हंस-वराह-रूपग्रहण-कारणम् (The Reason for Assuming the Swan and Boar Forms)

Verse 1

नारद उवाच । विधे विधे महाभाग धन्यस्त्वं सुरसत्तम । श्राविताद्याद्भुता शैवकथा परमपावनी

నారదుడు పలికెను—ఓ విధాతా, ఓ విధాతా! ఓ మహాభాగ, దేవశ్రేష్ఠా! నీవు ధన్యుడవు; నేడు నీవు నాకు ఈ అద్భుతమైన, పరమపావనమైన శైవకథను వినిపించితివి।

Verse 2

तत्राद्भुता महादिव्या लिंगोत्पत्तिः श्रुता शुभा । श्रुत्वा यस्याः प्रभावं च दुःखनाशो भवेदिह

అక్కడ లింగప్రాకట్యమునకు సంబంధించిన అద్భుతమైన, మహాదివ్యమైన, శుభకథ వినబడుతుంది. దానిని వినీ దాని ప్రభావాన్ని గ్రహించగా, ఈ జన్మలోనే దుఃఖనాశము కలుగుతుంది.

Verse 3

अनंतरं च यज्जातं माहात्म्यं चरितं तथा । सृष्टेश्चैव प्रकारं च कथय त्वं विशेषतः

ఆ తరువాత ఏమి జరిగిందో—దాని మహిమను, వృత్తాంతాన్ని—మరియు సృష్టి ఎలా విస్తరించిందో ఆ విధానాన్ని కూడా, నీవు ప్రత్యేకంగా వివరించి చెప్పుము.

Verse 4

ब्रह्मोवाच । सम्यक् पृष्टे च भवता यज्जातं तदनंतरम् । कथयिष्यामि संक्षेपाद्यथा पूर्वं श्रुतं मया

బ్రహ్మ పలికెను—ఆ తరువాత వెంటనే ఏమి జరిగిందో మీరు సమ్యకంగా ప్రశ్నించారు. నేను పూర్వం వినినట్లే, దానిని సంక్షేపంగా వివరిస్తాను.

Verse 5

अंतर्हिते तदा देवे शिवरूपे सनातने । अहं विष्णुश्च विप्रेन्द्र अधिकं सुखमाप्तवान्

శివరూపుడైన సనాతన దేవుడు అంతర్హితుడైనప్పుడు, హే విప్రేంద్రా, నేను మరియు విష్ణువు మరింత శాంతి, సుఖమును పొందితిమి.

Verse 6

मया च विष्णुना रूपं हंसवाराहयोस्तदा । संवृतं तु ततस्ताभ्यां लोकसर्गावनेच्छया

అప్పుడు లోకాల సృష్టి మరియు పరిరక్షణ కోరికతో విష్ణువూ నేనూ హంస, వరాహ రూపాలను ధరించి, ఆ అవతారరూపాలలోనే ఆవరితులమయ్యాము।

Verse 7

नारद उवाच । विधे ब्रह्मन् महाप्राज्ञ संशयो हृदि मे महान् । कृपां कृत्वातुलां शीघ्रं तं नाशयितुमर्हसि

నారదుడు అన్నాడు—హే విధాత బ్రహ్మన్, హే మహాప్రాజ్ఞా! నా హృదయంలో గొప్ప సందేహం ఉంది. అతుల కరుణ చూపి దానిని త్వరగా నివృత్తి చేయవలెను।

Verse 8

हंसवाराहयो रूपं युवाभ्यां च धृतं कथम् । अन्यद्रूपं विहायैव किमत्र वद कारणम्

మీ ఇద్దరూ హంస మరియు వరాహ రూపాలను ఎలా ధరించారు? ఇతర రూపాలను విడిచి ఇక్కడ అలా చేయడానికి కారణం ఏమిటో చెప్పండి।

Verse 9

सूत उवाच । इत्येतद्वचनं श्रुत्वा नारदस्य महात्मनः । स्मृत्वा शिवपदांभोजं ब्रह्मा सादरमब्रवीत्

