Adhyaya 67: On the Two ‘Sita–Kṛṣṇā’ Figures, the Sevenfold Ocean, and the Twelvefold Year
Sitakṛṣṇā-dvividhatā, Samudra-saptatva, Saṃvatsara-dvādaśatva ca
Cosmology & Temporal-Ecology (Symbolic Exegesis)
ବରାହ–ପୃଥିବୀ ଉପଦେଶ ପରିପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଏକ ଉପସଂବାଦ ରହିଛି। ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଋଷିଙ୍କୁ ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ-ବ୍ୟାଖ୍ୟା ପଚାରନ୍ତି—‘ସୀତକୃଷ୍ଣା’ ନାମରେ ଦୁଇ ନାରୀ କାହିଁକି ଭିନ୍ନ ରୂପେ ଦେଖାଯାନ୍ତି, ଏକ ସତ୍ତା କିପରି ସପ୍ତରୂପ ହୁଏ, ଏବଂ ଅନ୍ୟଟି କିପରି ଦ୍ୱାଦଶରୂପ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ‘ଦ୍ୱିଦେହୀ’ ଓ ‘ଷଣ୍ମୁଖୀ’ କୁହାଯାଏ। ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହନ୍ତି—ସୀତକୃଷ୍ଣା ଯୁଗଳ ତତ୍ତ୍ୱ (ସତ୍ୟ/ଅସତ୍ୟ) ର ସୂଚକ ଏବଂ ରାତ୍ରି ସହିତ ମଧ୍ୟ ଏକାତ୍ମ; ‘ଏକର ସାତ’ ସମୁଦ୍ରର ସପ୍ତବିଧ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଭାବେ ବୁଝାଯାଏ; ‘ଦ୍ୱାଦଶ, ଦ୍ୱିଦେହୀ, ଷଣ୍ମୁଖୀ’ ହେଉଛି ସଂବତ୍ସର (ବର୍ଷ), ଯାହାର ଦୁଇ ଗତି/ମାର୍ଗ ଏବଂ ଛଅ ଋତୁ ତାହାର ‘ମୁଖ’। ଦିନ–ରାତି ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ–ଚନ୍ଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଜଗତର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ନିୟମର ସମ୍ବନ୍ଧ ଦେଖାଇ, ଶେଷରେ ବିଷ୍ଣୁ-ସାକ୍ଷାତ୍କାର ପାଇଁ ବୈଦିକ କର୍ମାନୁଷ୍ଠାନ ଆବଶ୍ୟକ ବୋଲି ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଏ, ନିୟତ କାଳଚର୍ଯ୍ୟାରେ ଲୋକ-ସମତୁଳନ ରହେ।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 67
Verse 1
भद्राश्व उवाच । भगवन् सितकृष्णे द्वे भिन्ने जगति केशवान् । स्त्रियौ बभूवतुः के द्वे सितकृष्णा च का शुभा ॥ ६७.१ ॥
ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ କହିଲେ—ହେ ଭଗବନ୍! ଜଗତରେ କେଶବସମ୍ବନ୍ଧିତ ‘ସୀତା’ ଓ ‘କୃଷ୍ଣା’ ନାମର ଦୁଇ ନାରୀ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେ ଦୁଇଜଣ କିଏ? ଏବଂ ‘ସୀତା-କୃଷ୍ଣା’ ନାମକ ଶୁଭା କିଏ?
Verse 2
कश्चासौ पुरुषो ब्रह्मन् य एकः सप्तधा भवेत् । कोऽसौ द्वादशधा विप्र द्विदेहः षट्शिराः शुभः ॥ ६७.२ ॥
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ଏକ ହୋଇ ସତ୍ତ୍ୱେ ଯେ ପୁରୁଷ ସପ୍ତଧା ହୁଏ, ସେ କିଏ? ହେ ବିପ୍ର! ସେଇ ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାଦଶଧା—ଦ୍ୱିଦେହ, ଷଟ୍ଶିରା, ଶୁଭ—ବୋଲି ଯାହା କୁହାଯାଏ, ସେ କିଏ?
Verse 3
दाम्पत्यं च द्विजश्रेष्ठ कृतसूर्योदयादनम् । कस्मादेतज्जगदिदं विततं द्विजसत्तम ॥ ६७.३ ॥
ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଦାମ୍ପତ୍ୟଧର୍ମ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟକାଳରେ କରାଯାଉଥିବା ଆଚାର ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ କହନ୍ତୁ। ହେ ଦ୍ୱିଜସତ୍ତମ! ଏହି ଜଗତ ଏଭଳି କାହିଁକି ବିସ୍ତୃତ?
