नारदप्रश्नवर्णन (Nāradapraśna-varṇana) — “Account of Nārada’s Inquiry”
ఈ అధ్యాయంలో సూతుడు వర్ణిస్తాడు—హరి (విష్ణువు) అంతర్ధానమైన తరువాత నారదుడు భూమిపై సంచరిస్తూ అనేక శివరూపాలు, శివలింగాలను దర్శిస్తాడు; అవి భుక్తి, ముక్తి ప్రసాదకమని చెప్పబడతాయి. అక్కడ ఇద్దరు శివగణులు నారదుణ్ని గుర్తించి భక్తితో నమస్కరించి, ఆయన పాదాలను పట్టుకొని పూర్వశాప విమోచనాన్ని వేడుకుంటారు. వారు—మేము స్వభావతః అపరాధులు కాము; రాజకుమార్తె స్వయంవర సందర్భంలో మాయామోహం వల్ల తప్పు జరిగింది అని వివరిస్తారు. నారదశాపం కూడా పరేశ్వర ప్రేరణేనని భావించి, ఫలాన్ని తమ స్వకర్మఫలంగా స్వీకరిస్తారు; ఎవరికీ నింద వేయరు. వారి భక్తివాక్యాలు విని నారదుడు స్నేహంతో పశ్చాత్తాపం చెంది అనుగ్రహానికి దారి చూపుతాడు; ఇలా కర్మబాధ్యత, దైవవ్యవస్థ, వినయంతో సమాధానం, లింగదర్శన పవిత్రత ఈ అధ్యాయంలో ప్రతిపాదించబడతాయి।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । अंतर्हिते हरौ विप्रा नारदो मुनिसत्तमः । विचचार महीं पश्यञ्छिवलिंगानि भक्तितः
సూతుడు పలికెను—ఓ విప్రులారా, హరి అంతర్హితుడైన తరువాత మునిశ్రేష్ఠుడు నారదుడు భూమి అంతటా సంచరించి భక్తితో శివలింగములను దర్శించుచుండెను।
Verse 2
पृथिव्या अटनं कृत्वा शिवरूपाण्यनेकशः । ददर्श प्रीतितो विप्रा भुक्तिमुक्तिप्रदानि सः
భూమిపై సంచరించి, ఓ విప్రులారా, ఆయన ఆనందంతో శివుని అనేక రూపములను దర్శించెను—అవి భుక్తి మరియు ముక్తి రెండింటినీ ప్రసాదించునవి।
Verse 3
अथ तं विचरंतं कौ नारदं दिव्यदर्शनम् । ज्ञात्वा शंभुगणौ तौ तु सुचित्तमुपजग्मतुः
అప్పుడు దివ్యదర్శనంతో ప్రకాశిస్తూ సంచరించుచున్న నారదుని గుర్తించి, శంభువుని ఆ ఇద్దరు గణులు శాంతమైన భక్తిశ్రద్ధల మనస్సుతో ఆయన సమీపమునకు వచ్చిరి।
Verse 4
शिरसा सुप्रणम्याशु गणावूचतुरादरात् । गृहीत्वा चरणौ तस्य शापोद्धारेच्छया च तौ
ఆ ఇద్దరు గణులు వెంటనే శిరస్సు వంచి ప్రణమించి ఆదరంతో పలికిరి; శాపనివృత్తి కావాలనే కోరికతో ఆయన పాదములను పట్టుకొనిరి।
Verse 5
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां प्रथमखंडे सृष्ट्युपाख्याने नारदप्रश्नवर्णनोनाम पञ्चमोऽध्यायः
ఇట్లు శ్రీశివమహాపురాణంలోని ద్వితీయ భాగమైన రుద్రసంహితలో, ప్రథమ ఖండమైన సృష్ట్యుపాఖ్యానంలో ‘నారదప్రశ్నవర్ణన’ అనే ఐదవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది।
Verse 6
आवां हरगणौ विप्र तवागस्कारिणौ मुने । स्वयम्बरे राजपुत्र्या मायामोहितचेतसा
ఓ విప్రా, ఓ మునీ! మేమిద్దరం హరుడు (శివుడు) యొక్క గణాలు; మీ కార్యసిద్ధికి సేవ చేయుటకే వచ్చాము. రాజకుమార్తె స్వయంవరంలో ఆమె చిత్తం మాయచే మోహితమైంది।
Verse 7
त्वया दत्तश्च नौ शापः परेशप्रेरितेन ह । ज्ञात्वा कुसमयं तत्र मौनमेव हि जीवनम्
మీరు మాపై విధించిన శాపం కూడా నిజంగా పరమేశుడు (శివుడు) ప్రేరణతోనే జరిగింది. అక్కడ కాలం అనుకూలం కాదని తెలిసి, ఆ స్థితిలో మౌనమే జీవనమార్గం.
