अलकापतेः तपः-लिङ्गप्रतिष्ठा च वरप्राप्तिः / The Lord of Alakā: Austerity, Liṅga-Establishment, and the Receiving of a Boon
अध्यायः १९ ब्रह्मणः कथनेन पूर्वकल्पवृत्तान्तं तथा अलकापतेः (वैश्रवणस्य/कुबेरस्य) भक्त्युदाहरणं वर्णयति। पद्मकल्पे पुलस्त्याद् विश्रवाः, तस्माद् वैश्रवणः; तस्य भोग्या-शास्या अलका विश्वकृता नगरी इति निर्दिश्यते। ततः स त्र्यम्बकं प्रसादयितुं घोरं तपः करोति, भक्तेः प्रभावं प्रतिपादयन् काशीम् (चित्प्रकाशिकाम्) प्रति गमनं च दर्शयति। अन्तः शिवबोधनम्, अनन्यभक्तिः, ध्याने स्थैर्यम्, कामक्रोधवर्जनं, तपोऽग्निना शुद्धं शिवैक्यभावनं च साधनरूपेणोक्तम्। स शांभवं लिङ्गं संस्थाप्य सद्भावकुसुमैः पूजयति; दीर्घकालतपसा विश्वेश्वरः प्रसन्नः प्रादुरभवत्। लिङ्गे मनः समाहिते, स्थाणुस्वरूपिणा शिवेन वरदत्वं घोषितं, अलकापतिं वरं याचितुं आमन्त्र्यते; एवं लिङ्गप्रतिष्ठा-ध्यान-वैराग्यादिभिः दर्शन-वरप्राप्तेः कारणपरम्परा प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । पाद्मे कल्पे मम सुरा ब्रह्मणो मानसात्सुतात् । पुलस्त्याद्विश्रवा जज्ञे तस्य वैश्रवणस्सुतः
ब्रह्मोवाच—पाद्मे कल्पे मम मानसपुत्रात् पुलस्त्यात् विश्रवा जज्ञे; तस्मात् च वैश्रवणो नाम सुतोऽभवत् (कुबेरः)॥
Verse 2
तेनेयमलका भुक्ता पुरी विश्वकृता कृता । आराध्य त्र्यंबकं देवमत्युग्रतपसा पुरा
तेन विश्वकृता निर्मिता इयं अलका पुरी भुक्ता शासिता च। स पुरा अत्युग्रतपसा त्र्यम्बकं देवं समाराध्य ततः सिद्धिमवाप॥
Verse 3
व्यतीते तत्र कल्पे वै प्रवृत्ते मेघवाहने । याज्ञदत्तिरसौ श्रीदस्तपस्तेपे सुदुस्सहम्
तस्मिन् कल्पे व्यतीते, मेघवाहनाख्ये कल्पे प्रवृत्ते, याज्ञदत्तिनाम श्रीदासोऽसौ सुदुःसहं तपः समारभत॥
Verse 4
भक्ति प्रभावं विज्ञाय शंभोस्तद्दीपमात्रतः । पुरा पुरारेस्संप्राप्य काशिकां चित्प्रकाशिकाम्
शम्भोर्भक्तेः प्रभावं तद्दीपमात्रतोऽपि विज्ञाय, पुरा पुरारिणा काशिकां चित्प्रकाशिकां समासाद्य सिद्धिमवाप॥
Verse 5
शिवैकादशमुद्बोध्य चित्तरत्नप्रदीपकैः । अनन्यभक्तिस्नेहाढ्यस्तन्मयो ध्याननिश्चलः
शिवैकादशमुद्बोध्य चित्तरत्नप्रदीपकैः । अनन्यभक्तिस्नेहाढ्यस्तन्मयो ध्याननिश्चलः ॥
Verse 6
शिवैक्यं सुमहापात्रं तपोग्निपरिबृंहितम् । कामक्रोधमहाविघ्नपतंगाघात वर्जितम्
शिवैक्यं सुमहापात्रं तपोग्निपरिबृंहितम् । कामक्रोधमहाविघ्नपतङ्गाघातवर्जितम् ॥
Verse 7
प्राणसंरोधनिर्वातं निर्मलं निर्मलेक्षणात् । संस्थाप्य शांभवं लिंगं सद्भावकुसुमार्चितम्
प्राणसंरोधनिर्वातं निर्मलं निर्मलेक्षणात् । संस्थाप्य शांभवं लिङ्गं सद्भावकुसुमार्चितम् ॥
Verse 8
तावत्तताप स तपस्त्वगस्थिपरिशेषितम् । यावद्बभूव तद्वर्णं वर्षाणामयुतं शतम्
तावत्तताप स तपस्त्वगस्थिपरिशेषितम् । यावद्बभूव तद्वर्णं वर्षाणामयुतं शतम् ॥
Verse 9
ततस्सह विशालाक्ष्या देवो विश्वेश्वररस्वयम् । अलकापतिमालोक्य प्रसन्नेनांतरात्मना
ततस्सह विशालाक्ष्या देवो विश्वेश्वरः स्वयम् । अलकापतिमालोक्य प्रसन्नेनान्तरात्मना ॥
