Adhyaya 67: On the Two ‘Sita–Kṛṣṇā’ Figures, the Sevenfold Ocean, and the Twelvefold Year
Sitakṛṣṇā-dvividhatā, Samudra-saptatva, Saṃvatsara-dvādaśatva ca
Cosmology & Temporal-Ecology (Symbolic Exegesis)
വരാഹ–പൃഥിവി ഉപദേശപരിസരത്തിൽ ഈ അധ്യായം ഒരു ഉപസംവാദം അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ഭദ്രാശ്വൻ അഗസ്ത്യമുനിയോട് പ്രതീകാത്മക ബ്രഹ്മാണ്ഡവിചാരം ചോദിക്കുന്നു—‘സീതകൃഷ്ണാ’ എന്ന പേരിലുള്ള രണ്ട് സ്ത്രീകൾ എന്തുകൊണ്ട് വ്യത്യസ്തരായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു, ഒരേ സത്ത എങ്ങനെ ഏഴായി മാറുന്നു, മറ്റൊന്ന് എങ്ങനെ പന്ത്രണ്ടായി മാറിയിട്ടും ‘ദ്വിദേഹി’ ‘ഷൺമുഖി’ എന്നു പറയപ്പെടുന്നു. അഗസ്ത്യൻ വിശദീകരിക്കുന്നു—സീതകൃഷ്ണാ ദ്വന്ദ്വതത്ത്വങ്ങളെ (സത്യം/അസത്യം) സൂചിപ്പിക്കുന്നു, രാത്രിയുമായി കൂടി ഐക്യപ്പെടുത്തപ്പെടുന്നു; ‘ഒന്ന് ഏഴ്’ എന്നത് സമുദ്രത്തിന്റെ സപ്തവിധ ക്രമീകരണമായി വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു; ‘പന്ത്രണ്ട്, ദ്വിദേഹി, ഷൺമുഖി’ എന്നത് സംവത്സരം (വർഷം) ആകുന്നു—രണ്ട് ഗതികൾ/പാതകൾ, ആറ് ഋതുക്കൾ അതിന്റെ ‘മുഖങ്ങൾ’. ദിന–രാത്രി, സൂര്യ–ചന്ദ്രൻ എന്നിവയിലൂടെ ലോകോത്ഭവവും ക്രമവും ബന്ധിപ്പിച്ച്, അവസാനം വിഷ്ണുസാക്ഷാത്കാരത്തിന് വൈദിക കർമ്മാനുഷ്ഠാനം അനിവാര്യമെന്നും, നിയന്ത്രിത കാലാചാരത്തിലൂടെ ലോക–ഭൂമി സമതുലനം നിലനിൽക്കുന്നതെന്നും ഉപദേശിക്കുന്നു।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 67
Verse 1
भद्राश्व उवाच । भगवन् सितकृष्णे द्वे भिन्ने जगति केशवान् । स्त्रियौ बभूवतुः के द्वे सितकृष्णा च का शुभा ॥ ६७.१ ॥
ഭദ്രാശ്വൻ പറഞ്ഞു—ഭഗവൻ! ലോകത്തിൽ കേശവനുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ‘സീത’യും ‘കൃഷ്ണാ’യും എന്ന രണ്ടു സ്ത്രീകൾ വ്യത്യസ്തരായി പറയപ്പെടുന്നു. ആ രണ്ടുപേർ ആരാണ്? ‘സീതാകൃഷ്ണാ’ എന്ന ശുഭനാമധേയയാരാണ്?
Verse 2
कश्चासौ पुरुषो ब्रह्मन् य एकः सप्तधा भवेत् । कोऽसौ द्वादशधा विप्र द्विदेहः षट्शिराः शुभः ॥ ६७.२ ॥
ഹേ ബ്രാഹ്മണാ! ഒരുവനായിട്ടും ഏഴുവിധമായി ഭവിക്കുന്ന ആ പുരുഷൻ ആരാണ്? ഹേ വിപ്രാ! അതേ തത്ത്വം പന്ത്രണ്ടുവിധമായി—ദ്വിദേഹം, ഷട്ശിരസ്, ശുഭം—എന്ന് പറയപ്പെടുന്നത് ആരാണ്?
Verse 3
दाम्पत्यं च द्विजश्रेष्ठ कृतसूर्योदयादनम् । कस्मादेतज्जगदिदं विततं द्विजसत्तम ॥ ६७.३ ॥
ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ! ദാമ്പത്യധർമ്മവും സൂര്യോദയത്തിൽ നിർവഹിക്കുന്ന ആചാരവും സംബന്ധിച്ചും പറയുക. ഹേ ദ്വിജസത്തമാ! ഈ ജഗത്ത് ഇങ്ങനെ എന്തുകൊണ്ട് വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു?