సూతుడు పలికెను—మహాత్మ నారదుని ఈ వచనములు వినిన బ్రహ్మ, శివుని పాదపద్మములను స్మరించి, సాదరముగా పలికెను।

Verse 10

ब्रह्मोवाच । हंसस्य चोर्द्ध्वगमने गतिर्भवति निश्चला । तत्त्वातत्त्वविवेकोऽस्ति जलदुग्धविभागवत्

బ్రహ్మ పలికెను—హంసుని (పరమార్థసాధకాత్మ) ఊర్ధ్వగమనమున అతని గతి నిశ్చలమగును. అందులో తత్త్వమూ అతత్త్వమూ అనే వివేకము కలుగును—జలమునుండి దుగ్ధము వేరుచేయుటవలె.

Verse 11

अज्ञानज्ञानयोस्तत्त्वं विवेचयति हंसकः । हंसरूपं धृतं तेन ब्रह्मणा सृष्टिकारिणा

హంసుడు (వివేకాత్మ) అజ్ఞానం–జ్ఞానం యొక్క తత్త్వాన్ని విచారించి భేదం తెలుసుకొంటాడు. అందుకే సృష్టికర్త బ్రహ్మ హంసరూపం ధరించాడు.

Verse 12

विवेको नैव लब्धश्च यतो हंसो व्यलीयत । शिवस्वरूपतत्त्वस्य ज्योतिरूपस्य नारद

నిజమైన వివేకం లభించకపోవడంతో హంసుడు లయమయ్యాడు. ఓ నారదా, శివుని జ్యోతిరూప స్వస్వరూప తత్త్వాన్ని గ్రహించనప్పుడు ఇదే జరుగుతుంది.

Verse 13

सृष्टिप्रवृत्तिकामस्य कथं ज्ञानं प्रजायते । यतो लब्धो विवेकोऽपि न मया हंसरूपिणा

సృష్టిని ప్రవృత్తి చేయాలనే కోరికతో నడిచేవానికి నిజమైన జ్ఞానం ఎలా పుడుతుంది? నేనూ—హంసరూపంలో ఉన్నప్పటికీ—తత్త్వాన్ని యథార్థంగా తెలిసే వివేకాన్ని పొందలేకపోయాను.

Verse 14

गमनेऽधो वराहस्य गतिर्भवति निश्चला । धृतं वाराहरूपं हि विष्णुना वनचारिणा

వరాహుడు క్రిందికి దిగుతూ పోతుండగా అతని గతి స్థిరంగా, అచంచలంగా మారింది. నిజంగా, వనచారి అయిన విష్ణువు అవతరణార్థం వరాహరూపాన్ని ధరించాడు.

Verse 15

अथवा भवकल्पार्थं तद्रूपं हि प्रकल्पितम् । विष्णुना च वराहस्य भुवनावनकारिणा

లేదా భవకల్పాన్ని నిలుపుటకై ఆ రూపమే ఏర్పాటైంది—లోకాలను కాపాడే విష్ణువు వరాహరూపాన్ని ధరించి.

Verse 16

यद्दिनं हि समारभ्य तद्रूपं धृतवान्हरिः । तद्दिनं प्रति कल्पोऽसौ कल्पो वाराहसंज्ञकः

హరి ఆ రూపాన్ని ధరించిన దినం నుంచే ఈ కల్పం లెక్కించబడుతుంది; ఆ కల్పం ‘వారాహ కల్పం’ అనే పేరుతో ప్రసిద్ధి చెందింది.

Verse 17

तदिच्छा वा यदा जाता ताभ्यां रूपं हि धारणे । तद्दिनं प्रतिकल्पोऽसौ कल्पो वाराहसंज्ञक्

ఆ సంకల్పం కలిగినప్పుడు, సృష్టిని నిలుపుటకై ఆ ఇద్దరూ ఒక రూపాన్ని ధరించారు. ఆ దినమే ‘ప్రతికల్పం’ అయి, ‘వారాహ కల్పం’ అనే పేరుతో ప్రసిద్ధమైంది.

