सेवातत्त्वप्रश्नः — The Question of Whom to Serve (Sevā) for the Removal of Suffering

Verse 1

नारद उवाच । ब्रह्मन्प्रजापते तात धन्यस्त्वं शिवसक्तधीः । एतदेव पुनस्सम्यग्ब्रूहि मे विस्तराद्विधे

नारद उवाच— ब्रह्मन् प्रजापते तात, धन्यस्त्वं शिवसक्तधीः। एतदेव पुनः सम्यग् ब्रूहि मे विस्तराद् विधे॥

Verse 2

ब्रह्मोवाच । एकस्मिन्समये तात ऋषीनाहूय सर्वतः । निर्जरांश्चाऽवदं प्रीत्या सुवचः पद्मसंभवः

ब्रह्मोवाच—एकस्मिन् समये तात, ऋषीन् सर्वतोऽहूय, निर्जरांश्च, अहं पद्मसम्भवः प्रीत्या सुवचः अवदं।

Verse 3

यदि नित्यसुखे श्रद्धा यदि सिद्धेश्च कामुकाः । आगंतव्यं मया सार्द्धं तीरं क्षीरपयोनिधेः

यदि नित्यसुखे श्रद्धा, यदि सिद्धिं च कामयध्वे, तर्हि मया सार्धं क्षीरपयोनिधेस्तीरे आगन्तव्यम्।

Verse 4

इत्येतद्वचनं श्रुत्वा गतास्ते हि मया सह । यत्रास्ते भगवान्विष्णुस्सर्वेषां हितकारकः

इति वचनं श्रुत्वा ते मया सह गताः। यत्र भगवान् विष्णुः स्थितः, सर्वेषां हितकारकः (शिवाज्ञया जगद्धिते प्रवर्तते)।

Verse 6

तान्दृष्ट्वा च तदा विष्णुर्ब्रह्माद्यानमरान्स्थितान् । स्मरञ्छिवपदांभोजमब्रवीत्परमं वचः

तान् दृष्ट्वा तदा विष्णुः ब्रह्माद्यान् अमरान् स्थितान् । शिवपदाम्भोजं स्मरन् परमं वचोऽब्रवीत् ॥

Verse 7

विष्णुरुवाच । किमर्थमागता यूयं ब्रह्माद्याश्च सुरर्षयः । सर्वं वदत तत्प्रीत्या किं कार्यं विद्यतेऽधुना

विष्णुरुवाच । किमर्थमागता यूयं ब्रह्माद्याश्च सुरर्षयः । सर्वं वदत तत्प्रीत्या किं कार्यं विद्यतेऽधुना ॥

Verse 8

ब्रह्मोवाच । इति पृष्टास्तदा तेन विष्णुना च मया सुराः । पुनः प्रणम्य तं प्रीत्या किं कार्यं विद्यतेऽधुना । विनिवेदयितुं कार्यं ह्यब्रुवन्वचनं शुभम्

ब्रह्मोवाच। इति पृष्टास्तदा तेन विष्णुना च मया सुराः। पुनः प्रणम्य तं प्रीत्या किं कार्यं विद्यतेऽधुना। विनिवेदयितुं कार्यं ह्यब्रुवन् वचनं शुभम्॥

Verse 9

देवा ऊचुः । नित्यं सेवा तु कस्यैव कार्या दुःखपहारिणी

देवा ऊचुः—नित्यं कस्यैव सेवा कार्या, या सेवा दुःखं निवारयति?