Verse 4
अगस्त्य उवाच । सितकृष्णे स्त्रियौ ये ते ते भगिन्यौ प्रकीर्तिते । सत्यासत्ये द्विवर्णा च नारी रात्रिरुदाहृता ॥ ६७.४ ॥
ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—‘ସୀତା’ ଓ ‘କୃଷ୍ଣା’ ନାମର ସେ ଦୁଇ ନାରୀ ଭଗିନୀ ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ। ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ ରୂପରେ, ଦ୍ୱିବର୍ଣ୍ଣା ଭାବେ, ସେ ନାରୀ ‘ରାତ୍ରି’ ବୋଲି ଉଦାହୃତ।
Verse 5
यः पुमान् सप्तधा जात एको भूत्वा नरेश्वर । स समुद्रस्तु विज्ञेयः सप्तधैकॊ व्यवस्थितः ॥ ६७.५ ॥
ହେ ନରେଶ୍ୱର! ଯେ ଏକ ପୁରୁଷ ସପ୍ତଧା ଜନ୍ମିତ, ସେଇ ସମୁଦ୍ର ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ—ଏକ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ସପ୍ତବିଧରେ ସ୍ଥିତ।
Verse 6
योऽसौ द्वादशधा राजन् द्विदेहः षट्शिराः प्रभुः । संवत्सरः स विज्ञेयः शरीरे द्वे गती स्मृते । ऋतवः षट् च वक्त्राणि एष संवत्सरः स्मृतः ॥ ६७.६ ॥
ହେ ରାଜନ୍! ଯେ ପ୍ରଭୁ ଦ୍ୱାଦଶଧା, ଦ୍ୱିଦେହୀ ଓ ଷଟ୍ଶିରା, ସେଇ ‘ସଂବତ୍ସର’ (ବର୍ଷ) ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ। ତାହାର ଶରୀରରେ ଦୁଇ ଗତି ସ୍ମୃତ; ଷଡ୍ଋତୁ ତାହାର ଷଡ୍ମୁଖ—ଏହିଏ ସଂବତ୍ସର।
Verse 7
दाम्पत्यं तदहोरात्रं सूर्याचन्द्रमसौ ततः । ततो जगत्समुत्तस्थौ देवस्यास्य नृपोत्तम ॥ ६७.७ ॥
ତାପରେ ସେଠାରୁ ଦାମ୍ପତ୍ୟ (ଯୁଗଳ-ସମ୍ବନ୍ଧ) ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ସେଠାରୁ ଦିନ-ରାତି; ପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର। ତଦନନ୍ତର—ହେ ନୃପୋତ୍ତମ—ଏହି ଦେବଙ୍କର ଜଗତ୍ ପ୍ରକଟ ହେଲା।
Verse 8
स विष्णुः परमो देवो विज्ञेयो नृपसत्तम । न च वेदक्रियाहीनः पश्यते परमेश्वरम् ॥ ६७.८ ॥
ହେ ନୃପସତ୍ତମ! ସେଇ ବିଷ୍ଣୁ ପରମ ଦେବ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; ଯେ ବେଦବିହିତ କ୍ରିୟାହୀନ, ସେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରେନାହିଁ।
Verse 9
॥ इति वराहपुराणे भगवच्छास्त्रे सप्तषष्ठितमोऽध्यायः ॥ ६७ ॥
ଏହିପରି ଭଗବଚ୍ଛାସ୍ତ୍ର ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବରାହପୁରାଣର ସପ୍ତଷଷ୍ଠିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 10
ଏହିପରି ଭଗବଚ୍ଛାସ୍ତ୍ର ବରାହପୁରାଣରେ ସପ୍ତଷଷ୍ଟିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Frequently Asked Questions
The text frames cosmic order as intelligible through disciplined practice: it states that perceiving the supreme principle (identified with Viṣṇu) is not accessible to one who is deficient in Vedic rites (veda-kriyā). In a neutral scholarly reading, this functions as a norm of maintaining order—personal and societal—by aligning conduct with established ritual-temporal frameworks.
The chapter emphasizes ahorātra (day–night) and the saṃvatsara (year) structured as dvādaśadhā (twelvefold). It explicitly names the six seasons (ṛtavaḥ ṣaṭ) as integral to the year’s structure. No specific lunar tithis are mentioned in this passage.
Environmental balance is implied through the ordering of nature by time: the ocean is conceptualized as sevenfold (a way of classifying ecological space), while the year is defined through cyclical divisions and seasons. By linking world-emergence and stability to regulated cycles (sun–moon, day–night, seasons), the text can be read as presenting an early model of terrestrial stewardship grounded in respecting and maintaining temporal-ecological rhythms.
The chapter names Bhadrāśva (a royal interlocutor) and Agastya (a prominent sage figure) as the immediate participants in the explanatory exchange. No extended dynastic genealogy is provided within the cited verses.