Verse 18

इति प्रश्नोत्तरं दत्तं प्रस्तुतं शृणु नारद । स्मृत्वा शिवपदांभोजं वक्ष्ये सृष्टिविधिं मुने

ఇట్లు ప్రశ్నోత్తరమును ఇచ్చి, ఇప్పుడు తదుపరి విషయమును వినుము, ఓ నారదా. శివుని పదకమలములను స్మరించి, ఓ మునీ, సృష్టివిధానమును నేను వివరిస్తాను।

Verse 19

अंतर्हिते महादेवे त्वहं लोकपितामहः । तदीयं वचनं कर्तुमध्यायन्ध्यानतत्परः

మహాదేవుడు అంతర్హితుడైనప్పుడు నేను—లోకపితామహుడు బ్రహ్మ—ఆయన వాక్యాన్ని నెరవేర్చుటకు స్వాధ్యాయం, ధ్యానంలో నిమగ్నుడనయ్యాను।

Verse 20

नमस्कृत्य तदा शंभुं ज्ञानं प्राप्य हरेस्तदा । आनंदं परमं गत्वा सृष्टिं कर्तुं मनो दधे

అప్పుడు శంభువుకు నమస్కరించి, హరి (విష్ణువు) నుండి జ్ఞానాన్ని పొందిన తరువాత పరమానందాన్ని పొందాడు; ఆపై సృష్టికార్యాన్ని చేయుటకు మనస్సు పెట్టాడు।

Verse 21

विष्णुश्चापि तदा तत्र प्रणिपत्य सदाशिवम् । उपदिश्य च मां तात ह्यंतर्धानमुपागतः

అప్పుడు విష్ణువూ అక్కడే సదాశివునికి ప్రణామం చేసి, ఓ తాత, నాకు ఉపదేశం చేసి అంతర్ధానమయ్యాడు।

Verse 22

ब्रह्माण्डाच्च बहिर्गत्वा प्राप्य शम्भोरनुग्रहम् । वैकुंठनगरं गत्वा तत्रोवास हरिस्सदा

బ్రహ్మాండాన్ని దాటి బయటికి వెళ్లి, శంభువు (శివుడు) అనుగ్రహాన్ని పొందిన హరి (విష్ణువు) వైకుంఠనగరానికి వెళ్లి అక్కడ సదా నివసించాడు।

Verse 23

अहं स्मृत्वा शिवं तत्र विष्णुं वै सृष्टिकाम्यया । पूर्वं सृष्टं जलं यच्च तत्रांजलिमुदाक्षिपम्

సృష్టి కోరికతో నేను అక్కడ శివుడిని మరియు విష్ణువును స్మరించాను; ముందుగా సృష్టించబడిన నీటిని అంజలిలో తీసుకొని అక్కడ పైకి ఎత్తాను।

Verse 24

अतोऽण्डमभवत्तत्र चतुर्विंशतिसंज्ञ कम् । विराड्रूपमभूद्विप्र जलरूपमपश्यतः

అనంతరం అక్కడ ‘చతుర్వింశతి’ అని ప్రసిద్ధమైన అండము ఉద్భవించింది—అంటే ఇరవై నాలుగు తత్త్వములతో కూడినది. ఓ విప్రా! అది విరాట్‌-రూపమైంది, కాని దర్శనానికి జలరూపంలా కనిపించింది।

Verse 25

ततस्संशयमापन्नस्तपस्तेपे सुदारुणम् । द्वादशाब्दमहं तत्र विष्णुध्यानपरायणः

అప్పుడు సందేహంలో పడిన నేను అక్కడ అత్యంత ఘోరమైన తపస్సు చేశాను. పన్నెండు సంవత్సరాలు విష్ణుధ్యానంలో పూర్తిగా నిమగ్నుడనై ఉన్నాను.

