
Sukta 3.54
Viśvāmitra Gāthina (Maṇḍala 3)
Triṣṭubh (probable; hymn 3.54 largely Triṣṭubh)
విశ్వామిత్రుని ఈ సూక్తం ప్రధానంగా అగ్నిని ఆహ్వానిస్తుంది—ఎల్లప్పుడూ జాగ్రత్తగా ఉండి ప్రార్థనను వినే వాడిగా, యజ్ఞకర్తలకు బలం, ప్రేరణ, విజయం సమకూర్చే దివ్యశక్తిగా. స్తుతి విస్తరించేకొద్దీ సహదేవతలు—ప్రత్యేకంగా ద్యావా-పృథివీ, తరువాత త్వష్టృతో కలిసి ఋభులు (మరియు పూషన్)—యజ్ఞవ్యవస్థను ధృవీకరించేందుకు ప్రవేశిస్తారు: సరైన నిర్మాణం/కళ, సరైన ఆహుతి, సరైన రక్షణ. చివరికి అగ్ని ఆహుతులను మధురపరచి, సమిధాబలంతో జ్వలించి, యుద్ధంలో శత్రువులను జయించి, యజమానిని రోజురోజుకీ ప్రకాశింపజేయాలని ప్రత్యక్షంగా ప్రార్థించబడుతుంది.
Mantra 1
इमं महे विदथ्याय शूषं शश्वत्कृत्व ईड्याय प्र जभ्रुः । शृणोतु नो दम्येभिरनीकैः शृणोत्वग्निर्दिव्यैरजस्रः ॥
ఈ మహాశక్తి ‘శూషం’ను మేము మళ్లీ మళ్లీ ‘విదథ్య’ (యజ్ఞ-సభ) కోసం, ఆ ‘ఈడ్య’ (స్తుత్య)ుని కొరకు ముందుకు తెచ్చాము. ‘దమ్య’ (వశపరచి నియంత్రించే) ‘అనీక’ (ముందుబాటు/శక్తి)లతో అగ్ని మా వాక్యాలను వినుగాక; అజస్ర (అవిరామ) అగ్ని తన దివ్య ముందుబాటు శక్తులతో వినుగాక.
Mantra 2
महि महे दिवे अर्चा पृथिव्यै कामो म इच्छञ्चरति प्रजानन् । ययोर्ह स्तोमे विदथेषु देवाः सपर्यवो मादयन्ते सचायोः ॥
మహా ద్యౌ (ఆకాశం)కూ పృథివీకూ విస్తారమైన స్తుతిని పాడు. నా లోపల లక్ష్యాన్ని తెలిసికొని సంచరించే కామం (ఇచ్చ) కదులుతుంది. ఎందుకంటే వారి స్తోమంలో, విధథ (ఋత-వ్యవస్థ సభలు)లలో, సేవచేసి కార్యాన్ని సిద్ధిచేసే దేవులు—ఆ ఇద్దరితో (ద్యౌ-పృథివీ) సఖ్యంగా కలిసి ఆనందిస్తారు.
Mantra 3
युवोॠतं रोदसी सत्यमस्तु महे षु णः सुविताय प्र भूतम् । इदं दिवे नमो अग्ने पृथिव्यै सपर्यामि प्रयसा यामि रत्नम् ॥
ఓ ద్యౌ-పృథివీ, మీ సత్యమే ఋతం (సరైన నియమం) కావుగాక; మీ మహిమలో మా కోసం ‘సువిత’ (కల్యాణ) మార్గానికి ముందుకు తెరచే ద్వారమై నిలవండి. ఇది ద్యౌకు నా నమః, ఓ అగ్నే, అలాగే పృథివీకూ; ‘ప్రయస్’ (అర్పణ-బలం)తో నేను సేవిస్తాను, ‘రత్న’ (అంతఃసంపద/ప్రకాశ-సంపద) వైపు నేను సాగుతాను.
