Adhyaya 67: On the Two ‘Sita–Kṛṣṇā’ Figures, the Sevenfold Ocean, and the Twelvefold Year
Sitakṛṣṇā-dvividhatā, Samudra-saptatva, Saṃvatsara-dvādaśatva ca
Cosmology & Temporal-Ecology (Symbolic Exegesis)
वराह–पृथिव्योरुपदेशप्रसङ्गेऽस्मिन्नध्याये भद्राश्वोऽगस्त्यं प्रतीकात्मकां विश्वरचनां पृच्छति—सीताकृष्णा-नाम्न्यौ स्त्रियौ कुतो भिन्नरूपे, एकः कथं सप्तधा भवति, अपरः कथं द्वादशधा भवन् ‘द्विदेहः षण्मुखः’ इति कथ्यते इति। अगस्त्यः व्याचष्टे—सीताकृष्णा युगलतत्त्वं (सत्यासत्ययोः) सूचयति, सा रात्रिरूपेणापि निर्दिश्यते; ‘एकः सप्तधा’ इति समुद्रस्य सप्तविधव्यवस्थायां निरूप्यते; ‘द्वादशधा द्विदेहः षण्मुखः’ इति संवत्सरः, द्वौ गतिमार्गौ तथा षडृतवः तस्य मुखानी इति। दिवस–रात्र्योः तथा सूर्य–चन्द्रयोः जगदुत्पत्तिनियमयोः सम्बन्धः प्रदर्श्यते, अन्ते विष्णोः साक्षात्काराय वैदिककर्मानुष्ठानस्यावश्यकता, नियतकालचर्यया लोकधर्मस्य धारणं च प्रतिपाद्यते।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 67
Verse 1
भद्राश्व उवाच । भगवन् सितकृष्णे द्वे भिन्ने जगति केशवान् । स्त्रियौ बभूवतुः के द्वे सितकृष्णा च का शुभा ॥ ६७.१ ॥
भद्राश्व उवाच—भगवन्, जगति भिन्ना केशवसम्बद्धे द्वे स्त्रियौ ‘सीता’ ‘कृष्णा’ इति श्रूयेते; ते द्वे काः? तथा ‘सीताकृष्णा’ नाम शुभा का?
Verse 2
कश्चासौ पुरुषो ब्रह्मन् य एकः सप्तधा भवेत् । कोऽसौ द्वादशधा विप्र द्विदेहः षट्शिराः शुभः ॥ ६७.२ ॥
ब्रह्मन्, कः स पुरुषः य एक एव सन् सप्तधा भवेत्? विप्र, कः स एव तत्त्वं द्वादशधा भवति—द्विदेहः षट्शिराश्च शुभः?
Verse 3
दाम्पत्यं च द्विजश्रेष्ठ कृतसूर्योदयादनम् । कस्मादेतज्जगदिदं विततं द्विजसत्तम ॥ ६७.३ ॥
द्विजश्रेष्ठ, दाम्पत्यं च कृतसूर्योदयादनं च; एतज्जगदिदं कस्मात् एवं विततं, द्विजसत्तम?
Verse 4
अगस्त्य उवाच । सितकृष्णे स्त्रियौ ये ते ते भगिन्यौ प्रकीर्तिते । सत्यासत्ये द्विवर्णा च नारी रात्रिरुदाहृता ॥ ६७.४ ॥
अगस्त्य उवाच—ये ते सितकृष्णे स्त्रियौ, ते भगिन्यौ इति प्रकीर्तिते; सत्यासत्यरूपे द्विवर्णा च ‘रात्रि’ नाम नारी इति उदाहृता॥
Verse 5
यः पुमान् सप्तधा जात एको भूत्वा नरेश्वर । स समुद्रस्तु विज्ञेयः सप्तधैकॊ व्यवस्थितः ॥ ६७.५ ॥
हे नरेश्वर, यः पुमान् एक एव सन् सप्तधा जातः, स एव समुद्र इति विज्ञेयः—एकत्वेन स्थितः, सप्तविधतया व्यवस्थितः।
Verse 6
योऽसौ द्वादशधा राजन् द्विदेहः षट्शिराः प्रभुः । संवत्सरः स विज्ञेयः शरीरे द्वे गती स्मृते । ऋतवः षट् च वक्त्राणि एष संवत्सरः स्मृतः ॥ ६७.६ ॥
हे राजन्, योऽसौ प्रभुः द्वादशधा, द्विदेहः, षट्शिराः—स संवत्सर इति विज्ञेयः। तस्य शरीरे द्वे गती स्मृते; ऋतवः षट् तस्य वक्त्राणि—एष संवत्सरः स्मृतः।
Verse 7
दाम्पत्यं तदहोरात्रं सूर्याचन्द्रमसौ ततः । ततो जगत्समुत्तस्थौ देवस्यास्य नृपोत्तम ॥ ६७.७ ॥
ततः दाम्पत्यं समभवत्, ततः अहोरात्रे, ततः सूर्याचन्द्रमसौ। अनन्तरं जगत् समुत्तस्थौ—हे नृपोत्तम—एतत् सर्वं देवस्यास्य सम्बन्धि।
Verse 8
स विष्णुः परमो देवो विज्ञेयो नृपसत्तम । न च वेदक्रियाहीनः पश्यते परमेश्वरम् ॥ ६७.८ ॥
स एव विष्णुः परमो देवः इति विज्ञेयः, हे नृपसत्तम। वेदक्रियाहीनः तु परमेश्वरं न पश्यति।
Verse 9
॥ इति वराहपुराणे भगवच्छास्त्रे सप्तषष्ठितमोऽध्यायः ॥ ६७ ॥
इति वराहपुराणे भगवच्छास्त्रे सप्तषष्ठितमोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 10
|| इति वराहपुराणे भगवच्छास्त्रे सप्तषष्टितमोऽध्यायः ||
Frequently Asked Questions
The text frames cosmic order as intelligible through disciplined practice: it states that perceiving the supreme principle (identified with Viṣṇu) is not accessible to one who is deficient in Vedic rites (veda-kriyā). In a neutral scholarly reading, this functions as a norm of maintaining order—personal and societal—by aligning conduct with established ritual-temporal frameworks.
The chapter emphasizes ahorātra (day–night) and the saṃvatsara (year) structured as dvādaśadhā (twelvefold). It explicitly names the six seasons (ṛtavaḥ ṣaṭ) as integral to the year’s structure. No specific lunar tithis are mentioned in this passage.
Environmental balance is implied through the ordering of nature by time: the ocean is conceptualized as sevenfold (a way of classifying ecological space), while the year is defined through cyclical divisions and seasons. By linking world-emergence and stability to regulated cycles (sun–moon, day–night, seasons), the text can be read as presenting an early model of terrestrial stewardship grounded in respecting and maintaining temporal-ecological rhythms.
The chapter names Bhadrāśva (a royal interlocutor) and Agastya (a prominent sage figure) as the immediate participants in the explanatory exchange. No extended dynastic genealogy is provided within the cited verses.