Srstikhanda
मुनिप्रश्नवर्णनम् (Description of the Sages’ Questions)
अध्यायः १ मङ्गलश्लोकैः आरभ्यते, यत्र शिवः सृष्टि-स्थिति-लयस्य एककारणं, शुद्धचैतन्यस्वरूपः, मायातीतः सन् तस्याः आधारभूतश्च इति स्तूयते। ततः नैमिषारण्ये शौनकप्रमुखा मुनयः, विद्योश्वरसंहितायाः (विशेषतः साध्यसाधनखण्डस्य) शुभकथां श्रुत्वा, भक्त्या सूतं प्रणम्य आशीर्भिः पूजयन्ति। तस्य वाक्यप्रवाहे ज्ञानामृतस्य अक्षयमाधुर्यं वर्णयन्तः, अधिकं शैवधर्मोपदेशं याचन्ति। व्यासप्रसादेन सूतः भूत-भविष्यत्-वर्तमानवित् इति तस्य प्रामाण्यं प्रतिष्ठाप्यते। एवं सृष्ट्युपाख्यानस्य प्रवेशद्वारमिव अयं अध्यायः, शिवतत्त्वप्रशंसां, संवादिनां परिचयं, तथा भक्तिपूर्वकप्रश्न-श्रवणयोः योग्यतां च निरूपयति।
नारदतपोवर्णनम् (Nārada’s Austerities Described)
अध्यायेऽस्मिन् सूतः नारदं ब्रह्मपुत्रं विनीतं तपोनिष्ठं च वर्णयति। स शीघ्रस्रोतसि दिव्यनद्याः समीपे हिमवतः गुहाप्रदेशं सम्यगन्विष्य शोभनालङ्कृतमाश्रमं प्राप्य दीर्घं तपः करोति—स्थिरासनं मौनं प्राणायामं चित्तशुद्धिं च। ततः “अहं ब्रह्म” इति अद्वयवाक्येन समाधिं प्राप्य ब्रह्मसाक्षात्काराभिमुखं ज्ञानं लभते। तस्य तपोबलात् लोकक्षोभः संजायते; शक्रः शुनासीरो वा मनसा व्याकुलो भूत्वा स्वराज्यभयेन विघ्नं कर्तुं स्मरं कामदेवं समाह्वयति, नारदस्य ध्यानभङ्गाय कामशक्तिं प्रयोजयितुं स्वार्थकौशलात् प्रेरयति।
नारदमोहवर्णनम् — Description of Nārada’s Delusion
अध्यायः ३ संवादरूपेण प्रवर्तते। ऋषयः विष्णोः प्रस्थानानन्तरं किं जातम्, नारदः क्व गत इति पृच्छन्ति। व्यासेन सूतवचनं निवेद्यते—शिवेच्छया मायाविदग्धो विष्णुः शीघ्रमद्भुतां मायां प्रसारयति। मुनिमार्गे महाविस्तीर्णा मनोहरा पुरी दृश्यते, नानावैचित्र्यसमृद्धा, नरनारीभिः पूर्णा, चातुर्वर्ण्यव्यवस्थया सम्यग्व्यवहृता। तत्र श्रीलनिधिर्नाम राजा धनाढ्यः पराक्रमी च, दुहितुः स्वयंवरसम्बद्धं महोत्सवं करोति। सर्वदिग्भ्यः राजकुमाराः शोभनवस्त्राभरणाः कन्यां जेतुमिच्छन्तः समागच्छन्ति। एतदद्भुतं दृष्ट्वा नारदः विस्मयमोहाभ्यां ग्रस्तः, कौतूहलकामवृद्ध्या राजद्वारं प्रति गच्छति—मायामोहाकर्षणं च मानदर्पशिक्षणं च दर्शयितुं देवयोजनायाः प्रस्तावना।
नारदस्य विष्णूपदेशवर्णनम् — Nārada and Viṣṇu: Instruction after Delusion