Verse 10
लिंगे मनस्समाधाय स्थितं स्थाणुस्वरूपिणम् । उवाच वरदोऽस्मीति तदाचक्ष्वालकापते
लिङ्गे मनः समाधाय स्थाणुस्वरूपिणि स्थिते। उवाच ‘वरदोऽस्मि’ इति; तदाचक्ष्वालकापते।
Verse 11
उन्मील्य नयने यावत्स पश्यति तपोधनः । तावदुद्यत्सहस्रांशु सहस्राधिकतेजसम्
उन्मील्य नयने यावत् स पश्यति तपोधनः। तावदुद्यत्सहस्रांशु-सहस्राधिकतेजसम्॥
Verse 12
पुरो ददर्श श्रीकंठं चन्द्रचूडमुमाधवम् । तत्तेजः परिभूताक्षितेजाः संमील्य लोचने
पुरो ददर्श श्रीकण्ठं चन्द्रचूडमुमाधवम्। तत्तेजः परिभूताक्षितेजाः संमील्य लोचने॥
Verse 13
उवाच देवदेवेशं मनोरथपदातिगम् । निजांघ्रिदर्शने नाथ दृक्सामर्थ्यं प्रयच्छ मे
स उवाच देवदेवेशं मनोरथपदातिगम् । निजाङ्घ्रिदर्शने नाथ दृक्सामर्थ्यं प्रयच्छ मे ॥
Verse 14
अयमेव वरो नाथ यत्त्वं साक्षान्निरीक्ष्यसे । किमन्येन वरेणेश नमस्ते शशिशेखर
अयमेव वरो नाथ यत्त्वं साक्षान्निरीक्ष्यसे । किमन्येन वरेणेश नमस्ते शशिशेखर ॥
Verse 15
इति तद्वचनं श्रुत्वा देवदेव उमापतिः । ददौ दर्शनसामर्थ्यं स्पृष्ट्वा पाणितलेन तम्
इति तद्वचनं श्रुत्वा देवदेव उमापतिः । स्पृष्ट्वा पाणितलेन तं ददौ दर्शनसामर्थ्यम् ॥
Verse 16
प्रसार्य नयने पूर्वमुमामेव व्यलोकयत् । तोऽसौ याज्ञदत्तिस्तु तत्सामर्थ्यमवाप्य च
प्रसार्य नयने पूर्वमुमामेव व्यलोकयत् । ततोऽसौ याज्ञदत्तिस्तु तत्सामर्थ्यमवाप्य च ॥
Verse 17
शंभोस्समीपे का योषिदेषा सर्वांगसुन्दरी । अनया किं तपस्तप्तं ममापि तपसोऽधिकम्
शंभोः समीपे का योषिदेषा सर्वाङ्गसुन्दरी । अनया किं तपस्तप्तं ममापि तपसोऽधिकम् ॥
Verse 18
अहो रूपमहो प्रेम सौभाग्यं श्रीरहो भृशम् । इत्यवादीदसौ पुत्रो मुहुर्मुहुरतीव हि
अहो रूपमहो प्रेम सौभाग्यं श्रीरहो भृशम् । इत्यवादीदसौ पुत्रो मुहुर्मुहुरतीव हि ॥
Verse 19
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां प्रथमखण्डे कैलासगमनोपाख्याने कुबेरस्य शिवमित्रत्ववर्णनो नामैकोनविंशोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां प्रथमखण्डे कैलासगमनोपाख्याने ‘कुबेरस्य शिवमित्रत्ववर्णनम्’ नामैकोनविंशोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 20
अथ देव्यब्रवीद्देव किमसौ दुष्टतापसः । असकृद्वीक्ष्य मां वक्ति कुरु त्वं मे तपःप्रभाम्
अथ देवी अब्रवीद्देव—किमसौ दुष्टतापसः? असकृद्वीक्ष्य मां वक्ति; कुरु त्वं मे तपःप्रभाम्॥
Verse 21
असकृद्दक्षिणेनाक्ष्णा पुनर्मामेव पश्यति । असूयमानो मे रूपप्रेम सौभाग्यसंपद
असकृद्दक्षिणेनाक्ष्णा पुनर्मामेव पश्यति। असूयमानो मे रूपप्रेम सौभाग्यसंपदः॥
Verse 22
इति देवीगिरं श्रुत्वा प्रहस्य प्राह तां प्रभुः । उमे त्वदीयः पुत्रोऽयं न च क्रूरेण चक्षुषा
इति देवीगिरं श्रुत्वा प्रहस्य प्राह तां प्रभुः। उमे त्वदीयः पुत्रोऽयं न च क्रूरेण चक्षुषा॥
Verse 23
संपश्यति तपोलक्ष्मीं तव किं त्वधिवर्णयेत् । इति देवीं समाभाष्य तमीशः पुनरब्रवीत्
संपश्यति तपोलक्ष्मीं तव किं त्वधिवर्णयेत्। इति देवीं समाभाष्य तमीशः पुनरब्रवीत्॥