Verse 26

तस्मिंश्च समये तात प्रादुर्भूतो हरिस्स्वयम् । मामुवाच महाप्रीत्या मदंगं संस्पृशन्मुदा

అదే సమయంలో, ఓ తాత, స్వయంగా హరి ప్రత్యక్షమయ్యాడు. మహా ప్రీతితో, ఆనందంగా నా దేహాన్ని స్పర్శిస్తూ నాతో పలికాడు.

Verse 27

विष्णुरुवाच । वरं ब्रूहि प्रसन्नोऽस्मि नादेयो विद्यते तव । ब्रह्मञ्छंभुप्रसादेन सर्वं दातुं समर्थकः

విష్ణువు పలికెను—“వరము కోరుము; నేను ప్రసన్నుడను. నీకు ఇవ్వలేనిది ఏదీ లేదు. ఓ బ్రహ్మన్, శంభువు అనుగ్రహంతో నేను సమస్తమును ప్రసాదించగలను.”

Verse 28

ब्रह्मोवाच । युक्तमेतन्महाभाग दत्तोऽहं शंभुना च ते । तदुक्तं याचते मेऽद्य देहि विष्णो नमोऽस्तु ते

బ్రహ్మ పలికెను—“ఓ మహాభాగ, ఇది యుక్తమే. శంభువు నన్ను నీకు అప్పగించాడు. అందువల్ల ఈ రోజు ఆ విధంగా చెప్పబడినదానినే నేను యాచిస్తున్నాను; ఓ విష్ణో, దయచేసి ప్రసాదించు—నమస్కారం.”

Verse 29

विराड्रूपमिदं ह्यंडं चतुर्विंशतिसंज्ञकम् । न चैतन्यं भवत्यादौ जडीभूतं प्रदृश्यते

విరాట్రూపమైన ఈ అండం ‘చతుర్వింశతి’ అనే పేరుతో ప్రసిద్ధం. ఆది కాలంలో దీనిలో చైతన్యం ఉండదు; ఇది జడరూపంగా కనిపిస్తుంది।

Verse 30

प्रादुर्भूतो भवानद्य शिवानुग्रहतो हरे । प्राप्तं शंकरसंभूत्या ह्यण्डं चैतन्यमावह

హే హరి, నేడు నీవు శివానుగ్రహంతో ప్రాదుర్భవించావు. శంకరుని అవతరణతో బ్రహ్మాండాండము లభించింది; ఇప్పుడు ఆ అండంలో చైతన్యాన్ని ప్రవేశింపజేయి.

Verse 31

इत्युक्ते च महाविष्णुश्शंभोराज्ञापरायणः । अनंतरूपमास्थाय प्रविवेश तदंडकम्

ఇట్లు పలికిన తరువాత, శంభువు ఆజ్ఞకు పరాయణుడైన మహావిష్ణువు అనంతరూపాన్ని ధరించి ఆ బ్రహ్మాండాండంలో ప్రవేశించాడు.

Verse 32

सहस्रशीर्षा पुरुषस्सहस्राक्षः सहस्रपात् । स भूमिं सर्वतस्पृत्वा तदण्डं व्याप्तवानिति

సహస్రశిరస్సు, సహస్రనేత్రాలు, సహస్రపాదాలు గల ఆ మహాపురుషుడు భూమిని అన్ని వైపులా స్పృశించి, ఆ బ్రహ్మాండాండాన్ని సంపూర్ణంగా వ్యాపించాడు.

Verse 33

प्रविष्टे विष्णुना तस्मिन्नण्डे सम्यक्स्तुतेन मे । सचेतनमभूदण्डं चतुर्विंशतिसंज्ञकम्

విష్ణువు ఆ అండంలో ప్రవేశించి నన్ను సమ్యక్‌గా స్తుతించిన తరువాత, ఆ అండం చైతన్యవంతమై ‘చతుర్వింశతి’ అనే పేరుతో ప్రసిద్ధి చెందింది.