अध्यायः ४ सृष्ट्युपाख्यानस्य प्रवाहं निरूपयन् विमोहितस्य नारदस्य वृत्तान्तं वर्णयति। शिवगणेषु यथोचितं शापं दत्त्वापि शिवेच्छया न प्रबुद्धः सन् स हरिकृतं छलं स्मृत्वा असह्यक्रोधेन विष्णुलोकं जगाम। तत्र विष्णुं द्वैधभावेन जगन्मोहनशक्त्या च दोषयन् मोहिन्याः प्रसङ्गं तथा असुरेभ्यः वारुणी-वितरणं, अमृतस्य न दानं च स्मारयित्वा कठोरं वचनं जगाद। एतेन मायेय-व्यवस्थापनं प्रकाश्यते—दैवीययुक्तयः न नैतिकविपर्यासः, किन्तु परशैव-सङ्कल्पाधीनं नियन्त्रितं लीला-रूपं कर्म। उत्तरभागे विष्णोः उपदेशः नारदस्य प्रतिक्रियाज्ञानं शमयन् क्रोधं निवर्तयति, देवतानां भूमिकां तथा विश्वकार्ये मोहस्य प्रयोजनं च स्पष्टयति।
नारदप्रश्नवर्णन (Nāradapraśna-varṇana) — “Account of Nārada’s Inquiry”
अस्मिन्नध्याये सूतः कथयति—हरिः (विष्णुः) अन्तर्धाय ततो नारदः पृथिवीं विचरन् अनेकानि शिवरूपाणि शिवलिङ्गानि च ददर्श, ये भुक्तिमुक्तिप्रदाः इति प्रसिद्धाः। तत्र द्वौ शिवगणौ तं ज्ञात्वा सादरं प्रणम्य पादौ गृहीत्वा पूर्वशापविमोचनं याचेताम्। तौ ब्रूतः—वयं स्वभावतः न अपराधिनः; राजकन्यायाः स्वयंबरसमये मायामोहवशात् कृतोऽपराधः। नारदशापोऽपि परेषप्रेरितः, फलञ्च स्वकर्मफलमेव; न वयं परदोषारोपणं कुर्मः। भक्तिवचनं श्रुत्वा नारदः स्नेहेन पश्चात्तापं कृत्वा अनुग्रहं प्रतिजानाति; एवं कर्मन्यायः, ईश्वरीयव्यवस्था, नम्रतया मेलः च प्रतिपाद्यते, लिङ्गदर्शनस्य च पावनता दर्श्यते।
विष्णूत्पत्तिवर्णनम् (Description of the Origin/Manifestation of Viṣṇu)
अध्यायः ६ ब्रह्मणः लोकहिताय कृतप्रश्नस्य उपदेशरूपेण प्रवर्तते। ब्रह्मा वदति—एतत् श्रवणेन सर्वपापक्षयः स्यात्, अहं च ‘शिवतत्त्वम् अनामयम्’ निर्दोषं व्याख्यास्यामि। ततः प्रलयावस्था वर्ण्यते—चराचरजगत् नष्टे सर्वं तमोमयं, सूर्यचन्द्रौ न, अहोरात्रं न, अग्निवायुभूम्यापोऽपि न; भेदरहितं निरूपाधिकं स्थितम्। न दृश्यगुणाः, न शब्दस्पर्शौ, गन्धरूपे अव्यक्ते, रसाभावः, दिक्परिच्छेदोऽपि न—इति निषेधमार्गेण परं निरूप्यते। ब्रह्मा स्वयम् अङ्गीकरोति यत् शिवतत्त्वं ब्रह्मविष्णुभ्यामपि यथार्थतः पूर्णतया न ज्ञेयम्। परं तद् अमनोगोचरम् अवाच्यम्, नामरूपवर्णवर्जितम्, न स्थूलं न सूक्ष्मं, योगिभिः अन्तरहिताकाशे दृश्यम् इति। उपसंहारे विष्णोः उत्पत्तिवर्णनं प्रतिपाद्यते—अव्यक्तप्रलयात् शिवाधिष्ठानात् सृष्टिक्रमस्य आरम्भे विष्णोः प्रादुर्भावः स्थापितः।
