Adhyaya 68: Dharma Across the Four Yugas, the Disruption of Social Conduct, and Ritual Purification from Varṇa-Mixing Transgressions

Verse 1

भद्राश्व उवाच । योऽसौ परापरो देवो विष्णुः सर्वगतो मुने । चतुर्युगे त्वसौ कीदृग् विज्ञेयः परमेश्वरः ॥ ६८.१ ॥

भद्राश्व उवाच—हे मुने, योऽसौ परापरो देवो विष्णुः सर्वगतोऽखिलव्यापी, स चतुर्युगे कथं परमेश्वरः विज्ञेयः?

Verse 2

युगे युगे क आचारो वर्णानां भविता मुने । कथं च शुद्धिर्विप्राणामन्यस्त्रीसङ्करैर्मुने ॥ ६८.२ ॥

हे मुने, युगे युगे वर्णानामाचारः कः भविष्यति? तथा अन्यस्त्रीसङ्करसम्बन्धे विप्राणां शुद्धिः कथं विज्ञेया?

Verse 3

अगस्त्य उवाच । कृते युगे मही देवैर्भुज्यते वेदकर्मणा । यजद्भिरसुरैस्त्रेतां तद्वद् देवैश्च सत्तम ॥ ६८.३ ॥

अगस्त्य उवाच—कृते युगे मही देवैर्वेदकर्मणा भुज्यते; त्रेतायां यजद्भिरसुरैस्तद्वद् देवैश्च, हे सत्तम।

Verse 4

द्वापरे सत्त्वराजसी बहुले नृपसत्तम । यावद् धर्मसुतो राजा भविष्यति महामते ॥ ६८.४ ॥

द्वापरे युगे सत्त्वराजसी बहुले, हे नृपसत्तम; यावद् धर्मसुतो राजा भविष्यति, हे महामते।

Verse 5

ततस्तमः प्रभविता कलिरूपो नरेश्वर । तस्मिन्कलौ वर्तमानॆ स्वमार्गाच्छ्यवते द्विजः ॥ ६८.५ ॥

ततः कलिरूपो तमः प्रभवति, हे नरेश्वर; तस्मिन् कलौ वर्तमानॆ द्विजः स्वमार्गाच्छ्यवते।

Verse 6

rAjAno vaishyashUdrAshcha prAyasho hInajAtayaH | bhaviShyanti nRRipashreShTha satyashauchavivarjitAH || 68.6 ||

राजानो वैश्यशूद्राश्च प्रायशो हीनजातयः । भविष्यन्ति नृपश्रेष्ठ सत्यशौचविवर्जिताः ॥

Verse 7

अगम्यागमनं तत्र करिष्यन्ति द्विजातयः । अनृतं च वदिष्यन्ति वेदमर्गबहिष्कृताः । विवाहांश्च करिष्यन्ति सगोत्रानसमांस्तथा ॥ ६८.७ ॥

अगम्यागमनं तत्र करिष्यन्ति द्विजातयः । अनृतं च वदिष्यन्ति वेदमार्गबहिष्कृताः । विवाहांश्च करिष्यन्ति सगोत्रानसमांस्तथा ॥

Verse 8

राजानो ब्राह्मणान् हिंस्युर्वित्तलोभान्विताः शठाः । अन्त्यजा अपि वैश्यत्वं करिष्यन्ति पणॆ रताः । अभिमानिनो भविष्यन्ति शूद्रजातिषु गर्विताः ॥ ६८.८ ॥

राजानो ब्राह्मणान् हिंस्युर्वित्तलोभान्विताः शठाः । अन्त्यजा अपि वैश्यत्वं करिष्यन्ति पणॆ रताः । अभिमानिनो भविष्यन्ति शूद्रजातिषु गर्विताः ॥

Verse 9

सर्वाशिनो भविष्यन्ति ब्राह्मणाः शौचवर्जिताः । सुरा पेयमिति प्राहुः सत्यशौचविवर्जिताः ॥ ६८.९ ॥

सर्वाशिनो भविष्यन्ति ब्राह्मणाः शौचवर्जिताः । सुरा पेयमिति प्राहुः सत्यशौचविवर्जिताः ॥

Verse 10

ततो विनश्यते लोको वर्णधर्मश्च नश्यते ॥ ६८.१० ॥

ततो विनश्यते लोको वर्णधर्मश्च नश्यते ॥

Verse 11

भद्राश्व उवाच । अगम्यागमनं कृत्वा ब्राह्मणः क्षत्रियोऽपि वा । शूद्रोऽपि शुद्ध्यते केन किं वा अगम्यं तु शंस मे ॥ ६८.११ ॥

भद्राश्व उवाच—अगम्यागमनं कृत्वा ब्राह्मणः क्षत्रियोऽपि वा शूद्रोऽपि केन विधिना शुद्ध्यति? किं वा ‘अगम्यं’ इति? तन्मे शंस।