Verse 8
स्वकर्मणः फलं प्राप्तं कस्यापि न हि दूषणम् । सुप्रसन्नो भव विभो कुर्वनुग्रहमद्य नौ
మాకు లభించినది మా స్వకర్మఫలమే; ఎవరిలోనూ దోషం లేదు. ఓ సర్వశక్తిమంత ప్రభూ, పరమ ప్రసన్నుడవై, ఈ రోజు మాపై అనుగ్రహం చేయుము.
Verse 9
सूत उवाच । वच आकर्ण्य गणयोरिति भक्त्युक्तमादरात् । प्रत्युवाच मुनिः प्रीत्या पश्चात्तापमवाप्य सः
సూతుడు అన్నాడు—శివగణులైన ఆ ఇద్దరు సేవకులు భక్తితో, ఆదరంతో పలికిన మాటలు విని ముని హృదయానందంతో ప్రత్యుత్తరం చెప్పాడు; అలాగే పశ్చాత్తాపంతో తాకబడి మరల పలికాడు।
Verse 10
नारद उवाच । शृणुतं मे महादेव गणा मान्यतमौ सताम् । वचनं सुखदं मोहनिर्मुक्तं च यथार्थकम्
నారదుడు పలికెను—హే మహాదేవా, నా వచనము వినుము; హే గణులారా, మీరు సజ్జనులలో అత్యంత గౌరవనీయులు. ఈ మాట ఆనందదాయకము, మోహరహితము, సత్యానుగుణము.
Verse 11
पुरा मम मतिर्भ्रष्टासीच्छिवेच्छावशात् युवम् । सर्वथा मोहमापन्नश्शप्तवान्वां कुशेमुषिः
పూర్వము శివేచ్ఛావశమున నా బుద్ధి భ్రష్టమైంది. సంపూర్ణ మోహమున పడిన నేను—కుశేముషి—మిమ్మల్ని ఇద్దరిని శపించితిని.
Verse 12
यदुक्तं तत्तथा भावि तथापि शृणुतां गणौ । शापोद्धारमहं वच्मि क्षमथा मघमद्य मे
ఏమి పలికితినో అది అలాగే జరుగును; అయినా హే గణులారా, వినుడి. శాపవిమోచన మార్గమును నేను చెప్పుదును; కనుక నేడు నా అపరాధమును క్షమించుడి.
Verse 13
वीर्यान्मुनिवरस्याप्त्वा राक्षसेशत्वमादिशम् । स्यातां विभवसंयुक्तौ बलिनो सुप्रतापिनौ
ఆ శ్రేష్ఠ మునివర్యుని వీర్యమును పొందిన అతడు వారికి రాక్షసాధిపత్యమును ఆజ్ఞాపించాడు. అప్పుడు వారు ఇద్దరూ వైభవసంపన్నులు, బలవంతులు, అత్యంత ప్రతాపశాలులు అయ్యారు.
Verse 14
सर्वब्रह्मांडराजानौ शिवभक्तौ जितेन्द्रियौ । शिवापरतनोर्मृत्युं प्राप्य स्वं पदमाप्स्यथः
మీరు ఇద్దరూ సమస్త బ్రహ్మాండములకు అధిరాజులవుతారు—శివభక్తులు, ఇంద్రియజయులు. మరణము వచ్చినప్పుడు, శివపరతంత్రులై, మీ స్వపదమును పరమంగా పొందుదురు.
Verse 15
सूत उवाच । इत्याकर्ण्य मुनेर्वाक्यं नारदस्य महात्मनः । उभौ हरगणौ प्रीतौ स्वं पदं जग्मतुर्मुदा
సూతుడు పలికెను—మహాత్మ ముని నారదుని వాక్యములు విని, హరుడు (శివుడు) యొక్క ఆ ఇద్దరు గణులు హర్షించి ఆనందంగా తమ ధామమునకు వెళ్లిరి.