Verse 10

इत्येतद्वचनं श्रुत्वा भगवान्भक्तवत्सलः । सामरस्य मम प्रीत्या कृपया वाक्यमब्रवीत्

इत्येतद्वचनं श्रुत्वा भगवान् भक्तवत्सलः । सामरस्यस्य मम च प्रीत्या कृपया च वाक्यमब्रवीत्

Verse 11

श्रीभगवानुवाच । ब्रह्मञ्च्छृणु सुरैस्सम्यक्श्रुतं च भवता पुरा । तथापि कथ्यते तुभ्यं देवेभ्यश्च तथा पुनः

श्रीभगवानुवाच—ब्रह्मन् शृणु; सुरैः सभायां यत् त्वया पुरा सम्यक् श्रुतं, तथापि तुभ्यं देवेभ्यश्च पुनः कथ्यते।

Verse 12

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्र संहितायां प्रथमखण्डे सृष्ट्युपाख्याने पूजाविधिवर्णने सारासारविचारवर्णनो नाम द्वादशोऽध्यायः

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां प्रथमखण्डे सृष्ट्युपाख्याने पूजाविधिवर्णने सारासारविचारवर्णनो नाम द्वादशोऽध्यायः समाप्तः।

Verse 13

सेव्यसेव्यस्सदा देवश्शंकरस्सर्वदुःखहा । ममापि कथितं तेन ब्रह्म णोऽपि विशेषतः

सेव्यः सेव्यश्च सदा देवः शङ्करः सर्वदुःखहा। ममापि तेन कथितं, ब्रह्मणोऽपि विशेषतः॥

Verse 14

प्रस्तुतं चैव दृष्टं वस्सर्वं दृष्टांतमद्भुतम् । त्याज्यं तदर्चनं नैव कदापि सुखमीप्सुभिः

एषोऽद्भुतो दृष्टान्तः सम्यक् प्रस्तुतो युष्मभ्यं प्रदर्शितश्च। अतः ये सत्यसुखम् ईप्सन्ति ते शिवपूजां कदापि न परित्यजेयुः।

Verse 15

संत्यज्य देवदेवेशं लिंगमूर्तिं महेश्वरम् । तारपुत्रास्तथैवैते नष्टास्तेऽपि सबांधवाः

देवदेवेशं महेश्वरं लिङ्गमूर्तिं परित्यज्य तारापुत्रा अपि तथा नष्टाः, ते सर्वे सबान्धवाः।

Verse 16

मया च मोहितास्ते वै मायया दूरतः कृताः । सर्वे विनष्टाः प्रध्वस्ताः शिवेन रहिता यदा

मया वै ते मोहिताः; मायया दूरतः कृताः। शिवेन रहिता यदा, सर्वे विनष्टाः प्रध्वस्ताः॥

Verse 17

तस्मात्सदा पूजनीयो लिंगमूर्तिधरी हरः । सेवनीयो विशेषेण श्रद्धया देवसत्तमः

तस्मात्सदा पूजनीयो लिङ्गमूर्तिधरो हरः। विशेषेण श्रद्धया भक्त्या देवसत्तमः सेवनीयः॥

Verse 18

शर्वलिङ्गार्चनादेव देवा दैत्याश्च सत्तमाः । अहं त्वं च तथा ब्रह्मन्कथं तद्विस्मृतं त्वया

शर्वलिङ्गार्चनादेव देवा दैत्याश्च सत्तमाः। अहं त्वं च तथा ब्रह्मन् कथं तद्विस्मृतं त्वया॥

Verse 19

तल्लिङ्गमर्चयेन्नित्यं येन केनापि हेतुना । तस्मात् ब्रह्मन्सुरः शर्वः सर्वकामफलेप्सया

तल्लिङ्गं नित्यमर्चयेद्येन केनापि हेतुना। तस्माद्ब्रह्मन् सुरः शर्वः सर्वकामफलप्रदः॥

Verse 20

सा हनिस्तन्महाछिद्रं सान्धता सा च मुग्धता । यन्मुहूर्त्तं क्षणं वापि शिवं नैव समर्चयेत्

सा हानिस्तन्महाछिद्रं सान्धता सा च मुग्धता। यन्मुहूर्तं क्षणं वापि शिवं नैव समर्चयेत्॥