Verse 34

पातालादि समारभ्य सप्तलोकाधिपः स्वयम् । राजते स्म हरिस्तत्र वैराजः पुरुषः प्रभुः

పాతాళం మొదలుకొని సప్తలోకాల వరకు, స్వయంగా హరి—సర్వలోకాధిపతి ప్రభువు—అక్కడ వైరాజ విరాట్ పురుషుడిగా, పరమాధిపతివలె తేజస్సుతో విరాజిల్లెను।

Verse 35

कैलासनगरं रम्यं सर्वोपरि विराजितम् । निवासार्थं निजस्यैव पंचवक्त्र श्चकार ह

తన స్వనివాసార్థం పంచవక్త్ర ప్రభువు రమ్యమైన కైలాసనగరాన్ని నిర్మించెను; అది అన్నిటికన్నా పైగా మహాశోభతో విరాజిల్లెను।

Verse 36

ब्रह्मांडस्य तथा नाशे वैकुण्ठस्य च तस्य च । कदाचिदेव देवर्षे नाशो नास्ति तयोरिह

ఓ దేవర్షీ! బ్రహ్మాండ ప్రళయకాలంలోనూ వైకుంఠమూ ఆ పరమధామమూ ఎప్పుడూ నశించవు; ఇక్కడ ఆ రెండింటికి వినాశం లేదు—క్రిందివ లోకాలకే ప్రళయం కలుగును।

Verse 37

सत्यं पदमुपाश्रित्य स्थितोऽहं मुनिसत्तम । सृष्टिकामोऽभवं तात महादेवाज्ञया ह्यहम्

ఓ మునిశ్రేష్ఠా! సత్యమైన అవినాశి పదాన్ని ఆశ్రయించి నేను అక్కడ స్థిరంగా నిలిచితిని. తరువాత, ఓ తాత, మహాదేవుని ఆజ్ఞచేత నేను సృష్టికాంక్షతో ప్రవృత్తుడనయ్యాను।

Verse 38

सिसृक्षोरथ मे प्रादुरभवत्पापसर्गकः । अविद्यापंचकस्तात बुद्धिपूर्वस्तमोपमः

ఓ తాత! నేను సృష్టించదలచినప్పుడు నాలోనుండి ‘పాపసర్గ’ అనే సృష్టి ప్రవాహం ప్రాదుర్భవించింది. అది బుద్ధికి ముందుగా ఉన్న పంచవిధ అవిద్య, ఘనాంధకారంలా ఉండెను।

Verse 39

ततः प्रसन्नचित्तोऽहमसृजं स्थावराभिधम् । मुख्यसर्गं च निस्संगमध्यायं शंभुशासनात्

అప్పుడు నేను ప్రసన్నమైన మనస్సుతో ‘స్థావర’మని పిలువబడే సృష్టిని సృజించాను; శంభువు ఆజ్ఞచే ఆసక్తిరహితమైన ప్రధాన సర్గమును కూడా ప్రవహింపజేశాను।

Verse 40

तं दृष्ट्वा मे सिसृक्षोश्च ज्ञात्वा साधकमात्मनः । सर्गोऽवर्तत दुःखाढ्यस्तिर्यक्स्रोता न साधकः

అతనిని చూచి, నేను సృష్టి చేయదలచినవాడనని, అతడు నా ప్రయోజనానికి సాధకుడని తెలిసి సర్గము సాగింది; కాని అది దుఃఖభరితమై తిర్యక్‌ (తమస్సు-బద్ధ) ప్రవాహంగా ప్రవహించి సాధనకు అనుకూలంగా లేకపోయింది।

Verse 41

तं चासाधकमाज्ञाय पुनश्चिंतयतश्च मे । अभवत्सात्त्विकस्सर्ग ऊर्ध्वस्रोता इति द्रुतम्