विष्णु-ब्रह्म-विवाद-वर्णनम् (Description of the Viṣṇu–Brahmā Dispute and Brahmā’s Confusion)
अध्यायः ७ निद्रितनारायणस्य नाभेः पद्मोत्पत्तिं तस्मात् ब्रह्मणोऽभ्युदयं च वर्णयति। पद्मं अपरिमेयतेजस्वि विश्वविस्तारस्य सूचकं भवति। चतुर्मुखः हिरण्यगर्भो ब्रह्मा स्वं लक्षणयुक्तं मन्यते, किन्तु मायावशात् पद्मात् परं स्वजनकं न जानाति; स्वात्मपरिचयम्, प्रयोजनम्, उत्पत्तिं च पृच्छति। एषा मोहावस्था महेश्वरस्य मायामोहनरूपेण लीलया कृत इति प्रतिपाद्यते। तत्त्वतः कारणक्रमाधिकारयोः विषये देवतानामपि संशयः सम्भवति; सम्यग्ज्ञानं तु मोहापनयेन प्रकटते, सर्वप्रपञ्चस्य परं तत्त्वं ज्ञातव्यमिति। अज्ञानमेव विवादबीजमिति प्रसङ्गः स्थापितः।
शब्दब्रह्मतनुवर्णनम् — Description of the Form of Śabda-Brahman
अध्यायेऽस्मिन् शब्दस्य ब्रह्मरूपत्वं शिवस्य प्रकाशकत्वेन तन्त्रतत्त्वतः प्रतिपाद्यते। ब्रह्मा कथयति—दीनानुकम्पी मदहरः शम्भुः दिव्यदर्शनार्थं समागतैः सुरैः सह प्रसङ्गे प्रत्युत्तरं ददाति। तदा ‘ॐ’ इति स्पष्टं दीर्घं (प्लुतं) नादविशेषः प्रादुरभवत्। विष्णुः तं महाध्वनिं ध्यानपूर्वकं निरीक्ष्य तस्य मूलं अन्विष्य लिङ्गसम्बन्धेन ओङ्कारस्य वर्णक्रमं पश्यति—अकारः उकारः मकारः चान्त्यनादः। सूर्यचक्राग्नितेजः चन्द्रशीतलप्रभा स्फटिकशुद्धिः इत्यादि दीप्तिमयैः उपमानैः वर्णदिशा-तत्त्वभेदाः निरूप्यन्ते। अन्ते चतुर्थातीतं निर्मलं निष्कलं निःक्षोभं तत्त्वं, अद्वैतं शून्यवत्, बहिरन्तरभेदातीतं, तथापि बहिरन्तरयोः आधारभूतं परं शिवतत्त्वं निरूप्यते।
शिवतत्त्ववर्णनम् (Śiva-tattva-varṇana) — “Description/Exposition of the Principle of Śiva”
अध्यायः ९ शिवस्य भक्तिस्तुत्यनुग्रहजन्यं स्वप्राकट्यं तथा प्रमाणज्ञानप्रदानं वर्णयति। ब्रह्मा कथयति—महादेवः परमप्रीतः करुणानिधिः पञ्चवक्त्रः त्रिनयनः जटाधरः भस्माङ्गरागी भूषणभूषितो बहुभुजश्च प्रकाशते; एषा रूपसम्पदा केवलालङ्कारो न, अपि तु प्रकाशनात्मकं रहस्यरूपम्। विष्णुर्ब्रह्मणा सह स्तुतिं कृत्वा सादरं समीपं गच्छति। ततः शिवः स्वश्वासरूपेण निगमान् ददाति, विष्णवे ज्ञानं च उपदिशति; ब्रह्मा अपि तस्मात् परमेणात्मना पश्चात् ज्ञानं लभते—इति अनुग्रहाधीनं प्रकाशनं दर्श्यते। अनन्तरं विष्णोः प्रश्नः प्रवर्तते—केन प्रकारेण शिवः प्रीयते, कथं सम्यगर्च्यते, ध्येयः, वश्यः च भवति, तथा शिवाज्ञया कर्तव्यकर्माणि कानि—इति शिवतत्त्वाधिष्ठितां शैवाचारप्रवृत्तिं स्थापयन्।