Verse 4
अगस्त्य उवाच । सितकृष्णे स्त्रियौ ये ते ते भगिन्यौ प्रकीर्तिते । सत्यासत्ये द्विवर्णा च नारी रात्रिरुदाहृता ॥ ६७.४ ॥
അഗസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—‘സീത’യും ‘കൃഷ്ണാ’യും എന്ന ആ രണ്ടു സ്ത്രീകൾ സഹോദരിമാരെന്നു പ്രസിദ്ധം. സത്യവും അസത്യവും എന്ന രൂപത്തിൽ, ദ്വിവർണ്ണയായി, ആ സ്ത്രീയെ ‘രാത്രി’ എന്നു വിളിക്കുന്നു।
Verse 5
यः पुमान् सप्तधा जात एको भूत्वा नरेश्वर । स समुद्रस्तु विज्ञेयः सप्तधैकॊ व्यवस्थितः ॥ ६७.५ ॥
ഹേ നരേശ്വരാ! ഏകനായ പുരുഷൻ സപ്തധാ ജനിച്ചവൻ തന്നെയാണ് സമുദ്രമെന്ന് അറിയേണ്ടത്—ഏകനായി നിലകൊണ്ടിട്ടും സപ്തവിധമായി സ്ഥാപിതൻ.
Verse 6
योऽसौ द्वादशधा राजन् द्विदेहः षट्शिराः प्रभुः । संवत्सरः स विज्ञेयः शरीरे द्वे गती स्मृते । ऋतवः षट् च वक्त्राणि एष संवत्सरः स्मृतः ॥ ६७.६ ॥
ഹേ രാജാ! ദ്വാദശധാ, ദ്വിദേഹൻ, ഷട്ശിരസ്സൻ ആയ ആ പ്രഭുവേ ‘സംവത്സരം’ (വർഷം) എന്ന് അറിയേണ്ടത്. അവന്റെ ശരീരത്തിൽ രണ്ട് ഗതികൾ സ്മൃത; ആറു ഋതുക്കൾ അവന്റെ ആറു മുഖങ്ങൾ—ഇതാണ് സംവത്സരം.
Verse 7
दाम्पत्यं तदहोरात्रं सूर्याचन्द्रमसौ ततः । ततो जगत्समुत्तस्थौ देवस्यास्य नृपोत्तम ॥ ६७.७ ॥
പിന്നീട് അതിൽ നിന്ന് ദാമ്പത്യം (യുഗലബന്ധം) ഉദിച്ചു; അതിൽ നിന്ന് പകലും രാത്രിയും; പിന്നെ സൂര്യനും ചന്ദ്രനും. തുടർന്ന്—ഹേ നൃപോത്തമാ—ഈ ദേവനോടു ബന്ധപ്പെട്ട ജഗത്ത് ഉദ്ഭവിച്ചു.
Verse 8
स विष्णुः परमो देवो विज्ञेयो नृपसत्तम । न च वेदक्रियाहीनः पश्यते परमेश्वरम् ॥ ६७.८ ॥
ഹേ നൃപസത്തമാ! അവൻ തന്നെയാണ് വിഷ്ണു, പരമദേവൻ എന്ന് അറിയേണ്ടത്; വേദവിധിക്രിയകളില്ലാത്തവൻ പരമേശ്വരനെ ദർശിക്കുകയില്ല.
Verse 9
॥ इति वराहपुराणे भगवच्छास्त्रे सप्तषष्ठितमोऽध्यायः ॥ ६७ ॥
ഇങ്ങനെ വരാഹപുരാണത്തിലെ ഭഗവച്ഛാസ്ത്രത്തിൽ അറുപത്തേഴാമത്തെ അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Verse 10
ഇങ്ങനെ ഭഗവച്ഛാസ്ത്രമായ വരാഹപുരാണത്തിലെ സപ്തഷഷ്ടിതമ അധ്യായം സമാപ്തമായി।
Frequently Asked Questions
The text frames cosmic order as intelligible through disciplined practice: it states that perceiving the supreme principle (identified with Viṣṇu) is not accessible to one who is deficient in Vedic rites (veda-kriyā). In a neutral scholarly reading, this functions as a norm of maintaining order—personal and societal—by aligning conduct with established ritual-temporal frameworks.
The chapter emphasizes ahorātra (day–night) and the saṃvatsara (year) structured as dvādaśadhā (twelvefold). It explicitly names the six seasons (ṛtavaḥ ṣaṭ) as integral to the year’s structure. No specific lunar tithis are mentioned in this passage.
Environmental balance is implied through the ordering of nature by time: the ocean is conceptualized as sevenfold (a way of classifying ecological space), while the year is defined through cyclical divisions and seasons. By linking world-emergence and stability to regulated cycles (sun–moon, day–night, seasons), the text can be read as presenting an early model of terrestrial stewardship grounded in respecting and maintaining temporal-ecological rhythms.
The chapter names Bhadrāśva (a royal interlocutor) and Agastya (a prominent sage figure) as the immediate participants in the explanatory exchange. No extended dynastic genealogy is provided within the cited verses.