద్రాన్ని సంకోచింపజేసి (గమనించు)—అందులో సత్త్వరత్నం ఉంది, తమోగ్రాహం ఉంది, రజోవిద్రుమాలు చుట్టుముట్టి ఉన్నాయి।

Verse 36

यस्य प्रसादात्तिष्ठावस्सुखमानंदकानने । परिक्षिप्तमनोवृत्तौ बहिश्चिंतातुरे सुखम्

ఆ ప్రభువు ప్రసాదముచేత జీవుడు ఆనందవనంలో సుఖంగా నిలుచును; మనోవృత్తులు చెదరిపోయినా, బాహ్య చింతలతో బాధపడినా, ఆయన అనుగ్రహమే సుఖాన్ని ప్రసాదించును।

Verse 37

संप्रधार्य्येति स विभुस्तया शक्त्या परेश्वरः । सव्ये व्यापारयांचक्रे दशमेंऽगेसुधासवम्

ఇట్లు నిర్ణయించుకొని, సర్వవ్యాపి పరమేశ్వరుడు ఆ శక్తితో కూడి అమృతసదృశ సారాన్ని ప్రవహింపజేసెను; సృష్టిక్రమంలోని దశమ అంగమున ఆయన వామభాగమున దానిని కార్యరూపముగా చేసెను।

Verse 38

ततः पुमानाविरासीदेकस्त्रैलोक्यसुंदरः । शांतस्सत्त्वगुणोद्रिक्तो गांभीर्य्यामितसागरः

అప్పుడు త్రిలోకములకు సుందరుడైన ఒక దివ్య పురుషుడు అవతరించాడు—స్వభావమున శాంతుడు, సత్త్వగుణముతో పరిపూర్ణుడు, అపార సముద్రమువలె గంభీరుడు।

Verse 39

तथा च क्षमया युक्तो मुनेऽलब्धोपमो ऽभवत् । इन्द्रनीलद्युतिः श्रीमान्पुण्डरीकोत्तमेक्षणः

ఇలా, ఓ మునీ, క్షమాగుణముతో యుక్తుడై అతడు సాటిలేనివాడయ్యాడు—ఇంద్రనీలమణి వలె కాంతిమంతుడు, శ్రీమంతుడు, ఉత్తమ పద్మమువంటి నేత్రములు కలవాడు।

Verse 40

सुवर्णकृतिभृच्छ्रेष्ठ दुकूलयुगलावृतः । लसत्प्रचंडदोर्दण्डयुगलोह्यपराजितः

అతడు స్వర్ణాభరణములను ధరించిన శ్రేష్ఠుడు, ఉత్తమ దుకూలముల జంటతో ఆవరించబడినవాడు; ప్రకాశించే అత్యంత బలమైన రెండు భుజములతో అజేయుడై నిలిచెను।

Verse 41

ततस्स पुरुषश्शंभुं प्रणम्य परमेश्वरम् । नामानि कुरु मे स्वामिन्वद कर्मं जगाविति

అప్పుడు ఆ పురుషుడు పరమేశ్వరుడైన శంభువుకు నమస్కరించి ఇలా అన్నాడు—“స్వామీ, నాకు నామములు ప్రసాదించండి; నా నియత కర్మను కూడా తెలియజేయండి।”

Verse 42

तच्छ्रुत्वा वचनम्प्राह शंकरः प्रहसन्प्रभुः । पुरुषं तं महेशानो वाचा मेघगभीरया

ఆ మాటలు విని ప్రభువు శంకరుడు చిరునవ్వుతో పలికెను. మహేశానుడు మేఘగర్జనవంటి గంభీర వాణితో ఆ పురుషుని సంబోధించెను.

Verse 43

शिव उवाच । विष्ण्वितिव्यापकत्वात्ते नाम ख्यातं भविष्यति । बहून्यन्यानि नामानि भक्तसौख्यकराणि ह

శివుడు పలికెను—నీ సర్వవ్యాపకత్వం వలన నీ నామము ‘విష్ణు’ అని లోకంలో ప్రసిద్ధి పొందును. భక్తులకు సుఖశాంతి కలిగించే మరెన్నో నామములు నీకు కలుగును.

Verse 44

तपः कुरु दृढो भूत्वा परमं कार्यसाधनम् । इत्युक्त्वा श्वासमार्गेण ददौ च निगमं ततः

దృఢుడై తపస్సు చేయుము; అదే కార్యసాధనకు పరమ మార్గము. అని చెప్పి ఆయన శ్వాసమార్గమున ద్వారా నిగమము (వేదప్రకాశము) అనుగ్రహించెను.

Verse 46

दिव्यं द्वादश साहस्रं वर्षं तप्त्वापि चाच्युतः । न प्राप स्वाभिलषितं सर्वदं शंभुदर्शनम्

పన్నెండు వేల దివ్య సంవత్సరములు తపస్సు చేసినప్పటికీ అచ్యుతుడు సర్వదాత శంభువుని కోరుకున్న దర్శనము పొందలేకపోయెను.

Verse 47

तत्तत्संशयमापन्नश्चिंतितं हृदि सादरम् । मयाद्य किं प्रकर्तव्यमिति विष्णुश्शिवं स्मरन्

పునఃపునః సందేహమున పడినవాడై అతడు హృదయములో భక్తితో ఆలోచించెను—“ఇప్పుడు నేను ఏమి చేయవలెను?” అని; విష్ణువు శివుని స్మరిస్తూ ఇలా మనసులో తలంచెను.