रुद्र-विष्णोः ऐकत्व-उपदेशः तथा धर्म-आज्ञा (Instruction on Rudra–Viṣṇu Unity and Divine Injunctions)
अस्मिन्नध्याये परमेश्वरः रुद्रः विष्णुं प्रति जगद्व्यवस्थापनं भक्तिधर्मं च विधत्ते। स सर्वलोकेषु पूज्यत्वेन स्थितुं, ब्रह्मणा सृष्टे लोके दुःखोत्पत्तौ त्वरितं निग्रहं कर्तुं, समष्टिदुःखनिवारणाय कर्तृत्वं च विष्णोः नियुङ्क्ते। दुष्करकर्मसु, महाबलवैरिनिग्रहे च, स्वसहाय्यं प्रतिजानाति; धर्मकीर्तिविस्ताराय भूततारणाय च नानावतारग्रहणं आदेशयति। रुद्रहर्योः परस्परं ध्येयत्वं, भेदाभावश्च—तत्त्वतः वरतः क्रीडया च—ऐकत्वरूपेण प्रतिपाद्यते। रुद्रभक्ताः ये विष्णुं निन्दन्ति ते पुण्यभ्रंशं नरकपातं च शिवाज्ञया प्राप्नुवन्ति; विष्णुश्च भोगमोक्षप्रदः, भक्तैः पूज्यः, धर्मरक्षणे निग्रहानुग्रहौ च प्रयुङ्क्ते।
लिङ्गपूजनसंक्षेपः (Concise Teaching on Liṅga Worship / Śiva-arcana-vidhi)
अध्यायः ११ आरभ्यते यत्र ऋषयः सूतं प्रति शैवकथायाः पावनशक्तिं स्तुवन्ति, विशेषतः लिङ्गोत्पत्तेः अद्भुतं शुभं चरितं स्मरन्ति, यस्य श्रवणेन दुःखं निवर्तते। ते ब्रह्मा–नारदसंवादानुसारेण शिवार्चनविधिं स्पष्टं वक्तुं याचन्ति—यथा शिवः प्रसीदति; प्रश्नः सर्ववर्णान् (ब्राह्मण-क्षत्रिय-वैश्य-शूद्र) अपि समावेशयति। सूतः एतत् रहस्यं इति निर्दिश्य यथाश्रुतं यथामतं कथयितुं प्रतिजानाति, व्यास-सनत्कुमार-उपमन्यु-कृष्ण-ब्रह्म-नारदपरम्परां च प्रतिष्ठापयति। ततः ब्रह्मवाणी प्रवर्तते—लिङ्गपूजनं विस्तीर्णं, शतवर्षैरपि न समाप्तं; अतः संक्षेपेण उपदिश्यते। एवं अध्यायः श्रवणस्य मोक्षदायित्वं, परम्पराप्रमाण्यं, तथा लिङ्गार्चनस्य संक्षिप्तं किन्तु प्रामाणिकं रूपरेखां च निरूपयति।
सेवातत्त्वप्रश्नः — The Question of Whom to Serve (Sevā) for the Removal of Suffering
अध्यायेऽस्मिन् नारदः शिवनिष्ठां प्रजापतिं ब्रह्माणं स्तुत्वा विस्तरं पृच्छति। ब्रह्मा पूर्ववृत्तान्तं कथयति—ऋषीन् देवान् च समाहूय क्षीरसागरतीरं विष्णोः परमधाम ययौ। तत्र विष्णुः शिवपादपद्मस्मरणपरः ब्रह्माणं सुरर्षींश्च प्रयोजनं पृच्छति। देवाः कृताञ्जलयः ‘दुःखनाशाय कस्य नित्यसेवा कार्या?’ इति प्रश्नं कुर्वन्ति। भक्तवत्सलः विष्णुः करुणया सेवाभक्तेः तत्त्वं, सत्सेवाया लक्षणं, फलानि, तथा मोक्षहेतुत्वं प्रतिपादयन् शिवपरत्वं सूचयति।