Mantra 4
उतो हि वां पूर्व्या आविविद्र ऋतावरी रोदसी सत्यवाचः । नरश्चिद्वां समिथे शूरसातौ ववन्दिरे पृथिवि वेविदानाः ॥
మరియు నిజముగా, హే ఋతసంపన్నులైన, సత్యవాక్కుగల ద్యావా-పృథివీ! ప్రాచీనులు మిమ్మల్ని కనుగొన్నారు. వీరలాభార్థం సమరంలోనూ మనుష్యులు—హే పృథివీ—జ్ఞానజాగృతులై మిమ్మల్ని వందించారు.
Mantra 5
को अद्धा वेद क इह प्र वोचद्देवाँ अच्छा पथ्या का समेति । ददृश्र एषामवमा सदांसि परेषु या गुह्येषु व्रतेषु ॥
ఎవడు నిజంగా తెలుసును? ఇక్కడ ఎవడు చెప్పగలడు—దేవులను చేరే పథ్య మార్గం ఏదో? వారి క్రింది ఆసనాలు కనిపిస్తాయి; కాని ఆపైనివి—గుప్త వ్రతాలలో (నియమాలలో) దాగినవి—దుర్దర్శనములు.
Mantra 6
कविर्नृचक्षा अभि षीमचष्ट ऋतस्य योना विघृते मदन्ती । नाना चक्राते सदनं यथा वेः समानेन क्रतुना संविदाने ॥
మనుష్యదర్శి దృష్టిగల కవి-ఋషి వారిని దర్శించాడు—ఋతయోని, విస్తారమైన లోకంలో ఆనందించే ఆ రెండు మాతలను. నీవు తెలిసినట్లే వారు తమ నివాసాన్ని నానావిధాలుగా నిర్మిస్తారు; అయినా ఒకే క్రతు (చేతన-సంకల్పం) చేత పరస్పర సంవిదితులై సమరసంగా ఉంటారు.
Mantra 7
समान्या वियुते दूरेअन्ते ध्रुवे पदे तस्थतुर्जागरूके । उत स्वसारा युवती भवन्ती आदु ब्रुवाते मिथुनानि नाम ॥
స్వరూపంలో ఒకటే అయినా అవి దూర దూర అంచుల వరకు విడిపోతాయి; ధ్రువ పదంలో అవి జాగరూకంగా నిలిచి ఉంటాయి. ఇంకా రెండు సోదరీమణులవలె, నిత్యనవయౌవనంగా మారుతూ, అవి యుగ్మ నామాలను—ద్వంద్వాల పేర్లను—ఉచ్చరిస్తాయి.
Mantra 8
विश्वेदेते जनिमा सं विविक्तो महो देवान्बिभ्रती न व्यथेते । एजद्ध्रुवं पत्यते विश्वमेकं चरत्पतत्रि विषुणं वि जातम् ॥
ఈ సమస్త జన్మాలు తమ తమ క్రమంలో వేరు వేరుగా విభజింపబడ్డాయి; మహాదేవులను ధరించి అవి రెండూ చలించవు. చలించేది అచలంపై ఆధారపడుతుంది; సమస్తం ఒక్కటే. రెక్కలతో కదిలేది, విభిన్నంగా జన్మించి, విస్తారంగా వ్యక్తమై సంచరిస్తుంది.
Mantra 9
सना पुराणमध्येम्यारान्महः पितुर्जनितुर्जामि तन्नः । देवासो यत्र पनितार एवैरुरौ पथि व्युते तस्थुरन्तः ॥
పూర్వకాలం నుంచే నేను ఆ పురాతన (సత్య) దిశగా సాగుతున్నాను; సమీపం నుంచే—మహా పిత, జనిత యొక్క ‘జామి’ (సగోత్రత/ఆత్మీయ బంధం) వైపు—అది మాకు కలుగుగాక. అక్కడ, దేవులు తమ ప్రేరణలతో (అంకుశంలా), విస్తారమైన మార్గంలో—వెలిసిన పథంలో—అంతరంగా నిలిచారు.