అతడిని కూడా అసాధకుడని తెలిసి, నేను మళ్లీ ఆలోచించగానే త్వరగా సాత్త్విక సర్గము ఉద్భవించింది; దానిని ‘ఊర్ధ్వస్రోత’ అని అంటారు।

Verse 42

देवसर्गः प्रतिख्यातस्सत्योऽतीव सुखावहः । तमप्यसाधकं मत्वाऽचिंतयं प्रभुमात्मनः

దేవసర్గము ప్రసిద్ధమైనది, సత్యస్వరూపమై అత్యంత సుఖప్రదమైనది. అయినా దానిని కూడా అసాధకమని భావించి, అతడు తన అంతర్యామి ప్రభువైన పరమేశ్వరుని ధ్యానించాడు।

Verse 43

प्रादुरासीत्ततस्सर्गो राजसः शंकराज्ञया । अवाक्स्रोता इति ख्यातो मानुषः परसाधकः

అప్పుడు శంకరుని ఆజ్ఞచేత రాజస సృష్టి ప్రాదుర్భవించింది. అది ‘అవాక్స్రోతా’గా ప్రసిద్ధి చెందింది—మానవాకారమై, పరమసాధనకు సమర్థమైనది.

Verse 44

महादेवाज्ञया सर्गस्ततो भूतादिकोऽभवत् । इति पंचविधा सृष्टिः प्रवृत्ता वै कृता मया

మహాదేవుని ఆజ్ఞతో సృష్టి ప్రక్రియ సాగింది; అనంతరం భూతాది నుండి ప్రారంభమయ్యే సృష్టి ఉద్భవించింది. ఈ విధంగా ఐదు విధాల సృష్టి నా చేత ప్రవృత్తమై నిర్వహింపబడింది.

Verse 45

त्रयस्सर्गाः प्रकृत्याश्च ब्रह्मणः परिकीर्तिताः । तत्राद्यो महतस्सर्गो द्वितीयः सूक्ष्मभौतिकः

ప్రకృతి నుండి మరియు బ్రహ్మ నుండి ఉద్భవించిన మూడు సర్గాలు చెప్పబడుతున్నాయి. వాటిలో మొదటిది మహత్ సర్గం; రెండవది సూక్ష్మ భౌతిక తత్త్వాల సర్గం.

Verse 46

वैकारिकस्तृतीयश्च इत्येते प्रकृतास्त्रयः । एवं चाष्टविधास्सर्गाः प्रकृतेर्वेकृतैः सह

మూడవది ‘వైకారిక’ అని పిలవబడుతుంది—ఇవి మూడు ప్రాకృత సర్గాలు. ఈ విధంగా వైకృత సర్గాలతో కలిపి ప్రకృతికి చెందిన సర్గాలు ఎనిమిది విధాలుగా చెప్పబడ్డాయి.

Verse 47

कौमारो नवमः प्रोक्तः प्राकृतो वैकृतश्च सः । एषामवांतरो भेदो मया वक्तुं न शक्यते

తొమ్మిదవ సృష్టి ‘కౌమార’మని చెప్పబడింది; అది రెండు విధాలు—ప్రాకృతం మరియు వైకృతం. వీటి అంతర్భేదాలను నేను పూర్తిగా వివరించలేను।

Verse 48

अल्पत्वादुपयोगस्य वच्मि सर्गं द्विजात्मकम् । कौमारः सनकादीनां यत्र सर्गो महानभूत्

ప్రయోజనం స్వల్పమైనందున ద్విజాత్మక (ఆధ్యాత్మిక జన్మ) సృష్టిని సంక్షేపంగా చెబుతున్నాను. ఇదే కౌమార సృష్టి; ఇక్కడ సనకాది కుమారుల మహత్తర ఉద్భవం జరిగింది।