पूजाविधिः (Pūjā-vidhiḥ) — The Supreme Procedure of Worship (Morning Observances)
अध्यायः १३ ब्रह्मणा निरुपमः पूजाविधिः कथ्यते, यः सर्वकामसिद्धिं सुखं च ददाति। प्रातः ब्राह्ममुहूर्ते उत्थाय साम्बकं शिवं स्मृत्वा जगतः कल्याणार्थं प्रबोधनप्रार्थनां कृत्वा, स्वकीयदौर्बल्यं निवेद्य महादेवस्य हृदिस्थनियोगमेव शरणं इति घोष्यते। ततः शौचविधिः—गुरुपादस्मरणं, यथादिशं मलमूत्रत्यागः, मृदाजलेन देहशुद्धिः, हस्तपादप्रक्षालनं, दन्तधावनं, मुखप्रक्षालनं च—विस्तरेण निर्दिश्यते। केषुचित् तिथिषु वारेषु च दन्तधावनवर्जनं, तथा श्राद्धे संक्रान्तौ ग्रहणे तीर्थे उपवासे च देशकालानुसारनियमाः प्रदर्श्यन्ते। एवं औपचारिकोपचारात् पूर्वमेव स्मरणशुद्धिनियमैः पूजायाः आरम्भः प्रतिपाद्यते।
पुष्पार्पण-विनिर्णयः (Determination of Flower-Offerings to Śiva)
अध्यायः १४ आरभ्यते यत्र ऋषयः सूतं पृच्छन्ति—शिवपूजायां प्रयुज्यमानानां पुष्पाणां फलैः सह प्रमाणसम्बन्धः कः इति। सूतः कथयति यत् एषः पुष्पार्पण-विनिर्णयः पूर्वं नारदेन पृष्टः ब्रह्मणा च निरूपितः, इति परम्पराप्रमाणेन अध्यायः प्रतिष्ठाप्यते। ततः कमलम्, बिल्वपत्रम्, शतपत्रम्, शङ्खपुष्पम् इत्यादीनां पुष्पद्रव्याणां नामानि तथा तेषां फलानि—लक्ष्मीप्राप्तिः, पापनाशः, लक्षसंख्यादि महत्संख्यायां समर्पणे विशेषफलम्—इत्यादि निर्दिश्यन्ते। प्रस्थ-पल-टङ्कादि मानप्रमाणैः पुष्पपरिमाण-गणनायाः समता अपि दर्श्यते, यथा विधिवत् मानितं द्रव्यं समर्प्येत। लिङ्गपूजा, अक्षत-तण्डुलाः, चन्दनलेपः, जलधारा-अभिषेकः इत्यादयः पूजाङ्गाः अपि निर्दिश्य, पुष्पार्पणं व्यापकशिवपूजाविधौ समन्वितं दर्श्यते। एवं द्रव्य-मान-भावसम्यगनुष्ठानात् काम्यफलसिद्धिः तथा शिवाभिमुखेन निष्कामभावप्राप्तिः इति अध्यायस्य सारः।
हंस-वराह-रूपग्रहण-कारणम् (The Reason for Assuming the Swan and Boar Forms)
अध्यायः १५ लिङ्गोद्भवोत्तरवृत्तान्ते प्रवर्तते। नारदः ब्रह्माणं शैवनिर्मलाख्यानश्रवणेन स्तुत्वा, ततः परं वृत्तं सृष्टिक्रमं च सूक्ष्मतया पृच्छति। ब्रह्मा वदति—शिवे नित्यशिवरूपे तिरोभूते सति, अहं विष्णुश्च हर्षविश्रान्तिमनुभूतवन्तौ। ततः लोकसृष्टिपालनाभिप्रायेण ब्रह्मा हंसस्वरूपं, विष्णुश्च वराहस्वरूपं जगृहतुः। नारदः संशयं करोति—किमर्थं एते एव रूपे, नान्ये? सूतः ब्रह्मोत्तरं प्रास्तौति; ब्रह्मा प्रथमं शिवपादौ स्मृत्वा, हंसस्य ऊर्ध्वगमनस्थैर्यं तथा तत्त्वातत्त्वविवेकलक्षणं (क्षीरजलविभागवत्) निरूप्य, रूपग्रहणस्य सांकेतिक-कार्यकारणं व्याचष्टे। एष अध्यायः दिव्यरूपाणां सृष्ट्यर्थत्वं आध्यात्मिकोपदेशत्वं च प्रतिपादयन् शिवप्रधानतां दृढयति।