Verse 21

भवभक्तिपरा ये च भवप्रणतचेतसः । भवसंस्मरणा ये च न ते दुःखस्यभाजनाः

ये भवभक्तिपराः सन्ति ये च भवप्रणतचेतसः। ये च भवसंस्मरणाः न ते दुःखस्य भाजनाः॥

Verse 22

भवनानि मनोज्ञानि मनोज्ञाभरणाः स्त्रियः । धनं च तुष्टिपर्यंतं पुत्रपौत्रादिसंततिः

मनोज्ञानि भवनानि मनोज्ञाभरणाः स्त्रियः। धनं च तुष्टिपर्यन्तं पुत्रपौत्रादिसन्ततिः॥

Verse 23

आरोग्यं च शरीरं च प्रतिष्ठां चाप्यलौकिकीम् । ये वांछंति महाभागाः सुखं वा त्रिदशालयम्

आरोग्यं शरीरसौख्यं च प्रतिष्ठां चाप्यलौकिकीम्। ये वाञ्छन्ति महाभागाः सुखं वा त्रिदशालये॥

Verse 24

अंते मुक्तिफलं चैव भक्तिं वा परमेशितुः । पूर्वपुण्यातिरेकेण तेऽर्चयंति सदाशिवम्

अन्ते मुक्तिफलं चैव भक्तिं वा परमेशितुः। पूर्वपुण्यातिरेकेण तेऽर्चयन्ति सदाशिवम्॥

Verse 25

योऽर्चयेच्छिवलिंगं वै नित्यं भक्तिपरायणः । तस्य वै सफला सिद्धिर्न स पापैः प्रयुज्यते

यः शिवलिङ्गं नित्यं भक्तिपरायणः समर्चयति, तस्य सिद्धिः खलु सफलाभवति; स च पापैर्न बध्यते न क्लिश्यते।

Verse 26

ब्रह्मोवाच । इत्युक्ताश्च तदा देवाः प्रणिपत्य हरिं स्वयम् । लिंगानि प्रार्थयामासुस्सर्वकामाप्तये नृणाम्

ब्रह्मोवाच । इत्युक्तास्तदा देवाः प्रणिपत्य हरिं स्वयम् । लिङ्गानि प्रार्थयामासुः सर्वकामाप्तये नृणाम् ॥

Verse 27

तच्छ्रुत्वा च तदा विष्णु विश्वकर्माणमब्रवीत । अहं च मुनिशार्दूल जीवोद्धारपरायणः

तच्छ्रुत्वा च तदा विष्णुर्विश्वकर्माणमब्रवीत् । अहं च मुनिशार्दूल जीवोद्धारपरायणः ॥

Verse 28

विश्वकर्मन्यथा शंभोः कल्पयित्वा शुभानि च । लिंगानि सर्वदेवेभ्यो देयानि वचनान्मम

विश्वकर्मन् यथा शम्भोः कल्पयित्वा शुभानि च । लिङ्गानि सर्वदेवेभ्यो देयानि वचनान्मम ॥

Verse 29

ब्रह्मोवाच । लिंगानि कल्पयित्वेवमधिकारानुरूपतः । विश्वकर्मा ददौ तेभ्यो नियोगान्मम वा हरेः

ब्रह्मोवाच—एवं स्वस्वाधिकारानुरूपतः लिङ्गानि कल्पयित्वा विश्वकर्मा तेभ्यः स्वस्वनियोगान् ददौ, मम वा हरेर् आज्ञया।

Verse 30

तदेव कथयाम्यद्य श्रूयतामृषिसत्तम । पद्मरागमयं शक्रो हेम विश्र वसस्सुतः

तदेव कथयाम्यद्य शृणुत ऋषिसत्तम। पद्मरागमयं शक्रः, हेम च विचित्रप्रभं वसुसुतः अकल्पयत्।

Verse 31

पीतं मणिमयं धर्मो वरुणश्श्यामलं शिवम् । इन्द्रनीलमयं विष्णुर्ब्रह्मा हेममयं तथा

धर्मो मणिमयः पीतः, वरुणः श्यामवर्णः शिवसदृशः। विष्णुरिन्द्रनीलमयः, ब्रह्मा च हेममयस्तथा॥