Verse 49

सनकाद्याः सुता मे हि मानसा ब्रह्मसंमिताः । महावैराग्यसंपन्ना अभवन्पंच सुव्रताः

సనకుడు మొదలైనవారు నా మనసులో జన్మించిన కుమారులే; బ్రహ్మసమమైన పవిత్రత, మహిమ కలవారు. మహావైరాగ్యంతో నిండిన ఆ ఐదుగురు సువ్రతాలలో స్థిరులయ్యారు।

Verse 50

मयाज्ञप्ता अपि च ते संसारविमुखा बुधाः । शिवध्यानैकमनसो न सृष्टौ चक्रिरे मतिम्

నేను ఆజ్ఞాపించినప్పటికీ ఆ బుద్ధిమంతులు సంసారానికి విముఖులే అయ్యారు. వారి మనస్సు ఒక్కటే—శివధ్యానంలో నిలిచింది; అందువల్ల సృష్టికార్యంలో మనస్సు పెట్టలేదు।

Verse 51

प्रत्युत्तरं च तदनु श्रुत्वाहं मुनिसत्तम । अकार्षं क्रोधमत्युग्रं मोहमाप्तश्च नारद

ఓ మునిశ్రేష్ఠా! ఆ ప్రత్యుత్తరం విన్న వెంటనే నేను అత్యంత ఉగ్రక్రోధానికి లోనయ్యాను; మోహంలో పడిపోయాను, ఓ నారదా।

Verse 52

कुद्धस्य मोहितस्याथ विह्वलस्य मुने मम । क्रोधेन खलु नेत्राभ्यां प्रापतन्नश्रुबिंदवः

హే మునీ! నేను క్రోధంతో మోహితుడై, విహ్వలుడనై ఉన్నప్పుడు, ఆ క్రోధవేగంతో నా రెండు కన్నుల నుండీ కన్నీటి బిందువులు జారిపడ్డాయి।

Verse 53

तस्मिन्नवसरे तत्र स्मृतेन मनसा मया । प्रबोधितोहं त्वरितमागतेना हि विष्णुना

అదే సమయంలో అక్కడ, నేను మనసులో స్మరించగానే, వేగంగా వచ్చిన విష్ణువు నన్ను వెంటనే ప్రబోధించాడు।

Verse 54

तपः कुरु शिवस्येति हरिणा शिक्षितोऽप्यहम् । तपोकारी महद्घोरं परमं मुनिसत्तम

‘శివునికై తపస్సు చేయుము’ అని హరి (విష్ణువు) నాకును ఉపదేశించెను. ఓ మునిశ్రేష్ఠా! అప్పుడు నేను భగవాన్ శివునికి అంకితమై పరమమైన, అత్యంత ఘోరమైన మహత్తపస్సు చేసితిని।

Verse 55

तपस्यतश्च सृष्ट्यर्थं भ्रुवोर्घ्राणस्य मध्यतः । अविमुक्ताभिधाद्देशात्स्वकीयान्मे विशेषतः

సృష్టి నిమిత్తము తపస్సు చేయుచుండగా, భ్రూవులూ నాసిక మధ్యభాగమునుండి—ప్రత్యేకముగా నా స్వకీయ ‘అవిముక్త’ అనే పవిత్రదేశమునుండి—ఒక దివ్య ప్రకటన ఉద్భవించెను।

Verse 56

त्रिमूर्तीनां महेशस्य प्रादुरासीद्घृणानिधिः । आर्द्धनारीश्वरो भूत्वा पूर्णाशस्सकलेश्वरः

త్రిమూర్తులలో మహేశుడు—కరుణానిధి—ప్రాదుర్భవించెను. ఆయన అర్ధనారీశ్వరుడై, సంపూర్ణాశ్రయస్వరూపుడుగా, సమస్త రూపశక్తుల అధీశ్వరుడిగా ప్రకాశించెను।

Verse 57

तमजं शंकरं साक्षात्तेजोराशिमुमापतिम् । सर्वज्ञं सर्वकर्तारं नीललोहितसंज्ञकम्

అప్పుడు అతడు అజుడు, సాక్షాత్ ప్రత్యక్షమైన శంకరుని దర్శించాడు—దివ్య తేజోరాశి, ఉమాపతి; సర్వజ్ఞుడు, సర్వకర్త, ‘నీలలోహిత’ అనే నామంతో ప్రసిద్ధుడు।

