Adhyaya 67: On the Two ‘Sita–Kṛṣṇā’ Figures, the Sevenfold Ocean, and the Twelvefold Year
Sitakṛṣṇā-dvividhatā, Samudra-saptatva, Saṃvatsara-dvādaśatva ca
Cosmology & Temporal-Ecology (Symbolic Exegesis)
ವರಾಹ–ಪೃಥಿವಿಯ ಉಪದೇಶ ಚೌಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಉಪಸಂವಾದವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಭದ್ರಾಶ್ವನು ಋಷಿ ಅಗಸ್ತ್ಯನನ್ನು ಸಂಕೇತಾತ್ಮಕ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡವಿಚಾರ ಕುರಿತು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ—‘ಸೀತಕೃಷ್ಣಾ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಸ್ತ್ರೀಯರು ಏಕೆ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ, ಒಂದೇ ಸತ್ತ್ವ ಹೇಗೆ ಏಳು ರೂಪವಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತೊಂದು ಹೇಗೆ ಹನ್ನೆರಡು ರೂಪವಾಗಿ ಕೂಡ ‘ದ್ವಿದೇಹಿ’ ಮತ್ತು ‘ಷಣ್ಮುಖಿ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಅಗಸ್ತ್ಯನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಸೀತಕೃಷ್ಣಾ ಜೋಡಿ ತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು (ಸತ್ಯ/ಅಸತ್ಯ) ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿಯೊಂದಿಗೂ ಏಕೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ; ‘ಒಂದು ಏಳು’ ಎಂಬುದು ಸಮುದ್ರದ ಸಪ್ತವಿಧ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಹೊಂದಿಕೆ; ‘ಹನ್ನೆರಡು, ದ್ವಿದೇಹಿ, ಷಣ್ಮುಖಿ’ ಎಂಬುದು ಸಂವತ್ಸರ (ವರ್ಷ), ಅದರ ಎರಡು ಗತಿಗಳು/ಮಾರ್ಗಗಳು ಮತ್ತು ಆರು ಋತುಗಳು ಅದರ ‘ಮುಖಗಳು’. ದಿನ–ರಾತ್ರಿ ಹಾಗೂ ಸೂರ್ಯ–ಚಂದ್ರರ ಮೂಲಕ ಜಗತ್ತಿನ ಉದ್ಭವ ಮತ್ತು ಕ್ರಮದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತೋರಿಸಿ, ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಕ್ಕೆ ವೈದಿಕ ಕರ್ಮಾನುಷ್ಠಾನ ಅಗತ್ಯ, ನಿಯತ ಕಾಲಾಚರಣೆಯಿಂದ ಲೋಕಸಮತೋಲನ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 67
Verse 1
भद्राश्व उवाच । भगवन् सितकृष्णे द्वे भिन्ने जगति केशवान् । स्त्रियौ बभूवतुः के द्वे सितकृष्णा च का शुभा ॥ ६७.१ ॥
ಭದ್ರಾಶ್ವನು ಹೇಳಿದನು—ಭಗವನ್! ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಕೇಶವನಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ‘ಸೀತಾ’ ಮತ್ತು ‘ಕೃಷ್ಣಾ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಸ್ತ್ರೀಯರು ವಿಭಿನ್ನರೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ. ಆ ಇಬ್ಬರು ಯಾರು? ಹಾಗೆಯೇ ‘ಸೀತಾಕೃಷ್ಣಾ’ ಎಂಬ ಶುಭಳಾರು?
Verse 2
कश्चासौ पुरुषो ब्रह्मन् य एकः सप्तधा भवेत् । कोऽसौ द्वादशधा विप्र द्विदेहः षट्शिराः शुभः ॥ ६७.२ ॥
ಹೇ ಬ್ರಹ್ಮನ್! ಒಬ್ಬನೇ ಇದ್ದು ಏಳು ವಿಧವಾಗಿ ಆಗುವ ಆ ಪುರುಷನು ಯಾರು? ಹೇ ವಿಪ್ರ! ಅದೇ ತತ್ತ್ವವು ಹನ್ನೆರಡು ವಿಧವಾಗಿ—ದ್ವಿದೇಹ, ಷಟ್ಶಿರ, ಶುಭ—ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುವುದು ಯಾರು?
Verse 3
दाम्पत्यं च द्विजश्रेष्ठ कृतसूर्योदयादनम् । कस्मादेतज्जगदिदं विततं द्विजसत्तम ॥ ६७.३ ॥
ಹೇ ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠ! ದಾಂಪತ್ಯಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯೋದಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ನೆರವೇರಿಸುವ ವಿಧಿ—ಇವುಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿಯೂ ಹೇಳಿರಿ. ಹೇ ದ್ವಿಜಸತ್ತಮ! ಈ ಜಗತ್ತು ಏಕೆ ಇಂತೆ ವಿಸ್ತಾರಗೊಂಡಿದೆ?