Verse 48

एतस्मिन्नंतरे वाणी समुत्पन्ना शिवाच्छुभा । तपः पुनः प्रकर्त्तव्यं संशयस्यापनुत्तये

అప్పుడే శివుని నుండి శుభవాణి ఉద్భవించింది— “నీ సందేహం తొలగుటకై మళ్లీ తపస్సు చేయుము।”

Verse 49

ततस्तेन च तच्छ्रुत्वा तपस्तप्तं सुदारुणम् । बहुकालं तदा ब्रह्मध्यानमार्गपरेण हि

ఆ ఉపదేశాన్ని విని అతడు దీర్ఘకాలం అత్యంత కఠినమైన తపస్సు చేశాడు; దివ్య ధ్యానవిధి ప్రకారం బ్రహ్మధ్యాన మార్గంలో సంపూర్ణంగా నిమగ్నుడై ఉన్నాడు।

Verse 50

ततस्स पुरुषो विष्णुः प्रबुद्धो ध्यानमार्गतः । सुप्रीतो विस्मयं प्राप्तः किं यत्तव महा इति

అప్పుడు ఆ పురుషుడు—విష్ణువు—ధ్యానమార్గం నుండి మేల్కొన్నాడు. అత్యంత సంతోషించి ఆశ్చర్యంతో ఇలా అన్నాడు— “ఇది ఏమిటి? నీదైన ఈ మహత్తు ఏమిటి?”

Verse 51

परिश्रमवतस्तस्य विष्णोः स्वाङ्गेभ्य एव च । जलधारा हि संयाता विविधाश्शिवमायया

ఆ కార్యంలో శ్రమపడుతున్న విష్ణువు తన స్వాంగాల నుండే జలధారలు వెలువడ్డాయి; శివమాయచే అవి నానావిధములుగా ఉద్భవించాయి।

Verse 52

अभिव्याप्तं च सकलं शून्यं यत्तन्महामुने । ब्रह्मरूपं जलमभूत्स्पर्शनात्पापनाशनम्

ఓ మహామునీ, ఆ సర్వవ్యాపి శూన్యం సమస్తాన్ని వ్యాపించినప్పుడు, జలం బ్రహ్మస్వరూపంగా ఉద్భవించింది; దాని స్పర్శతో పాపాలు నశిస్తాయి।

Verse 53

तदा श्रांतश्च पुरुषो विष्णुस्तस्मिञ्जले स्वयम् । सुष्वाप परम प्रीतो बहुकालं विमोहितः

అప్పుడు ఆ పురుషుడు—విష్ణువు స్వయంగా—ఆ జలాల్లో శ్రాంతుడయ్యాడు. ఒక విచిత్రమైన పరమ తృప్తితో నిద్రించాడు; చాలా కాలం మోహావస్థలో నిలిచాడు।

Verse 54

नारायणेति नामापि तस्यसीच्छ्रुतिसंमतम् । नान्यत्किंचित्तदा ह्यासीत्प्राकृतं पुरुषं विना

ఆ (పరమ తత్త్వం)కు ‘నారాయణ’ అనే నామమూ శ్రుతి-సమ్మతమైంది. ఎందుకంటే ఆ సమయంలో ఆద్య ప్రాకృత పురుషుని తప్ప మరేదీ ఏమాత్రం లేదు।

Verse 55

एतस्मिन्नन्तरे काले तत्त्वान्यासन्महात्मनः । तत्प्रकारं शृणु प्राज्ञ गदतो मे महामते

ఈ మధ్యకాలంలో మహాత్ముడైన పరమేశ్వరుడు తత్త్వాలను ప్రదర్శించాడు. హే ప్రాజ్ఞా, నేను చెప్పుచున్నట్లుగా వాటి అవిర్భావ విధానాన్ని వినుము, హే మహామతీ।

Verse 56

प्रकृतेश्च महानासीन्महतश्च गुणास्त्रयः । अहंकारस्ततो जातस्त्रिविधो गुणभेदतः

ప్రకృతినుండి మహాన్ (మహత్) ఉద్భవించింది; మహత్ నుండి మూడు గుణాలు ప్రదర్శించబడ్డాయి. ఆపై గుణభేదముచే త్రివిధమైన అహంకారం జన్మించింది।

Verse 58

तत्त्वानामिति संख्यानमुक्तं ते ऋषिसत्तम । जडात्मकञ्च तत्सर्वं प्रकृतेः पुरुषं विना

ఓ ఋషిశ్రేష్ఠా, తత్త్వాల సంఖ్యను నేను నీకు తెలిపాను. అవన్నీ జడస్వరూపమే; ప్రకృతికి అతీతంగా అక్కడ పురుషుడు (చైతన్య తత్త్వం) లేదు.

Verse 59

तत्तदैकीकृतं तत्त्वं चतुर्विंशतिसंख्यकम् । शिवेच्छया गृहीत्वा स सुष्वाप ब्रह्मरूपके

ఇలా ఇరవై నాలుగు తత్త్వాలను ఏకీకృతం చేసి, శివేచ్ఛచేత వాటిని తనలో గ్రహించి, అనంతరం బ్రహ్మరూప స్థితిలో నిద్రలో ప్రవేశించాడు.