Adhyaya 67: On the Two ‘Sita–Kṛṣṇā’ Figures, the Sevenfold Ocean, and the Twelvefold Year
Sitakṛṣṇā-dvividhatā, Samudra-saptatva, Saṃvatsara-dvādaśatva ca
Cosmology & Temporal-Ecology (Symbolic Exegesis)
ਵਰਾਹ–ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਪਰਿਪ੍ਰੇਖ ਵਿੱਚ ਭਦ੍ਰਾਸ਼ਵ ਰਿਸ਼ੀ ਅਗਸਤਿਆ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ-ਵਿਦਿਆ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ: ‘ਸੀਤਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ’ ਨਾਮ ਦੀਆਂ ਦੋ ਇਸਤਰੀਆਂ ਕਿਉਂ, ਇਕ ਤੱਤ ਸੱਤ-ਰੂਪ ਕਿਵੇਂ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਕ ‘ਦੋ-ਦੇਹੀ, ਛੇ-ਮੁਖੀ’ ਹੋ ਕੇ ਬਾਰ੍ਹਾਂ-ਰੂਪ ਕਿਵੇਂ। ਅਗਸਤਿਆ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੀਤਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਜੋੜੇ ਸਿਧਾਂਤ (ਸੱਚ/ਝੂਠ) ਅਤੇ ਰਾਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ; ‘ਇਕ ਤੋਂ ਸੱਤ’ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਸੱਤ-ਵਿਧ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਬਾਰ੍ਹਾਂ-ਵਿਧ, ਦੋ-ਦੇਹੀ, ਛੇ-ਮੁਖੀ’ ਸੰਵਤਸਰ (ਸਾਲ) ਹੈ, ਜੋ ਦੋ ਗਤੀਆਂ/ਮਾਰਗਾਂ ਅਤੇ ਛੇ ਰਿਤੂਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ‘ਮੁਖ’ ਬਣਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਿਨ-ਰਾਤ ਅਤੇ ਸੂਰਜ-ਚੰਦਰਮਾ ਰਾਹੀਂ ਜਗਤ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਕ੍ਰਮ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਕਰਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵੇਦਿਕ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਨਿਯਮਿਤ ਸਮੇਂ ਤੇ ਅਭਿਆਸ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ-ਧਰਤੀ ਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 67
Verse 1
भद्राश्व उवाच । भगवन् सितकृष्णे द्वे भिन्ने जगति केशवान् । स्त्रियौ बभूवतुः के द्वे सितकृष्णा च का शुभा ॥ ६७.१ ॥
ਭਦ੍ਰਾਸ਼ਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਭਗਵਨ! ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਕੇਸ਼ਵ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ‘ਸੀਤਾ’ ਅਤੇ ‘ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ’ ਨਾਮ ਦੀਆਂ ਦੋ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਦੱਸੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਕੌਣ ਹਨ? ਅਤੇ ‘ਸੀਤਾ-ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ’ ਨਾਮ ਵਾਲੀ ਸ਼ੁਭਾ ਕੌਣ ਹੈ?
Verse 2
कश्चासौ पुरुषो ब्रह्मन् य एकः सप्तधा भवेत् । कोऽसौ द्वादशधा विप्र द्विदेहः षट्शिराः शुभः ॥ ६७.२ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਪੁਰਖ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸੱਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਉਹੀ ਤੱਤ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ—ਦੋ ਦੇਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਛੇ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਸ਼ੁਭ—ਕੌਣ ਹੈ?
Verse 3
दाम्पत्यं च द्विजश्रेष्ठ कृतसूर्योदयादनम् । कस्मादेतज्जगदिदं विततं द्विजसत्तम ॥ ६७.३ ॥
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਦਾਂਪਤ੍ਯ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸੂਰਜੋਦਯ ਵੇਲੇ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ—ਇਸ ਬਾਰੇ ਵੀ ਦੱਸੋ। ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਸੱਤਮ! ਇਹ ਜਗਤ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਉਂ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ?