Verse 58

दृष्ट्वा नत्वा महाभक्त्या स्तुत्वाहं तु प्रहर्षितः । अवोचं देवदेवेशं सृज त्वं विविधाः प्रजाः

ఆయనను దర్శించి నేను మహాభక్తితో నమస్కరించాను; స్తుతిస్తూ ఆనందంతో ఉప్పొంగాను. ఆపై దేవదేవేశునితో అన్నాను—“నీవు వివిధ ప్రజలను సృష్టించుము.”

Verse 59

श्रुत्वा मम वचस्सोथ देवदेवो महेश्वरः । ससर्ज स्वात्मनस्तुल्यान्रुद्रो रुद्रगणान्बहून

నా మాటలు విని దేవదేవుడైన మహేశ్వరుడు రుద్రుడు తన స్వభావానికి సమానమైన అనేక రుద్రగణాలను సృష్టించాడు।

Verse 60

अवोचं पुनरेवेशं महारुद्रं महेश्वरम् । जन्ममृत्युभयाविष्टास्सृज देव प्रजा इति

తర్వాత నేను మళ్లీ ఆ ఈశ్వరుడైన మహారుద్ర మహేశ్వరునితో ఇలా అన్నాను: ‘హే దేవా, జననమరణ భయంతో కుంగిన ప్రజలను సృష్టించుము।’

Verse 61

एवं श्रुत्वा महादेवो मद्वचः करुणानिधिः । प्रहस्योवाच मां सद्यः प्रहस्य मुनिसत्तम

ఇలా నా మాటలు విని కరుణానిధియైన మహాదేవుడు చిరునవ్వు నవ్వి, ఓ మునిశ్రేష్ఠా, వెంటనే నవ్వుతూ నాతో పలికెను।

Verse 62

महादेव उवाच । जन्ममृत्युभयाविष्टा नाहं स्रक्ष्ये प्रजा विधे । अशोभनाः कर्मवशा विमग्ना दुःखवारिधौ

మహాదేవుడు పలికెను—‘హే విధీ (బ్రహ్మా), జననమరణ భయంతో ఆవరించబడిన, అశుభ స్వభావముగల, కర్మవశంగా అసహాయులై దుఃఖసముద్రంలో మునిగిన ప్రజలను నేను సృష్టించను।’

Verse 63

अहं दुःखोदधौ मग्ना उद्धरिष्यामि च प्रजाः । सम्यक्ज्ञानप्रदानेन गुरुमूर्तिपरिग्रहः

దుఃఖసముద్రంలో మునిగిన ప్రాణులను నేను उद्धరించుదును. సమ్యక్ జ్ఞానాన్ని ప్రసాదించుటకై నేను గురుమూర్తిని ధరిస్తాను.

Verse 64

त्वमेव सृज दुःखाढ्याः प्रजास्सर्वाः प्रजापते । मदाज्ञया न बद्धस्त्वं मायया संभविष्यसि

ఓ ప్రజాపతీ! నా ఆజ్ఞచే నీవే దుఃఖసమృద్ధమైన సమస్త ప్రజలను సృష్టించుము. నీవు మాయచే బంధింపబడవు; అసంగుడై స్రష్టగా ప్రవర్తించుదువు.

Verse 65

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा मां स भगवान्सुश्रीमान्नीललोहितः । सगणः पश्यतो मे हि द्रुतमंतर्दधे हरः

బ్రహ్ముడు పలికెను—ఇలా నాతో చెప్పి, శుభశ్రీమంతుడైన నీలలోహితుడు తన గణములతో కూడి, నేను చూస్తుండగానే త్వరగా అంతర్ధానమయ్యెను; ఈ విధంగా హరుడు అదృశ్యుడయ్యెను.