Mantra 10
इमं स्तोमं रोदसी प्र ब्रवीम्यृदूदराः शृणवन्नग्निजिह्वाः । मित्रः सम्राजो वरुणो युवान आदित्यासः कवयः पप्रथानाः ॥
ఈ స్తోత్రాన్ని నేను ద్యావా‑పృథివీలకు ప్రకటిస్తున్నాను; విశాల‑ఉదర (ఉదారవక్ష) ఆ ఇద్దరూ వినుగాక, అగ్ని‑జిహ్వా దేవశక్తులూ వినుగాక. మిత్రుడు సమ్రాట్, వరుణుడు నిత్య‑యువ; ఆదిత్యులు—కవి‑శక్తులు, మహిమలో విస్తరించినవారు.
Mantra 11
हिरण्यपाणिः सविता सुजिह्वस्त्रिरा दिवो विदथे पत्यमानः । देवेषु च सवितः श्लोकमश्रेरादस्मभ्यमा सुव सर्वतातिम् ॥
హిరణ్య‑పాణి, సు‑జిహ్వ సవితా—దివ్య విధథాలలో త్రివార ప్రభుత్వం వహించువాడు. దేవుల మధ్య, ఓ సవితః, నీవు ప్రకాశమయ శ్లోకాన్ని స్థాపించితివి; కనుక మా కొరకు సర్వతోభద్రమైన సంపూర్ణత‑సమృద్ధిని ప్రసవింపజేయుము.
Mantra 12
सुकृत्सुपाणिः स्ववाँ ऋतावा देवस्त्वष्टावसे तानि नो धात् । पूषण्वन्त ऋभवो मादयध्वमूर्ध्वग्रावाणो अध्वरमतष्ट ॥
సు‑కృత్, సు‑పాణి, స్వవాన్, ఋతావాన్—అటువంటి దేవుడు త్వష్టా, ఆ సహాయాలను మా కొరకు స్థాపించుగాక. ఓ ఋభువులారా, పూషణను సహచరుడిగా చేసుకొని ఆనందించండి; ఊర్ధ్వ‑గ్రావాణ (పైకి ఎత్తిన పేషణ‑రాళ్లు) గల మీరు యజ్ఞాన్ని మలిచారు.
Mantra 13
विद्युद्रथा मरुत ऋष्टिमन्तो दिवो मर्या ऋतजाता अयासः । सरस्वती शृणवन्यज्ञियासो धाता रयिं सहवीरं तुरासः ॥
విద్యుత్తు వంటి రథాలుగల, ఋష్టిమంతులైన (బాణధారులైన) మరుతులు—దివ్య యువకులు, ఋతజాతులు, అయాస్ (అలసటలేని వారు)—వారు వినుగాక. యజ్ఞియమైన సరస్వతి వినుగాక; మరియు ఓ తురాస (వేగవంతులైన) మరుతులారా, ధాతా మా కొరకు సహవీర (వీరశక్తితో కూడిన) రయి—ఆధ్యాత్మిక సంపదను—స్థాపించుగాక.
Mantra 14
विष्णुं स्तोमासः पुरुदस्ममर्का भगस्येव कारिणो यामनि ग्मन् । उरुक्रमः ककुहो यस्य पूर्वीर्न मर्धन्ति युवतयो जनित्रीः ॥
విష్ణువుని దిశగా స్తోమాలు, అర్కాలు తమ మార్గంలో సాగుతాయి—భగుని భాగానికి వెళ్లే కార్మికుల వలె. ఉరుక్రమ (విస్తృతపదవిక్షేపి), ఉన్నత-శిఖరుడు అతడు—అతని అనేక పూర్వ జనిత్రీలు, ఆ యువతీ సృజనశక్తులు, క్షీణించవు, విఫలమవు.