Verse 32

विश्वेदेवास्तथा रौप्यं वसवश्च तथैव च । आरकूटमयं वापि पार्थिवं ह्यश्विनौ मुने

विश्वेदेवाः तथा रौप्याः वसवश्च तथैव च। आरकूटमयौ वापि पार्थिवौ ह्यश्विनौ मुने॥

Verse 33

लक्ष्मीश्च स्फाटिकं देवी ह्यादित्यास्ताम्रनिर्मितम् । मौक्तिकं सोमराजो वै वज्रलिंगं विभावसुः

लक्ष्मीर्देवी स्फाटिकमया, आदित्यास्ताम्रनिर्मिताः। सोमराजो मौक्तिकमयः, विभावसुर्वज्रलिङ्गकः॥

Verse 34

मृण्मयं चैव विप्रेंद्रा विप्रपत्न्यस्तथैव च । चांदनं च मयो नागाः प्रवालमयमादरात्

मृण्मयं चैव विप्रेन्द्रा विप्रपत्न्यस्तथैव च। चन्दनमयाश्च नागाः प्रवालमयमादरात्॥

Verse 35

नवनीतमयं देवी योगी भस्ममयं तथा । यक्षा दधिमयं लिंगं छाया पिष्टमयं तथा

देवी नवनीतमयं लिङ्गं निर्ममे; योगी च भस्ममयं तथा। यक्षाः दधिमयं लिङ्गं चक्रुः, छायाजनाश्च पिष्टमयं तथा॥

Verse 36

शिवलिंगं च ब्रह्माणी रत्नं पूजयति ध्रुवम् । पारदं पार्थिवं बाणस्समर्चति परेऽपि वा

ब्रह्माणी ध्रुवं रत्ननिर्मितं शिवलिङ्गं पूजयति। तथा पारदनिर्मितं पार्थिवं च बाणलिङ्गं वा परेऽपि समर्चति॥

Verse 37

एवं विधानि लिंगानि दत्तानि विश्वकर्मणा । ते पूजयंति सर्वे वै देवा ऋषिगणा स्तथा

एवं विधानि लिङ्गानि विश्वकर्मणा दत्तानि। तानि सर्वे वै देवा ऋषिगणाश्च सम्यक् पूजयन्ति॥

Verse 38

विष्णुर्दत्त्वा च लिंगानि देवेभ्यो हितकाम्यया । पूजाविधिं समाचष्ट ब्रह्मणे मे पिनाकिनः

देवानां हितकाम्यया विष्णुर्लिङ्गानि देवेभ्यो दत्त्वा। पिनाकी मम प्रभुः ब्रह्मणे पूजाविधिं सम्यगुपदिदेश॥

Verse 39

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य ब्रह्माहं देवसत्तमैः । आगच्छं च स्वकं धाम हर्षनिर्भरमानसः

तस्य वचनं श्रुत्वा अहं ब्रह्मा देवसत्तमैः सह। स्वकं धाम आगच्छं हर्षनिर्भरमानसः॥

Verse 40

तत्रागत्य ऋषीन्सर्वान्देवांश्चाहं तथा मुने । शिवपूजाविधिं सम्यगब्रुवं सकलेष्टदम्

तत्रागत्य मुने अहं सर्वानृषीन् देवान् च सम्यक् अब्रुवम्। शिवपूजाविधिं सकलेष्टदं पूर्णतया न्यवेदयम्॥

Verse 41

ब्रह्मोवाच । श्रूयतामृषयः सर्वे सामराः प्रेमतत्पराः । शिवपूजाविधिं प्रीत्या कथये भुक्तिमुक्तिदम्

ब्रह्मोवाच— श्रूयतां सर्वे ऋषयः सामराः प्रेमतत्पराः। प्रीत्या शिवपूजाविधिं कथये भुक्तिमुक्तिप्रदम्॥

Verse 42

मानुषं जन्म संप्राप्य दुर्लभं सर्वजंतुषु । तत्रापि सत्कुले देवा दुष्प्राप्यं च मुनीश्वराः

