दीक्षितपुत्रस्य दैन्यचिन्ता तथा शिवरात्र्युपासनाप्रसङ्गः / The Initiate’s Son in Distress and the Occasion of Śivarātri Worship
अध्यायः १८ ब्रह्मणा नारदं प्रति कथितः। दीक्षिताङ्गजः पूर्ववृत्तान्तं श्रुत्वा स्वपूर्वाचारं निन्दित्वा क्वचिद्दिशं प्रस्थितः। किञ्चित्कालं गत्वा जीविकामानप्रतिष्ठाचिन्तया विषण्णो जडवत् स्थितः; अध्ययनाभावं धनाभावं च स्मरन्, धनधारणे चौरभयं धनाभावे च दैन्यं विचारयति। याजककुले जातोऽपि महदापदं प्राप्त इति विलपति; विधेः प्राबल्यं कर्मानुसारिणीं गतिं च मन्यते। भिक्षामपि सम्यक् कर्तुं न शक्नोति, परिचिताभावात् आश्रयहीनः, मातृस्नेहस्यापि अभावं स्मरति। वृक्षतले सायं यावत् चिन्तयतः, नगरात् निर्गच्छन् कश्चन माहेश्वरभक्तः सहजनैः साकं उपहारान् गृहीत्वा शिवरात्र्युपवासेन ईशानपूजार्थं गच्छति; एवं दैन्यं कर्मबन्धश्च शैवव्रतपूजया आश्रयपुण्यप्रदत्वेन प्रतिनिवर्त्यते इति प्रसङ्गः प्रवर्तते।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । श्रुत्वा तथा स वृत्तांतं प्राक्तनं स्वं विनिंद्य च । कांचिद्दिशं समालोक्य निर्ययौ दीक्षितांगजः
ब्रह्मोवाच । श्रुत्वा तथा स वृत्तांतं प्राक्तनं स्वं विनिंद्य च । कांचिद्दिशं समालोक्य निर्ययौ दीक्षितांगजः ॥
Verse 2
कियच्चिरं ततो गत्वा यज्ञदत्तात्मजस्स हि । दुष्टो गुणनिधिस्तस्थौ गतोत्साहो विसर्जितः
कियच्चिरं ततो गत्वा यज्ञदत्तात्मजस्स हि । दुष्टो गुणनिधिस्तस्थौ गतोत्साहो विसर्जितः ॥
Verse 3
चिंतामवाप महतीं क्व यामि करवाणि किम् । नाहमभ्यस्तविद्योऽस्मि न चैवातिधनोऽस्म्यहम्
चिन्तामवाप महतीं क्व यामि करवाणि किम् । नाहमभ्यस्तविद्योऽस्मि न चैवातिधनोऽस्म्यहम् ॥
Verse 4
देशांतरे यस्य धनं स सद्यस्सुखमेधते । भयमस्ति धने चौरात्स विघ्नस्सर्वतोभवः
देशान्तरे यस्य धनं स सद्यः सुखमेधते । भयमस्ति धने चौरात् स विघ्नः सर्वतो भवः ॥
Verse 5
याजकस्य कुले जन्म कथं मे व्यसनं महत् । अहो बलीयान्हि विधिर्भाविकर्मानुसंधयेत्
याजकस्य कुले जन्म कथं मे व्यसनं महत् । अहो बलीयान् हि विधिः भाविकर्मानुसन्धयेत् ॥
Verse 6
भिक्षितुन्नाधिगच्छामि न मे परिचितिः क्वचित् । न च पार्श्वे धनं किञ्चित्किमत्र शरणं भवेत्
भिक्षितुं नाधिगच्छामि न मे परिचितिः क्वचित् । न च पार्श्वे धनं किञ्चित् किमत्र शरणं भवेत् ॥
Verse 7
सदानभ्युदिते भानौ प्रसूर्मे मिष्टभोजनम् । दद्यादद्यात्र कं याचे न चेह जननी मम
सूर्येऽनुदिते सति जननी मम प्रसूता सती मिष्टभोजनं मे ददाति स्म। अद्यात्र कं नु याचे? जननी मम नात्रास्ति।
Verse 8
ब्रह्मोवाच । इति चिंतयतस्तस्य बहुशस्तत्र नारद । अति दीनं तरोर्मूले भानुरस्ताचलं गतः
ब्रह्मोवाच—हे नारद, स एव तत्र बहुशः एवं चिन्तयन् तरोर्मूलेऽतिदीनोऽभवत्; भानुरपि पश्चिमाचलं गतः।
Verse 9
एतस्मिन्नेव समये कश्चिन्माहेश्वरो नरः । सहोपहारानादाय नगराद्बहिरभ्यगात्
एतस्मिन्नेव काले कश्चिन्माहेश्वरो नरः सहोपहारानादाय नगराद्बहिरभ्यगात्।
Verse 10
नानाविधान्महादिव्यान्स्वजनैः परिवारितः । समभ्यर्चितुमीशानं शिवरात्रावुपोषितः