Mantra 15
इन्द्रो विश्वैर्वीर्यैः पत्यमान उभे आ पप्रौ रोदसी महित्वा । पुरंदरो वृत्रहा धृष्णुषेणः संगृभ्या न आ भरा भूरि पश्वः ॥
ఇంద్రుడు, తన సమస్త వీర్య-పరాక్రమాలతో ప్రభుత్వం ధరించి, మహిమచేత ఉభయ రోదసీ—ద్యావా-పృథివీ—నిండజేస్తాడు. పురందరుడు, వృత్రహా, ధృష్ణుసేనుడు—ధైర్యవంతమైన సేనతో—(సంపదను) సమీకరించి మా కొరకు విస్తారమైన పశ్వః—తేజోమయ శక్తి-సంపదలను—తెచ్చి ఇమ్ము.
Mantra 16
नासत्या मे पितरा बन्धुपृच्छा सजात्यमश्विनोश्चारु नाम । युवं हि स्थो रयिदौ नो रयीणां दात्रं रक्षेथे अकवैरदब्धा ॥
ఓ నాసత్యులారా, నా రెండు పితృసములైన అశ్వినులారా—బంధువులుగా అడుగబడినప్పటికీ—మీ మధుర నామం ఒకే వంశపరంపరది. మీరు నిజంగా రయి (సంపద) దాతలు; ఓ అకవైర, అదబ్ధ, మీరు మా కోసం ధన-సంపద దానాన్ని కాపాడుతారు, కూటిల శక్తులచే మోసపోని వారై.
Mantra 17
महत्तद्वः कवयश्चारु नाम यद्ध देवा भवथ विश्व इन्द्रे । सख ऋभुभिः पुरुहूत प्रियेभिरिमां धियं सातये तक्षता नः ॥
ఓ కవులారా, మీ ఆ మహత్తర మధుర నామం—ఎందుకంటే, ఓ దేవులారా, మీరు ఇంద్రునిలో సమస్తమై అవుతారు. ఓ పురుహూత, ప్రియ ఋభువుల మిత్రా, విజయార్థం మా కోసం ఈ ధియా (ప్రేరిత బుద్ధి) ను మలచండి.
Mantra 18
अर्यमा णो अदितिर्यज्ञियासोऽदब्धानि वरुणस्य व्रतानि । युयोत नो अनपत्यानि गन्तोः प्रजावान्नः पशुमाँ अस्तु गातुः ॥
యజ్ఞార్హుడైన ఆర్యమన్, అదితి, అలాగే వరుణుని అదబ్ధ వ్రతాలు (అచ్యుత నియమాలు) మమ్మల్ని కాపాడుగాక. సంతానహీనతకు దారితీసే మార్గాలను మా నుండి దూరం చేయండి; మా గతి ప్రజావంతమై, ప్రకాశ-శక్తుల గవులు (గో/పశువులు) తో సమృద్ధిగా ఉండుగాక.
Mantra 19
देवानां दूतः पुरुध प्रसूतोऽनागान्नो वोचतु सर्वताता । शृणोतु नः पृथिवी द्यौरुतापः सूर्यो नक्षत्रैरुर्वन्तरिक्षम् ॥
దేవుల దూత, అనేక విధాల ప్రేరితుడై, మా కొరకు అన్ని వైపులా నిర్దోషమైన సంపూర్ణతను పలుకుగాక. పృథివీ (భూమి) మా ప్రార్థనను వినుగాక; ద్యౌః (స్వర్గం) మరియు ఆపః (జలాలు) కూడ; నక్షత్రగణంతో సూర్యుడు, అలాగే విస్తారమైన అంతరిక్షమూ, మా ఆకాంక్షను శ్రవించుగాక.