मानुषं जन्म संप्राप्य दुर्लभं सर्वजन्तुषु। तत्रापि सत्कुले जन्म दुष्प्राप्यं देव-मुनीश्वराः॥

Verse 43

अव्यंगं चैव विप्रेषु साचारेषु सपुण्यतः । शिवसंतोषहेतोश्च कर्मस्वोक्तं समाचरेत्

अव्यङ्गं चैव विप्रेषु साचारेषु सपुण्यतः। शिवसन्तोषहेतोश्च कर्मस्वोक्तं समाचरेत्॥

Verse 44

यद्यज्जातिसमुद्दिष्टं तत्तत्कर्म न लंघयेत् । यावद्दानस्य संपत्तिस्तावत्कर्म समावहेत्

यद्यज्जातिसमुद्दिष्टं तत्तत्कर्म न लङ्घयेत्। यावद्दानस्य सम्पत्तिस्तावत्कर्म समावहेत्॥

Verse 45

कर्मयज्ञसहस्रेभ्यस्तपोयज्ञो विशिष्यते । तपोयज्ञसहस्रेभ्यो जपयज्ञो विशिष्यते

कर्मयज्ञसहस्रेभ्यस्तपोयज्ञो विशिष्यते । तपोयज्ञसहस्रेभ्यो जपयज्ञो विशिष्यते ॥

Verse 46

ध्यानयज्ञात्परं नास्ति ध्यानं ज्ञानस्य साधनम् । यतस्समरसं स्वेष्टं यागी ध्यानेन पश्यति

ध्यानयज्ञात्परं नास्ति; ध्यानं ज्ञानस्य साधनम्। यतः समरसं स्वेष्टं यागी ध्यानेन पश्यति॥

Verse 47

ध्यानयज्ञरतस्यास्य सदा संनिहितश्शिवः । नास्ति विज्ञानिनां किंचित्प्रायश्चित्तादिशोधनम्

ध्यानयज्ञरतस्यास्य सदा संनिहितः शिवः। नास्ति विज्ञानिनां किंचित्प्रायश्चित्तादिशोधनम्॥

Verse 48

विशुद्धा विद्यया ये च ब्रह्मन्ब्रह्मविदो जनाः । नास्ति क्रिया च तेषां वै सुखं दुखं विचारतः

विशुद्धा विद्यया ये च ब्रह्मन् ब्रह्मविदो जनाः। नास्ति क्रिया च तेषां वै सुखं दुःखं विचारतः॥

Verse 49

धर्माधर्मौ जपो होमो ध्यानं ध्यानविधिस्तथा । सर्वदा निर्विकारास्ते विद्यया च तयामराः

धर्माधर्मौ जपो होमो ध्यानं ध्यानविधिस्तथा। सर्वदा निर्विकारास्ते विद्यया च तयाऽमराः॥

Verse 50

परानंदकरं लिंगं विशुद्धं शिवमक्षरम् । निष्कलं सर्वगं ज्ञेयं योगिनां हृदि संस्थितम्

परानन्दकरं लिङ्गं विशुद्धं शिवमक्षरम्। निष्कलं सर्वगं ज्ञेयं योगिनां हृदि संस्थितम्॥

Verse 51

लिंगं द्विविधं प्रोक्तं बाह्यमाभ्यंतरं द्विजाः । बाह्यं स्थूलं समुद्दिष्टं सूक्ष्ममाभ्यंतरं मतम्

लिङ्गं द्विविधं प्रोक्तं बाह्यमाभ्यन्तरं द्विजाः । बाह्यं स्थूलं समुद्दिष्टं सूक्ष्ममाभ्यन्तरं मतम् ॥

Verse 52

कर्मयज्ञरता ये च स्थूललिंगार्चने रताः । असतां भावनार्थाय सूक्ष्मेण स्थूलविग्रहाः

कर्मयज्ञरता ये च स्थूललिङ्गार्चने रताः । असतां भावनार्थाय सूक्ष्मेण स्थूलविग्रहाः ॥