Verse 4
अगस्त्य उवाच । सितकृष्णे स्त्रियौ ये ते ते भगिन्यौ प्रकीर्तिते । सत्यासत्ये द्विवर्णा च नारी रात्रिरुदाहृता ॥ ६७.४ ॥
ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—‘ਸੀਤਾ’ ਅਤੇ ‘ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ’ ਨਾਮ ਦੀਆਂ ਉਹ ਦੋ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਸਤ੍ਯ ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਯ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਦੋ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਉਸ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ‘ਰਾਤ੍ਰਿ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 5
यः पुमान् सप्तधा जात एको भूत्वा नरेश्वर । स समुद्रस्तु विज्ञेयः सप्तधैकॊ व्यवस्थितः ॥ ६७.५ ॥
ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਜੋ ਇਕੋ ਪੁਰਖ ਸੱਤ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਜੰਮਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਮੁੰਦਰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਇਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸੱਤ-ਵਿਧ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ।
Verse 6
योऽसौ द्वादशधा राजन् द्विदेहः षट्शिराः प्रभुः । संवत्सरः स विज्ञेयः शरीरे द्वे गती स्मृते । ऋतवः षट् च वक्त्राणि एष संवत्सरः स्मृतः ॥ ६७.६ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਬਾਰ੍ਹਾਂ-ਵਿਧ, ਦੋ-ਦੇਹੀ ਅਤੇ ਛੇ-ਸਿਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹੀ ‘ਸੰਵਤਸਰ’ (ਵਰ੍ਹਾ) ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ। ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਗਤੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਛੇ ਰਿਤੂਆਂ ਉਸ ਦੇ ਛੇ ਮੁਖ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ—ਇਹੀ ਸੰਵਤਸਰ ਹੈ।
Verse 7
दाम्पत्यं तदहोरात्रं सूर्याचन्द्रमसौ ततः । ततो जगत्समुत्तस्थौ देवस्यास्य नृपोत्तम ॥ ६७.७ ॥
ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਦਾਂਪਤ੍ਯ (ਯੁਗਲ-ਸੰਬੰਧ) ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਤੋਂ ਦਿਨ-ਰਾਤ; ਫਿਰ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ—ਹੇ ਨ੍ਰਿਪੋਤਮ—ਇਸ ਦੇਵ ਦੇ ਅਧੀਨ ਜਗਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 8
स विष्णुः परमो देवो विज्ञेयो नृपसत्तम । न च वेदक्रियाहीनः पश्यते परमेश्वरम् ॥ ६७.८ ॥
ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਸੱਤਮ! ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਪਰਮ ਦੇਵ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਵੇਦ-ਵਿਹਿਤ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
Verse 9
॥ इति वराहपुराणे भगवच्छास्त्रे सप्तषष्ठितमोऽध्यायः ॥ ६७ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਾਹਪੁਰਾਣ ਦੇ ਭਗਵੱਛਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਸੜਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 10
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਭਗਵੱਛਾਸਤਰ ਵਰਾਹਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਸੜਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The text frames cosmic order as intelligible through disciplined practice: it states that perceiving the supreme principle (identified with Viṣṇu) is not accessible to one who is deficient in Vedic rites (veda-kriyā). In a neutral scholarly reading, this functions as a norm of maintaining order—personal and societal—by aligning conduct with established ritual-temporal frameworks.
The chapter emphasizes ahorātra (day–night) and the saṃvatsara (year) structured as dvādaśadhā (twelvefold). It explicitly names the six seasons (ṛtavaḥ ṣaṭ) as integral to the year’s structure. No specific lunar tithis are mentioned in this passage.
Environmental balance is implied through the ordering of nature by time: the ocean is conceptualized as sevenfold (a way of classifying ecological space), while the year is defined through cyclical divisions and seasons. By linking world-emergence and stability to regulated cycles (sun–moon, day–night, seasons), the text can be read as presenting an early model of terrestrial stewardship grounded in respecting and maintaining temporal-ecological rhythms.
The chapter names Bhadrāśva (a royal interlocutor) and Agastya (a prominent sage figure) as the immediate participants in the explanatory exchange. No extended dynastic genealogy is provided within the cited verses.
Ask anything about Adhyaya 67 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.