सृष्टिक्रमवर्णनम् / Description of the Sequence of Creation
अस्मिन्नध्याये ब्रह्मा नारदं प्रति सृष्टेः सूक्ष्मं क्रमं संस्थाक्रमं च निरूपयति। सः शब्दादिसूक्ष्मतन्मात्रसमूहात् पञ्चीकरणेन आकाश-वायु-अग्नि-जल-पृथिवीनां स्थूलभूतनिर्माणं, ततः पर्वत-सागर-वृक्षादीनां सम्भवं तथा कला-युगादिकालविभागं वर्णयति। एतत्कृत्वापि असन्तोषं प्राप्य सः साम्बं शिवं ध्यायति; ततो नेत्र-हृदय-शिरः-प्राणादिभ्यः साधकान् तथा प्रमुखान् ऋषीन् जनयति। सङ्कल्पात् धर्मः सर्वसाधनहेतुरूपेण प्रादुर्भवति, ब्रह्माज्ञया मानवरूपं धृत्वा साधकैः प्रसार्यते। पुनश्च विविधाङ्गेभ्यः नानाप्रजाः सृज्यन्ते, देवाद्यासुरभेदैः देहभेदैश्च नियोज्यन्ते। अन्ते शङ्करान्तःप्रेरणया ब्रह्मा स्वदेहं विभज्य द्विरूपो भवति, शिवाधीनभेदसृष्टिप्रवृत्तेः सूचनां ददाति।
कैलासगमनं कुबेरसख्यं च — Śiva’s Journey to Kailāsa and His Friendship with Kubera
अध्यायः १७ संवादरूपेण प्रवर्तते। सूतः कथयति—ब्रह्मणः पूर्वोक्तं श्रुत्वा नारदः पुनः सादरं पृच्छति—शङ्करस्य कैलासागमनं कथं, कुबेरेण (धनदेन) सह सख्यं केन प्रकारेण, तथा तत्र पूर्णशिवाकृत्या भगवान् किमकरोत् इति। ब्रह्मा तदाख्यानं वक्तुं प्रतिज्ञाय पूर्वपीठिकां करोति—कांपिल्ये यज्ञदत्तो नाम विद्वान् दीक्षितः, वेदकर्मसु वेदाङ्गेषु च निपुणः, दानशीलः प्रतिष्ठितश्च आसीत्। तस्य पुत्रः गुणनिधिरुपनयनादिभिः शिक्षितोऽपि गुप्तं द्यूते लीनः, मातुः धनं पुनःपुनः गृह्णन् द्यूतकारैः सह सङ्गं चकार। एवं धर्मविद्ययोः विरुद्धं पापगूढाचारं दर्शयन् अध्यायः कर्मफल-भक्तिन्यायेन धननाशं तथा दिव्यसम्बन्धस्य (कुबेर-शिवयोः) कारणं सूचयति।
दीक्षितपुत्रस्य दैन्यचिन्ता तथा शिवरात्र्युपासनाप्रसङ्गः / The Initiate’s Son in Distress and the Occasion of Śivarātri Worship