Verse 53

आध्यात्मिकं यल्लिंगं प्रत्यक्षं यस्य नो भवेत् । स तल्लिंगे तथा स्थूले कल्पयेच्च न चान्यथा

आध्यात्मिकं यल्लिङ्गं प्रत्यक्षं यस्य नो भवेत् । स तल्लिङ्गे तथा स्थूले कल्पयेच्च न चान्यथा ॥

Verse 54

ज्ञानिनां सूक्ष्मममलं भावात्प्रत्यक्षमव्ययम् । यथा स्थूलमयुक्तानामुत्कृष्टादौ प्रकल्पितम्

ज्ञानिनां सूक्ष्मममलं भावात्प्रत्यक्षमव्ययम् । यथा स्थूलमयुक्तानामुत्कृष्टादौ प्रकल्पितम् ॥

Verse 55

अहो विचारतो नास्ति ह्यन्यत्तत्वार्थवादिनः । निष्कलं सकलं चित्ते सर्वं शिवमयं जगत्

अहो विचारतो नास्ति ह्यन्यत्तत्त्वार्थवादिनः । निष्कलं सकलं चित्ते सर्वं शिवमयं जगत् ॥

Verse 56

एवं ज्ञानविमुक्तानां नास्ति दोष विकल्पना । विधिश्चैव तथा नास्ति विहिताविहिते तथा

एवं ज्ञानविमुक्तानां दोषविकल्पना न विद्यते। तेषां विधिनिषेधयोः क्षेत्रं नास्ति—विहिताविहितेऽपि न प्रवर्तते॥

Verse 57

यथा जलेषु कमलं सलिलैर्नावलिप्यते । तथा ज्ञानी गृहे तिष्ठन्कर्मणा नावबध्यते

यथा जलेषु कमलं सलिलैर्नावलिप्यते। तथा ज्ञानी गृहे तिष्ठन्नपि कर्मणा नावबध्यते॥

Verse 58

इति ज्ञानं समुत्पन्नं यावन्नैव नरस्य वै । तावच्च कर्मणा देवं शिवमाराधयेन्नरः

इति ज्ञानं समुत्पन्नं यावन्नैव नरस्य वै। तावच्च कर्मणा देवं शिवमाराधयेन्नरः॥

Verse 59

प्रत्ययार्थं च जगतामेकस्थोऽपि दिवाकरः । एकोऽपि बहुधा दृष्टो जलाधारादिवस्तुषु

प्रत्ययार्थं च जगतामेकस्थोऽपि दिवाकरः। एकोऽपि बहुधा दृष्टो जलाधारादिवस्तुषु॥

Verse 60

दृश्यते श्रूयते लोके यद्यत्सदसदात्मकम् । तत्तत्सर्वं सुरा वित्त परं ब्रह्म शिवात्मकम्

दृश्यते श्रूयते लोके यद्यत्सदसदात्मकम्। तत्तत्सर्वं सुरा वित्त परं ब्रह्म शिवात्मकम्॥

Verse 61

भेदो जलानां लोकेऽस्मिन्प्रतिभावे विचारतः । एवमाहुस्तथा चान्ये सर्वे वेदार्थतत्त्वगाः

भेदो जलानां लोकेऽस्मिन्प्रतिभावे विचारतः । एवमाहुस्तथा चान्ये सर्वे वेदार्थतत्त्वगाः ॥

Verse 62

हृदि संसारिणः साक्षात्सकलः परमेश्वरः । इति विज्ञानयुक्तस्य किं तस्य प्रतिमादिभिः

हृदि संसारिणः साक्षात्सकलः परमेश्वरः । इति विज्ञानयुक्तस्य किं तस्य प्रतिमादिभिः ॥

Verse 63

इति विज्ञानहीनस्य प्रतिमाकल्पना शुभा । पदमुच्चैस्समारोढुं पुंसो ह्यालम्बनं स्मृतम्

इति विज्ञानहीनस्य प्रतिमाकल्पना शुभा । पदमुच्चैस्समारोढुं पुंसो ह्यालम्बनं स्मृतम् ॥

