Adhyaya 67: On the Two ‘Sita–Kṛṣṇā’ Figures, the Sevenfold Ocean, and the Twelvefold Year
Sitakṛṣṇā-dvividhatā, Samudra-saptatva, Saṃvatsara-dvādaśatva ca
Cosmology & Temporal-Ecology (Symbolic Exegesis)
वराह–पृथ्वीच्या उपदेशपर चौकटीत या अध्यायात एक उपसंवाद येतो. भद्राश्व ऋषी अगस्त्यांना प्रतीकात्मक विश्वरचनेविषयी विचारतो—‘सीताकृष्णा’ नावाच्या दोन स्त्रिया वेगळ्या का दिसतात, एकच तत्त्व सातरूप कसे होते, आणि दुसरे तत्त्व बारा रूपे धारण करूनही ‘द्विदेही’ व ‘षण्मुखी’ कसे म्हणतात. अगस्त्य सांगतात—सीताकृष्णा हे युग्मतत्त्व (सत्य/असत्य) दर्शवते आणि रात्रिरूपाशीही जोडलेले आहे; ‘एकाचे सात’ हे समुद्राच्या सप्तविध व्यवस्थेशी संबद्ध आहे; आणि ‘द्वादश, द्विदेही, षण्मुखी’ हे संवत्सर (वर्ष) आहे—दोन गती/मार्ग आणि सहा ऋतू ही त्याची ‘मुखे’. दिवस–रात्र व सूर्य–चंद्र यांच्या आधारे जगताची उत्पत्ती व व्यवस्था स्पष्ट करून शेवटी विष्णुप्राप्तीसाठी वैदिक कर्मकांडाचे आचरण आवश्यक, तसेच नियत काळ व साधनेने लोक-संतुलन टिकते, असे प्रतिपादन केले आहे।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 67
Verse 1
भद्राश्व उवाच । भगवन् सितकृष्णे द्वे भिन्ने जगति केशवान् । स्त्रियौ बभूवतुः के द्वे सितकृष्णा च का शुभा ॥ ६७.१ ॥
भद्राश्व म्हणाला—हे भगवन्! जगात केशवाशी संबंधित ‘सीता’ आणि ‘कृष्णा’ अशा दोन भिन्न स्त्रिया सांगितल्या आहेत. त्या दोघी कोण? आणि ‘सीताकृष्णा’ नावाची शुभा कोण आहे?
Verse 2
कश्चासौ पुरुषो ब्रह्मन् य एकः सप्तधा भवेत् । कोऽसौ द्वादशधा विप्र द्विदेहः षट्शिराः शुभः ॥ ६७.२ ॥
हे ब्रह्मन्! तो कोणता पुरुष आहे जो एक असूनही सात प्रकारचा होतो? आणि हे विप्र! तोच कोण आहे जो बारा प्रकारचा—द्विदेह, षट्शिरा, शुभ—असा सांगितला आहे?
Verse 3
दाम्पत्यं च द्विजश्रेष्ठ कृतसूर्योदयादनम् । कस्मादेतज्जगदिदं विततं द्विजसत्तम ॥ ६७.३ ॥
हे द्विजश्रेष्ठ! दाम्पत्यधर्म आणि सूर्योदयकाळी केले जाणारे अनुष्ठान—याविषयीही सांगा. हे द्विजसत्तम! हे जग असे का विस्तारले आहे?
Verse 4
अगस्त्य उवाच । सितकृष्णे स्त्रियौ ये ते ते भगिन्यौ प्रकीर्तिते । सत्यासत्ये द्विवर्णा च नारी रात्रिरुदाहृता ॥ ६७.४ ॥
अगस्त्य म्हणाला—‘सीता’ आणि ‘कृष्णा’ या दोन स्त्रिया भगिनी म्हणून प्रसिद्ध आहेत. सत्य-असत्यरूप आणि द्विवर्णा अशी ती स्त्री ‘रात्रि’ म्हणून वर्णिली आहे.
Verse 5
यः पुमान् सप्तधा जात एको भूत्वा नरेश्वर । स समुद्रस्तु विज्ञेयः सप्तधैकॊ व्यवस्थितः ॥ ६७.५ ॥
हे नरेश्वर! जो एकच पुरुष सात प्रकारे जन्मला, तोच समुद्र म्हणून जाणावा—एक असूनही सातविध रीतीने स्थित।
Verse 6
योऽसौ द्वादशधा राजन् द्विदेहः षट्शिराः प्रभुः । संवत्सरः स विज्ञेयः शरीरे द्वे गती स्मृते । ऋतवः षट् च वक्त्राणि एष संवत्सरः स्मृतः ॥ ६७.६ ॥
हे राजन्! जो प्रभू द्वादशधा, द्विदेही आणि षट्शिरा आहे, तोच ‘संवत्सर’ (वर्ष) म्हणून जाणावा. त्याच्या देहात दोन गती स्मरणात आहेत; आणि सहा ऋतू ही त्याची सहा मुखे—असा संवत्सर सांगितला आहे.
Verse 7
दाम्पत्यं तदहोरात्रं सूर्याचन्द्रमसौ ततः । ततो जगत्समुत्तस्थौ देवस्यास्य नृपोत्तम ॥ ६७.७ ॥
मग त्यातून दाम्पत्य (युगल-संबंध) उत्पन्न झाले; त्यातून अहोरात्र; मग सूर्य आणि चंद्र. त्यानंतर—हे नृपोत्तम—या देवाच्या अधीन जगत् प्रकट झाले.
Verse 8
स विष्णुः परमो देवो विज्ञेयो नृपसत्तम । न च वेदक्रियाहीनः पश्यते परमेश्वरम् ॥ ६७.८ ॥
हे नृपसत्तम! तोच विष्णू परम देव म्हणून जाणावा; आणि जो वेदविहित क्रियांपासून वंचित आहे, तो परमेश्वराचे दर्शन घेत नाही.
Verse 9
॥ इति वराहपुराणे भगवच्छास्त्रे सप्तषष्ठितमोऽध्यायः ॥ ६७ ॥
अशा प्रकारे वराहपुराणातील भगवच्छास्त्राचा सडुसष्टावा अध्याय समाप्त झाला.
Verse 10
अशा प्रकारे भगवच्छास्त्र वराहपुराणातील सदुसष्टितम अध्याय समाप्त होतो।
Frequently Asked Questions
The text frames cosmic order as intelligible through disciplined practice: it states that perceiving the supreme principle (identified with Viṣṇu) is not accessible to one who is deficient in Vedic rites (veda-kriyā). In a neutral scholarly reading, this functions as a norm of maintaining order—personal and societal—by aligning conduct with established ritual-temporal frameworks.
The chapter emphasizes ahorātra (day–night) and the saṃvatsara (year) structured as dvādaśadhā (twelvefold). It explicitly names the six seasons (ṛtavaḥ ṣaṭ) as integral to the year’s structure. No specific lunar tithis are mentioned in this passage.
Environmental balance is implied through the ordering of nature by time: the ocean is conceptualized as sevenfold (a way of classifying ecological space), while the year is defined through cyclical divisions and seasons. By linking world-emergence and stability to regulated cycles (sun–moon, day–night, seasons), the text can be read as presenting an early model of terrestrial stewardship grounded in respecting and maintaining temporal-ecological rhythms.
The chapter names Bhadrāśva (a royal interlocutor) and Agastya (a prominent sage figure) as the immediate participants in the explanatory exchange. No extended dynastic genealogy is provided within the cited verses.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.