Verse 16
नारदोऽपि परं प्रीतो ध्यायञ्छिवमनन्यधीः । विचचार महीं पश्यञ्छिवतीर्थान्यभीक्ष्णशः
నారదుడు కూడా పరమానందంతో నిండిపోయి, అనన్యచిత్తంతో శివధ్యానంలో లీనుడై, భూమండలమంతా సంచరిస్తూ శివతీర్థాలను పునఃపునః దర్శించాడు।
Verse 17
काशीं प्राप्याथ स मुनिः सर्वोपरि विराजिताम् । शिवप्रियां शंभुसुखप्रदां शम्भुस्वरूपिणीम्
ఆపై ఆ ముని కాశీని చేరాడు—అది సర్వోన్నతంగా విరాజిల్లే నగరం; శివప్రియ, శంభుసుఖప్రద, స్వయంగా శంభుస్వరూపిణి।
Verse 18
दृष्ट्वा काशीं कृताऽर्थोभूत्काशीनाथं ददर्श ह । आनर्च परम प्रीत्या परमानन्दसंयुतः
కాశీని దర్శించి అతడు కృతార్థుడయ్యాడు. ఆపై కాశీనాథుని దర్శించి, పరమ ప్రేమతో, పరమానందంతో నిండినవాడై, ఆయనను ఆరాధించాడు।
Verse 19
स मुदः सेव्यतां काशीं कृतार्थो मुनिसत्तमः । नमन्संवर्णयन्भक्त्या संस्मरन्प्रेमविह्वलः
ఓ మునిశ్రేష్ఠా! ఆనందంతో కాశీలో నివసిస్తూ సేవించు; నీవు కృతార్థుడవు. భక్తితో నమస్కరిస్తూ, (శివుని) స్తుతిస్తూ, ప్రేమతో విహ్వలుడై ఆయనను స్మరిస్తూ ఉండు.
Verse 20
ब्रह्मलोकं जगामाथ शिवस्मरणसन्मतिः । शिवतत्त्वं विशेषेण ज्ञातुमिच्छुस्स नारदः
అప్పుడు శివస్మరణలో స్థిరబుద్ధిగల నారదుడు బ్రహ్మలోకానికి వెళ్లెను; శివతత్త్వాన్ని విశేషంగా సూక్ష్మంగా తెలుసుకోవాలని కోరెను।
Verse 21
नत्वा तत्र विधिं भक्त्या स्तुत्वा च विविधैस्तवैः । पप्रच्छ शिवत्तत्वं शिवसंभक्तमानसः
అక్కడ భక్తితో విధాత బ్రహ్మను నమస్కరించి, వివిధ స్తవాలతో స్తుతించాడు; అనంతరం శివభక్తితో నిండిన మనస్సుగల నారదుడు శివతత్త్వాన్ని ప్రశ్నించాడు।
Verse 22
नारद उवाच । ब्रह्मन्ब्रह्मस्वरूपज्ञ पितामह जगत्प्रभो । त्वत्प्रसादान्मया सर्वं विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम्
నారదుడు పలికెను— ఓ బ్రహ్మన్, బ్రహ్మస్వరూపజ్ఞా, ఓ పితామహ జగత్ప్రభో! మీ ప్రసాదముచే నేను విష్ణువు యొక్క ఉత్తమ మహాత్మ్యాన్ని సంపూర్ణంగా తెలిసికొన్నాను।
Verse 23
भक्तिमार्गं ज्ञानमार्गं तपोमार्गं सुदुस्तरम् । दानमार्गञ्च तीर्थानां मार्गं च श्रुतवानहम्
నేను భక్తిమార్గం, జ్ఞానమార్గం, అత్యంత దుర్గమమైన తపోమార్గం, దానమార్గం మరియు తీర్థయాత్ర మార్గమును కూడా వినియున్నాను।
Verse 24
न ज्ञातं शिवतत्त्वं च पूजाविधिमतः क्रमात् । चरित्रं विविधं तस्य निवेदय मम प्रभो
నాకు శివతత్త్వము ఇంకా తెలియలేదు; విధిపూర్వక పూజాక్రమమును కూడా నేను గ్రహించలేదు. హే ప్రభో, ఆయన యొక్క నానావిధ పవిత్ర చరిత్రలను నాకు వివరించుము.
Verse 25
निर्गुणोऽपि शिवस्तात सगुणश्शंकरः कथम् । शिवतत्त्वं न जानामि मोहितश्शिवमायया
ప్రియుడా, శివుడు నిర్గుణుడైనప్పటికీ శంకరుడు సగుణుడెట్లా? శివమాయచే మోహితుడనై శివతత్త్వాన్ని నేను గ్రహించలేకున్నాను.
Verse 26
सृष्टेः पूर्वं कथं शंभुस्स्वरूपेण प्रतिष्ठितः । सृष्टिमध्ये स हि कथं क्रीडन्संवर्तते प्रभुः
సృష్టికి ముందు శంభువు తన స్వరూపంలో ఎలా స్థితుడై ఉన్నాడు? సృష్టి మధ్యలో ఆ పరమ ప్రభువు ఎలా లీలగా క్రీడిస్తూ సంహారాన్ని (సంవర్తం) కూడా నిర్వహిస్తాడు?