Verse 12

अगस्त्य उवाच । चातुर्गामी भवेद्विप्रस् त्रिगामी क्षत्रियो भवेत् । द्विगामी तु भवेद्वैश्यः शूद्र एकगमः स्मृतः ॥ ६८.१२ ॥

अगस्त्य उवाच—विप्रः चातुर्गामी भवति, क्षत्रियः त्रिगामी भवेत्; वैश्यः द्विगामी, शूद्रः एकगमः स्मृतः।

Verse 13

अगम्यां ब्राह्मणीं प्राहुः क्षत्रियस्य नरेश्वर । क्षत्राणीं चैव वैश्यस्य वैश्यां शूद्रस्य पार्थिव । अधमस्योत्तमा नारी अगम्या मनुरब्रवीत् ॥ ६८.१३ ॥

अगम्यां ब्राह्मणीं प्राहुः क्षत्रियस्य नरेश्वर; क्षत्राणीं चैव वैश्यस्य, वैश्यां शूद्रस्य पार्थिव। अधमस्योत्तमा नारी अगम्या—इति मनुरब्रवीत्।

Verse 14

माता मातृर्‌ऋष्वसा श्वश्रूर्भातृपत्नी च पार्थिव । स्नुषा च दुहिता चैव मित्रपत्नी स्वगोत्रजा ॥ ६८.१४ ॥

माता मातृऋष्वसा श्वश्रूर्भातृपत्नी च पार्थिव; स्नुषा च दुहिता चैव मित्रपत्नी स्वगोत्रजा।

Verse 15

राजजाया आत्मजा चैव अगम्या मुख्यतः स्त्रियः । रजकादिषु चान्याश्च स्त्रियोऽगम्याः प्रकीर्तिताः । अगम्यागमनं चैतत् कृतं पापाय जायते ॥ ६८.१५ ॥

राजजाया आत्मजा चैव अगम्या मुख्यतः स्त्रियः; रजकादिषु चान्याश्च स्त्रियोऽगम्याः प्रकीर्तिताः। अगम्यागमनं चैतत् कृतं पापाय जायते।

Verse 16

वियोनिगमनायाशु ब्राह्मणाय भवत्यलम् । शेषस्य शुद्धिरेषैव प्राणायामशतं भवेत् ॥ ६८.१६ ॥

ब्राह्मणस्य वीयोनिगमनदोषनिवारणाय शीघ्रमेव एतद् अलम्; शेषेषां तु एषैव शुद्धिः—प्राणायामशतं भवेत्।

Verse 17

बहुनाऽपि हि कालेन यत् पापं समुपार्जितम् । वर्णसङ्करसङ्गत्या ब्राह्मणेन नरर्षभ ॥ ६८.१७ ॥

बहुनाऽपि कालेन यत् पापं समुपार्जितं, वर्णसङ्करसङ्गत्या ब्राह्मणेन, नरर्षभ।

Verse 18

दशप्रणवगायत्रीं प्राणायामशतैस्त्रिभिः । मुच्यते ब्रह्महत्यायाः किं पुनः शेषपातकैः ॥ ६८.१८ ॥

दशप्रणवपूर्वां गायत्रीं जपन् त्रिशतं प्राणायामान् कृत्वा ब्रह्महत्यापापात् मुच्यते; किं पुनः शेषपातकैः।

Verse 19

अथवा पररूपं यो वेद ब्राह्मणपुङ्गवः । वेदाध्यायी पापशतैः कृतैरपि न लिप्यते ॥ ६८.१९ ॥

अथवा पररूपं यो वेद, वेदाध्यायी च ब्राह्मणपुङ्गवः, स कृतैरपि पापशतैः न लिप्यते।

Verse 20

स्मरन् विष्णुं पठन् वेदं ददद् दानं यजन् हरिम् । ब्राह्मणः शुद्ध एवास्ते विरुद्धमपि तारयेत् ॥ ६८.२० ॥

विष्णुं स्मरन् वेदं पठन् दानं ददन् हरिं यजन्—एवं ब्राह्मणः शुद्ध एव तिष्ठति; विरुद्धमपि तारयेत्।

Verse 21

एतत् ते सर्वमाख्यातं यत् पृष्टोऽहं त्वया नृप । मन्वादिर्भिर्विस्तरशः कथ्यते येन पार्थिव । समासस्तेन मया कथितं ते नृपोत्तम ॥ ६८.२१ ॥

नृप, त्वया यत् पृष्टोऽहं तत् सर्वम् एतत् ते मया सम्यग् आख्यातम्। पार्थिव, मन्वादिभिः विस्तरेण यत् कथ्यते, तस्य समासः मया ते कथितः, नृपोत्तम॥