Verse 64

आलम्बनं विना तस्य पदमुच्चैः सुदुष्करम् । निर्गुणप्राप्तये नॄणां प्रतिमालम्बनं स्मृतम्

आलम्बनं विना तस्योच्चपदप्राप्तिः सुदुष्करा। अतः निर्गुणतत्त्वप्राप्तये नॄणां प्रतिमालम्बनं स्मृतम्॥

Verse 65

सगुणानिर्गुणा प्राप्तिर्भवती सुनिश्चितम् । एवं च सर्वदेवानां प्रतिमा प्रत्ययावहा

सगुणोपासनया नूनं निर्गुणप्राप्तिर्भवति निश्चितम्। एवं सर्वदेवानां प्रतिमा भक्तेः प्रत्ययावहा॥

Verse 66

देवश्चायं महीयान्वै तस्यार्थे पूजनं त्विदम् । गंधचन्दनपुष्पादि किमर्थं प्रतिमां विना

देवोऽयं महीयान् एव; तस्यार्थे हि इदं पूजनम्। गन्धचन्दनपुष्पादि प्रतिमां विना किमर्थम्॥

Verse 67

तावच्च प्रतिमा पूज्य यावद्विज्ञानसंभवः । ज्ञानाभावेन पूज्येत पतनं तस्य निश्चितम्

तावच्च प्रतिमा पूज्या यावद्विज्ञानसंभवः। ज्ञानाभावेन यः पूज्येत पतनं तस्य निश्चितम्॥

Verse 68

एवस्मात्कारणाद्विप्राः श्रूयतां परमार्थतः । स्वजात्युक्तं तु यत्कर्म कर्तव्यं तत्प्रयत्नतः

एवस्मात्कारणाद्विप्राः श्रूयतां परमार्थतः। स्वजात्युक्तं तु यत्कर्म कर्तव्यं तत्प्रयत्नतः॥

Verse 69

यत्र यत्र यथा भक्तिः कर्तव्यं पूजनादिकम् । विना पूजनदानादि पातकं न च दूरतः

यत्र यत्र यथा भक्तिः समुत्पद्येत तत्र तत्र पूजनादिकं कर्तव्यम्। पूजनदानादिविहीनस्य पातकं न कदापि दूरं भवति॥

Verse 70

यावच्च पातकं देहे तावत्सिद्धिर्न जायते । गते च पातके तस्य सर्वं च सफलं भवेत्

यावद् देहे पातकं तावत् सिद्धिर्नैव जायते। गते तु पातके तस्य सर्वं कर्म सफलं भवेत्॥

Verse 71

तथा च मलिने वस्त्रे रंगः शुभतरो न हि । क्षालने हि कृते शुद्धे सर्वो रंगः प्रसज्जते

मलिने वस्त्रे यथा रङ्गः शुभतरो न दृश्यते। क्षालिते शुद्धभावे तु सर्वरङ्गः प्रसज्जते॥

Verse 72

तथा च निर्मले देहे देवानां सम्यगर्चया । ज्ञानरंगः प्रजायेत तदा विज्ञानसंभवः

निर्मले देहे देवानां सम्यगर्चनयोगतः। ज्ञानरङ्गः प्रजायेत ततो विज्ञानसम्भवः॥

Verse 73

विज्ञानस्य च सन्मूलं भक्तिरव्यभिचारिणी । ज्ञानस्यापि च सन्मूलं भक्तिरेवाऽभिधीयते

विज्ञानस्य सन्मूलं भक्तिरव्यभिचारिणी। ज्ञानस्यापि सन्मूलं भक्तिरेव प्रकीर्तिता॥

Verse 74

संगत्या गुरुराप्येत गुरोर्मंत्रादि पूजनम् । पूजनाज्जायते भक्तिर्भक्त्या ज्ञानं प्रजायते

सत्सङ्गत्या गुरुमाप्नोति, गुरोर्मन्त्रादि-पूजनम्। पूजनाद्भक्तिरुत्पद्यते, भक्त्या ज्ञानं प्रजायते॥