Verse 27
तदन्ते च कथं देवस्स तिष्ठति महेश्वरः । कथं प्रसन्नतां याति शंकरो लोकशंकरः
అంతట తరువాత ఆ దేవుడు మహేశ్వరుడు ఎలా స్థితుడై ఉంటాడు? లోకహితకారి శంకరుడు ఎలా ప్రసన్నుడవుతాడు?
Verse 28
संतुष्टश्च स्वभक्तेभ्यः परेभ्यश्च महेश्वरः । किं फलं यच्छति विधे तत्सर्वं कथयस्व मे
మహేశ్వరుడు తన భక్తులపట్లను ఇతరులపట్లను సంతుష్టుడైనప్పుడు, ఓ విధాత (బ్రహ్మా), ఆయన ఏ ఫలాన్ని ప్రసాదిస్తాడు? అది అంతా నాకు చెప్పండి.
Verse 29
सद्यः प्रसन्नो भगवान्भवतीत्यनुसंश्रुतम् । भक्तप्रयासं स महान्न पश्यति दयापरः
సత్యభక్తితో భగవాన్ శివుడు తక్షణమే ప్రసన్నుడవుతాడని శ్రుతి. కరుణాపరుడైన ఆ మహానుభావుడు భక్తుని శ్రమను గమనించడు; భక్తినే స్వీకరిస్తాడు.
Verse 30
ब्रह्मा विष्णुर्महेशश्च त्रयो देवाश्शिवांशजाः । महेशस्तत्र पूर्णांशस्स्वयमेव शिवः परः
బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశుడు—ఈ ముగ్గురు దేవతలు శివుని అంసాల నుండి ఉద్భవించారు. అయితే వారిలో మహేశుడు పూర్ణాంశుడు; ఆయనే స్వయంగా పరమశివుడు.
Verse 31
तस्याविर्भावमाख्याहि चरितानि विशेषतः । उमाविर्भावमाख्याहि तद्विवाहं तथा विभो
హే విభో, ఆయన (శివుని) అవిర్భావాన్ని మరియు పవిత్ర చరిత్రలను విశేషంగా వివరించండి. అలాగే ఉమాదేవి అవిర్భావం, వారి దివ్య వివాహ వృత్తాంతం కూడా చెప్పండి.
Verse 32
तद्गार्हस्थ्यं विशेषेण तथा लीलाः परा अपि । एतत्सर्वं तथान्यच्च कथनीयं त्वयानघ
ఆయన గార్హస్థ్యాన్ని విశేషంగా, అలాగే ఆయన పరమ దివ్య లీలలను కూడా వివరించండి. హే నిర్దోషుడా, ఇవన్నీ మరియు సంబంధిత ఇతర విషయాలన్నీ మీరు చెప్పవలసినవి.
Verse 33
तदुत्पत्तिं विवाहं च शिवायास्तु विशेषतः । प्रब्रूहि मे प्रजानाथ गुहजन्म तथैव च
హే ప్రజానాథా, ఆమె (దేవి) ఉద్భవం మరియు శివునితో ఆమె వివాహాన్ని విశేషంగా నాకు చెప్పండి; అలాగే గుహ (కార్త్తికేయ) జన్మవృత్తాంతాన్ని కూడా వివరించండి.
Verse 34
बहुभ्यश्च श्रुतं पूर्वं न तृप्तोऽस्मि जगत्प्रभो । अतस्त्वां शरणं प्राप्तः कृपां कुरु ममोपरि
హే జగత్ప్రభో, నేను ముందుగా అనేకుల నుండి అనేక బోధలు విన్నాను, అయినా తృప్తి కలగలేదు. అందుకే నీ శరణు పొందాను—నాపై కృప చూపుము।
Verse 35
इति श्रुत्वा वचस्तस्य नारदस्यांगजस्य हि । उवाच वचनं तत्र ब्रह्मा लोकपितामहः
తన మనస్పుత్రుడైన నారదుని వచనములు విని, లోకపితామహుడు బ్రహ్మ అక్కడ ప్రత్యుత్తరంగా పలికెను।
Frequently Asked Questions
Nārada’s devotional tour of the earth seeing Śiva-liṅgas and forms, followed by two Śiva-gaṇas approaching him to seek relief from a previously given curse connected to a māyā-driven incident at a svayaṃvara.
It models a Śaiva synthesis of agency: the gaṇas accept the curse as their own karma’s fruit while also acknowledging īśvara-preraṇā (the Supreme’s prompting), thereby presenting repentance and humility as openings for anugraha (restorative grace).
Multiple Śiva-rūpas and especially Śiva-liṅgas are foregrounded as objects of darśana and devotion, explicitly described as granting both bhukti (enjoyment/prosperity) and mukti (liberation).