Mantra 20
शृण्वन्तु नो वृषणः पर्वतासो ध्रुवक्षेमास इळया मदन्तः । आदित्यैर्नो अदितिः शृणोतु यच्छन्तु नो मरुतः शर्म भद्रम् ॥
వృషణ (బలవంతమైన) పర్వతాలు మా వాక్యాన్ని వినుగాక—ఇళా (పోషణధార)లో ఆనందిస్తూ, స్థిర క్షేమ (శాంతి)లో దృఢంగా. ఆదిత్యులతో కలిసి అదితి మమ్మల్ని వినుగాక; మరుతులు మాకు శుభ శర్మం (ఆశ్రయం) ప్రసాదించుగాక—యాత్రకు మంగళకరమైన రక్షణ.
Mantra 21
सदा सुगः पितुमाँ अस्तु पन्था मध्वा देवा ओषधीः सं पिपृक्त । भगो मे अग्ने सख्ये न मृध्या उद्रायो अश्यां सदनं पुरुक्षोः ॥
మార్గం ఎల్లప్పుడూ సుగమంగా, నిజమైన పితు (పోషణం)తో సమృద్ధిగా ఉండుగాక. దేవులారా, మధువుతో మా అంతరంలో ఓషధీ (ఔషధ‑శక్తులు)ను సమ్యక్గా సమన్వయపరచండి. అగ్నీ, నా కొరకు భగునివలె, సఖ్యంలో విఫలమవకు; నేను ఉద్రాయమై—ఉన్నతమై—పురుక్షోః (విస్తృత విస్తారం) యొక్క సదనం, ఆ నివాసాన్ని, పొందుదును.
Mantra 22
स्वदस्व हव्या समिषो दिदीह्यस्मद्र्यक्सं मिमीहि श्रवांसि । विश्वाँ अग्ने पृत्सु ताञ्जेषि शत्रूनहा विश्वा सुमना दीदिही नः ॥
హే అగ్నీ, మా హవ్యాలను నీకు మధురముగా చేయుము; సమిధ (ఇంధన) శక్తితో జ్వలించుము, మా ‘శ్రవాంసి’—ప్రేరిత శ్రవణమునుండి కలిగే బలాలను—మా వైపే సమీకరించుము. హే అగ్నీ, యుద్ధాలలో ఆ సమస్త శత్రువులను జయించుము; ప్రతిదినం, సర్వ విధములలో సుమనా (శుభమనస్సుతో) ప్రకాశిస్తూ మమ్మల్ని ప్రకాశింపజేయుము.
The poets bring forth a renewed mighty praise-force for the sacred assembly and ask Agni to hear with his divine, mastering powers (3.54.1).
Agni is expanded from household fire to cosmic mediator; Dyāvā-Pṛthivī and artisan deities appear to validate the rite as an act of ṛta—right order, right making, right guidance.
The hymn’s petitions intensify into a practical, protective aim: Agni must gather the worshippers’ strengths and inspirations and become their victorious power in contests and battles.
It ends with a compact, daily prayer: may Agni sweeten the offerings, conquer all enemies, and illumine the worshippers with good will continually (3.54.22).
इमं महे विदथ्याय शूषं शश्वत्कृत्व ईड्याय प्र जभ्रुः । शृणोतु नो दम्येभिरनीकैः शृणोत्वग्निर्दिव्यैरजस्रः ॥सुकृत्सुपाणिः स्ववाँ ऋतावा देवस्त्वष्टावसे तानि नो धात् । पूषण्वन्त ऋभवो मादयध्वमूर्ध्वग्रावाणो अध्वरमतष्ट ॥svadasva havyā… viśvām̐ agne pṛtsu tāñ jeṣi śatrūn
Agni is the main deity. The hymn also brings in Dyāvā-Pṛthivī early, and later mentions Tvaṣṭṛ and the Ṛbhus (with Pūṣan) to emphasize right crafting and success of the sacrifice.
The worshippers ask Agni to hear their invocation, strengthen the sacrifice, gather their inspirations and powers toward them, and protect them—especially by helping them overcome enemies in conflicts.
They represent the principle of perfect making and perfected skill. Their presence reinforces that the sacrifice succeeds through correct formation—well-made implements, well-ordered action, and a rite aligned with ṛta (truth/order).
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.