Verse 4
अगस्त्य उवाच । सितकृष्णे स्त्रियौ ये ते ते भगिन्यौ प्रकीर्तिते । सत्यासत्ये द्विवर्णा च नारी रात्रिरुदाहृता ॥ ६७.४ ॥
ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಹೇಳಿದನು—‘ಸೀತಾ’ ಮತ್ತು ‘ಕೃಷ್ಣಾ’ ಎಂಬ ಆ ಎರಡು ಸ್ತ್ರೀಯರು ಸಹೋದರಿಯರೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧರು. ಸತ್ಯ-ಅಸತ್ಯರೂಪವಾಗಿ, ದ್ವಿವರ್ಣಳಾಗಿ, ಆ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ‘ರಾತ್ರಿ’ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ।
Verse 5
यः पुमान् सप्तधा जात एको भूत्वा नरेश्वर । स समुद्रस्तु विज्ञेयः सप्तधैकॊ व्यवस्थितः ॥ ६७.५ ॥
ಹೇ ನರೇಶ್ವರ! ಏಕನಾದ ಪುರುಷನು ಸಪ್ತಧಾ ಜನ್ಮಿಸಿದವನೇ ಸಮುದ್ರವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು—ಏಕನಾಗಿಯೇ ಇದ್ದು ಸಪ್ತವಿಧವಾಗಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ.
Verse 6
योऽसौ द्वादशधा राजन् द्विदेहः षट्शिराः प्रभुः । संवत्सरः स विज्ञेयः शरीरे द्वे गती स्मृते । ऋतवः षट् च वक्त्राणि एष संवत्सरः स्मृतः ॥ ६७.६ ॥
ಹೇ ರಾಜನ್! ದ್ವಾದಶಧಾ, ದ್ವಿದೇಹಿ, ಷಟ್ಶಿರಸ್ಸುಳ್ಳ ಆ ಪ್ರಭುವೇ ‘ಸಂವತ್ಸರ’ (ವರ್ಷ) ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಅವನ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಗತಿಗಳು ಸ್ಮೃತ; ಷಡೃತುಗಳು ಅವನ ಷಡ್ವಕ್ತ್ರಗಳು—ಇದೇ ಸಂವತ್ಸರ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Verse 7
दाम्पत्यं तदहोरात्रं सूर्याचन्द्रमसौ ततः । ततो जगत्समुत्तस्थौ देवस्यास्य नृपोत्तम ॥ ६७.७ ॥
ನಂತರ ಅದರಿಂದ ದಾಂಪತ್ಯ (ಯುಗಲಸಂಬಂಧ) ಉಂಟಾಯಿತು; ಅದರಿಂದ ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ; ನಂತರ ಸೂರ್ಯಚಂದ್ರರು. ಅನಂತರ—ಹೇ ನೃಪೋತ್ತಮ—ಈ ದೇವನಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಜಗತ್ತು ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು.
Verse 8
स विष्णुः परमो देवो विज्ञेयो नृपसत्तम । न च वेदक्रियाहीनः पश्यते परमेश्वरम् ॥ ६७.८ ॥
ಹೇ ನೃಪಸತ್ತಮ! ಅವನೇ ವಿಷ್ಣು ಪರಮದೇವನೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ವೇದವಿಧಿ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಲ್ಲದವನು ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ.
Verse 9
॥ इति वराहपुराणे भगवच्छास्त्रे सप्तषष्ठितमोऽध्यायः ॥ ६७ ॥
ಇಂತೆ ವರಾಹಪುರಾಣದ ಭಗವಚ್ಛಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಸಪ್ತಷಷ್ಠಿತಮ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು.
Verse 10
ಇಂತೆ ಭಗವಚ್ಛಾಸ್ತ್ರವಾದ ವರಾಹಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಸಪ್ತಷಷ್ಟಿತಮ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತಿಯಾಯಿತು।
Frequently Asked Questions
The text frames cosmic order as intelligible through disciplined practice: it states that perceiving the supreme principle (identified with Viṣṇu) is not accessible to one who is deficient in Vedic rites (veda-kriyā). In a neutral scholarly reading, this functions as a norm of maintaining order—personal and societal—by aligning conduct with established ritual-temporal frameworks.
The chapter emphasizes ahorātra (day–night) and the saṃvatsara (year) structured as dvādaśadhā (twelvefold). It explicitly names the six seasons (ṛtavaḥ ṣaṭ) as integral to the year’s structure. No specific lunar tithis are mentioned in this passage.
Environmental balance is implied through the ordering of nature by time: the ocean is conceptualized as sevenfold (a way of classifying ecological space), while the year is defined through cyclical divisions and seasons. By linking world-emergence and stability to regulated cycles (sun–moon, day–night, seasons), the text can be read as presenting an early model of terrestrial stewardship grounded in respecting and maintaining temporal-ecological rhythms.
The chapter names Bhadrāśva (a royal interlocutor) and Agastya (a prominent sage figure) as the immediate participants in the explanatory exchange. No extended dynastic genealogy is provided within the cited verses.