Verse 24
वरान्ददामि ते वत्स तपसानेन तोषितः । निधीनामथ नाथस्त्वं गुह्यकानां भवेश्वरः
वरान्ददामि ते वत्स तपसानेन तोषितः। निधीनामथ नाथस्त्वं गुह्यकानां भवेश्वरः॥
Verse 25
यक्षाणां किन्नराणां च राज्ञां राज च सुव्रतः । पतिः पुण्यजनानां च सर्वेषां धनदो भव
यक्षाणां किन्नराणां च राज्ञां राज च सुव्रतः। पतिः पुण्यजनानां च सर्वेषां धनदो भव॥
Verse 26
मया सख्यं च ते नित्यं वत्स्यामि च तवांतिके । अलकां निकषा मित्र तव प्रीतिविवृद्धये
मया सख्यं च ते नित्यं वत्स्यामि च तवांतिके। अलकां निकषा मित्र तव प्रीतिविवृद्धये॥
Verse 27
आगच्छ पादयोरस्याः पत ते जननी त्वियम् । याज्ञदत्ते महाभक्त सुप्रसन्नेन चेतसा
आगच्छ; अस्याः पादयोः पत। एषा ते जननी। हे याज्ञदत्त महाभक्त, सुप्रसन्नेन चेतसा एवम् आचर।
Verse 28
ब्रह्मोवाच । इति दत्त्वा वरान्देवः पुनराह शिवां शिवः । प्रसादं कुरु देवेशि तपस्विन्यंगजेऽत्र वै
ब्रह्मोवाच—एवं वरान् दत्त्वा देवः शिवः पुनः शिवाम् उवाच—हे देवेशि, अत्र तपस्विन्यङ्गजे वै प्रसादं कुरु।
Verse 29
इत्याकर्ण्य वचश्शंभोः पार्वती जगदम्बिका । अब्रवीद्याज्ञदत्तिं तं सुप्रसन्नेन चेतसा
इत्याकर्ण्य वचश्शंभोः पार्वती जगदम्बिका । अब्रवीद्याज्ञदत्तिं तं सुप्रसन्नेन चेतसा ॥
Verse 30
देव्युवाच । वत्स ते निर्मला भक्तिर्भवे भवतु सर्वदा । भवैकपिंगो नेत्रेण वामेन स्फुटितेन ह
देव्युवाच—वत्स, तव निर्मला भक्तिः भवाय (शिवाय) सर्वदा भवतु। भवैकपिङ्गः स्फुटितवामनेत्रेण त्वां अनुगृह्णातु।
Verse 31
देवेन दत्ता ये तुभ्यं वरास्संतु तथैव ते । कुबेरो भव नाम्ना त्वं मम रूपेर्ष्यया सुत
देवेन तुभ्यं दत्ताः ये वराः ते तथैव सिद्धिं यान्तु। त्वं ‘कुबेर’ इति नाम्ना ख्यातो भविष्यसि, मम रूपेर्ष्यया जातः सुत।
Verse 32
इति दत्त्वा वरान्देवो देव्या सह महेश्वरः । धनदायाविवेशाथ धाम वैश्वेश्वराभिधम्
इति वरान् दत्त्वा देव्या सह महेश्वरः। धनदाया धाम ‘वैश्वेश्वर’ इति विख्यातं तदनन्तरं प्रविवेश।
Verse 33
इत्थं सखित्वं श्रीशंभोः प्रापैष धनदः पुरम् । अलकान्निकषा चासीत्कैलासश्शंकरालयः
इत्थं श्रीशम्भोः सखित्वं प्राप्य धनदः स्वपुरं प्राप। अलकायाः निकषा च कैलासः शंकरालयोऽभवत्।
Frequently Asked Questions
The lord of Alakā (linked to Vaiśravaṇa/Kubera) undertakes extreme tapas and establishes/worships a Śāmbhava liṅga; pleased, Śiva (Viśveśvara/Tryambaka) appears and offers a boon (varadāna).
The chapter encodes a yogic template: mind fixed in the liṅga, steadiness in dhyāna, and purification from kāma–krodha culminate in śivaikya (Śiva-identification) and divine revelation—outer ritual mirroring inner stabilization.
Śiva is highlighted as Tryambaka (the propitiated deity), Viśveśvara (lord of the universe appearing in grace), and Sthāṇu-svarūpin (the immovable, steadfast form), with the liṅga as the central icon of presence.