Verse 76

विज्ञानं जायते ज्ञानात्परब्रह्मप्रकाशकम् । विज्ञानं च यदा जातं तदा भेदो निवर्तते

ज्ञानाद्विज्ञानमुत्पद्यते परब्रह्मप्रकाशकम्। विज्ञाने जाते भेदोऽयं तदा निवर्तते ध्रुवम्॥

Verse 77

भेदे निवृत्ते सकले द्वंद्वदुःखविहीनता । द्वंद्वदुःखविहीनस्तु शिवरूपो भवत्यसौ

भेदे सकले निवृत्ते द्वन्द्वदुःखविहीनता भवति। द्वन्द्वदुःखविहीनो हि स शिवरूप एव भवत्यसौ॥

Verse 78

द्वंद्वाप्राप्तौ न जायेतां सुखदुःखे विजानतः । विहिताविहिते तस्य न स्यातां च सुरर्षयः

द्वन्द्वाप्राप्तौ विजानतः सुखदुःखे न जायेताम्। विहिताविहिते तस्य न स्यातां च सुरर्षयः॥

Verse 79

ईदृशो विरलो लोके गृहाश्रमविवर्जितः । यदि लोके भवत्यस्मिन्दर्शनात्पापहारकः

ईदृशो विरलो लोके गृहाश्रमविवर्जितः। यदि लोके भवत्यस्मिन् दर्शनात् पापहारकः॥

Verse 80

तीर्थानि श्लाघयंतीह तादृशं ज्ञानवित्तमम् । देवाश्च मुनयस्सर्वे परब्रह्मात्मकं शिवम्

तीर्थानि श्लाघयन्तीह तादृशं ज्ञानवित्तमम्। देवाश्च मुनयः सर्वे परब्रह्मात्मकं शिवम्॥

Verse 81

तादृशानि न तीर्थानि न देवा मृच्छिलामयाः । ते पुनंत्युरुकालेन विज्ञानी दर्शनादपि

तादृशानि न तीर्थानि न देवा मृच्छिलामयाः । ते पुनंत्युरुकालेन विज्ञानी दर्शनादपि ॥

Verse 82

यावद्गृहाश्रमे तिष्ठेत्तावदाकारपूजनम् । कुर्याच्छ्रेष्ठस्य सप्रीत्या सुरेषु खलु पंचसु

यावद्गृहाश्रमे तिष्ठेत्तावदाकारपूजनम् । कुर्याच्छ्रेष्ठस्य सप्रीत्या सुरेषु खलु पंचसु ॥

Verse 83

अथवा च शिवः पूज्यो मूलमेकं विशिष्यते । मूले सिक्ते तथा शाखास्तृप्तास्सत्यखिलास्सुराः

अथवा च शिवः पूज्यो मूलमेकं विशिष्यते । मूले सिक्ते तथा शाखास्तृप्तास्सत्यखिलास्सुराः ॥

Verse 84

शाखासु च सुतृप्तासु मूलं तृप्तं न कर्हिचित् । एवं सर्वेषु तृप्तेषु सुरेषु मुनिसत्तमाः

शाखासु च सुतृप्तासु मूलं तृप्तं न कर्हिचित् । एवं सर्वेषु तृप्तेषु सुरेषु मुनिसत्तमाः ॥

Verse 85

सर्वथा शिवतृप्तिर्नो विज्ञेया सूक्ष्मबुद्धिभिः । शिवे च पूजिते देवाः पूजितास्सर्व एव हि

सर्वथा शिवतृप्तिर्नो विज्ञेया सूक्ष्मबुद्धिभिः । शिवे च पूजिते देवाः पूजितास्सर्व एव हि ॥

Verse 86

तस्माच्च पूजयेद्देवं शंकरं लोकशंकरम् । सर्वकामफलावाप्त्यै सर्वभूतहिते रतः

तस्मात् देवः शंकरो लोकशंकरः पूजनीयः। सर्वभूतहिते रतः स पूजया सर्वकामफलमाप्नोति॥