अध्यायः १८ ब्रह्मणा नारदं प्रति कथितः। दीक्षिताङ्गजः पूर्ववृत्तान्तं श्रुत्वा स्वपूर्वाचारं निन्दित्वा क्वचिद्दिशं प्रस्थितः। किञ्चित्कालं गत्वा जीविकामानप्रतिष्ठाचिन्तया विषण्णो जडवत् स्थितः; अध्ययनाभावं धनाभावं च स्मरन्, धनधारणे चौरभयं धनाभावे च दैन्यं विचारयति। याजककुले जातोऽपि महदापदं प्राप्त इति विलपति; विधेः प्राबल्यं कर्मानुसारिणीं गतिं च मन्यते। भिक्षामपि सम्यक् कर्तुं न शक्नोति, परिचिताभावात् आश्रयहीनः, मातृस्नेहस्यापि अभावं स्मरति। वृक्षतले सायं यावत् चिन्तयतः, नगरात् निर्गच्छन् कश्चन माहेश्वरभक्तः सहजनैः साकं उपहारान् गृहीत्वा शिवरात्र्युपवासेन ईशानपूजार्थं गच्छति; एवं दैन्यं कर्मबन्धश्च शैवव्रतपूजया आश्रयपुण्यप्रदत्वेन प्रतिनिवर्त्यते इति प्रसङ्गः प्रवर्तते।
अलकापतेः तपः-लिङ्गप्रतिष्ठा च वरप्राप्तिः / The Lord of Alakā: Austerity, Liṅga-Establishment, and the Receiving of a Boon
अध्यायः १९ ब्रह्मणः कथनेन पूर्वकल्पवृत्तान्तं तथा अलकापतेः (वैश्रवणस्य/कुबेरस्य) भक्त्युदाहरणं वर्णयति। पद्मकल्पे पुलस्त्याद् विश्रवाः, तस्माद् वैश्रवणः; तस्य भोग्या-शास्या अलका विश्वकृता नगरी इति निर्दिश्यते। ततः स त्र्यम्बकं प्रसादयितुं घोरं तपः करोति, भक्तेः प्रभावं प्रतिपादयन् काशीम् (चित्प्रकाशिकाम्) प्रति गमनं च दर्शयति। अन्तः शिवबोधनम्, अनन्यभक्तिः, ध्याने स्थैर्यम्, कामक्रोधवर्जनं, तपोऽग्निना शुद्धं शिवैक्यभावनं च साधनरूपेणोक्तम्। स शांभवं लिङ्गं संस्थाप्य सद्भावकुसुमैः पूजयति; दीर्घकालतपसा विश्वेश्वरः प्रसन्नः प्रादुरभवत्। लिङ्गे मनः समाहिते, स्थाणुस्वरूपिणा शिवेन वरदत्वं घोषितं, अलकापतिं वरं याचितुं आमन्त्र्यते; एवं लिङ्गप्रतिष्ठा-ध्यान-वैराग्यादिभिः दर्शन-वरप्राप्तेः कारणपरम्परा प्रतिपाद्यते।
शिवागमन-नाद-समागमः (Śiva’s Advent, the Drum-Sound, and the Cosmic Assembly)
अस्मिन्नध्याये ब्रह्मा नारदं प्रति कैलासे कुबेरसम्बद्धं शिवागमनवृत्तान्तं कथयति। विश्वेश्वरः कुबेराय निधिपतित्ववरं दत्त्वा स्वप्रादुर्भावविधिं चिन्तयति—रुद्रः ब्रह्महृदयसम्भूतः पूर्णांशः, निर्मलः परब्रह्माभिन्नः, हरिब्रह्मसेवितोऽपि तयोः परः। स एव तादृशरूपेण कैलासं गन्तुं कुबेरक्षेत्रे महत्तपः कर्तुं मित्रभावेन वासं च निश्चिनोति। ततः रुद्रः ढक्कां नादयति; स घनः अद्भुतो नादः आह्वानप्रेरणारूपः। तं श्रुत्वा विष्णुर्ब्रह्मा देवाः मुनयः सिद्धाः आगमनिगममूर्तयश्च, तथा सुरासुराः प्रमथगणाश्च विविधदेशेभ्यः उत्सववत् समागच्छन्ति। अनन्तरं पुराणरीत्या गणानां संख्या-परिमाणं महत्त्वं च निरूप्य शिवगणानां विश्वव्यापकत्वं दर्श्यते।