नानाविधान्महादिव्यानुपहारान्स्वजनैः परिवारितः; शिवरात्रावुपोषितः स ईशानं भक्त्या समभ्यर्चितुमुद्यतः।
Verse 11
शिवालयं प्रविश्याथ स भक्तश्शिवसक्तधीः । यथोचितं सुचित्तेन पूजयामास शंकरम्
शिवालयं प्रविश्याथ स भक्तः शिवसक्तधीः; यथोचितं सुचित्तेन शंकरं पूजयामास।
Verse 12
पक्वान्नगंधमाघ्राय यज्ञदत्तात्मजो द्विजः । पितृत्यक्तो मातृहीनः क्षुधितः स तमन्वगात्
पक्वान्नगन्धमाघ्राय यज्ञदत्तात्मजो द्विजः; पितृत्यक्तो मातृहीनः क्षुधितः स तमन्वगात्।
Verse 13
इदमन्नं मया ग्राह्यं शिवायोपकृतं निशि । सुप्ते शैवजने दैवात्सर्वस्मिन्विविधं महत्
इदमन्नं मया ग्राह्यं—निशि शिवायोपकृतं नैवेद्यरूपम्। शैवजनस्य सुप्ते दैवयोगात् सर्वत्र महद्विविधं तदभवत्॥
Verse 14
इत्याशामवलम्ब्याथ द्वारि शंभोरुपाविशत् । ददर्श च महापूजां तेन भक्तेन निर्मिताम्
इत्याशामवलम्ब्याथ शंभोर्द्वारि समुपाविशत्। तेन भक्तेन निर्मितां महापूजां च ददर्श सः॥
Verse 15
विधाय नृत्यगीतादि भक्तास्सुप्ताः क्षणे यदा । नैवेद्यं स तदादातुं भर्गागारं विवेश ह
विधाय नृत्यगीतादि भक्ताः सुप्ताः क्षणे यदा। तदा नैवेद्यमादातुं भर्गागारं स विवेश ह॥
Verse 16
दीपं मंदप्रभं दृष्ट्वा पक्वान्नवीक्षणाय सः । निजचैलांजलाद्वर्तिं कृत्वा दीपं प्रकाश्य च
दीपं मन्दप्रभं दृष्ट्वा पक्वान्नवीक्षणाय सः। निजचैलाञ्जलाद्वर्तिं कृत्वा दीपं प्रकाशयत्॥
Verse 17
यज्ञदत्तात्मजस्सोऽथ शिवनैवेद्यमादरात् । जग्राह सहसा प्रीत्या पक्वान्न वहुशस्ततः
यज्ञदत्तात्मजः सोऽथ शिवनैवेद्यमादरात्। जग्राह सहसा प्रीत्या पक्वान्नं बहुशस्ततः॥
Verse 18
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां प्रथमखण्डे सृष्ट्यु पाख्याने कैलाशगमनोपाख्याने गुणनिधिसद्गतिवर्णनो नामाष्टादशोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां प्रथमखण्डे सृष्ट्युपाख्याने कैलाशगमनोपाख्याने गुणनिधेः सद्गतिवर्णनं नामाष्टादशोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 19
कोऽयं कोऽयं त्वरापन्नो गृह्यतां गृह्यता मसौ । इति चुक्रोश स जनो गिरा भयमहोच्चया
कोऽयं कोऽयं त्वरापन्नो गृह्यतां गृह्यतामसौ। इति चुक्रोश स जनो गिरा भयमहोच्चया॥
Verse 20
यावद्भयात्समागत्य तावत्स पुररक्षकैः । पलायमानो निहतः क्षणादंधत्वमागतः
यावद्भयात्समागत्य तावत्स पुररक्षकैः। पलायमानो निहतः क्षणादन्धत्वमागतः॥
Verse 21
अभक्षयच्च नैवेद्यं यज्ञदत्तात्मजो मुने । शिवानुग्रहतो नूनं भाविपुण्यबलान्न सः
अभक्षयच्च नैवेद्यं यज्ञदत्तात्मजो मुने। शिवानुग्रहतो नूनं भाविपुण्यबलान्न सः॥
Verse 22
अथ बद्धस्समागत्य पाशमुद्गरपाणिभिः । निनीषुभिः संयमनीं याम्यैस्स विकटैर्भटैः
अथ स बद्धः समागत्य याम्यैर्विकटैर्भटैः। पाशमुद्गरपाणिभिर्निनीषुभिः संयमनीं प्रति॥
Verse 23
तावत्पारिषदाः प्राप्ताः किंकि णीजालमालिनः । दिव्यं विमानमादाय तं नेतुं शूलपाणयः
तावत् शूलपाणयः पारिषदाः समुपागताः। किंकिणीजालमालिनो दिव्यं विमानमादाय तं नेतुं तत्पराः॥
Verse 24
शिवगणा ऊचुः । मुंचतैनं द्विजं याम्या गणाः परम धार्मिकम् । दण्डयोग्यो न विप्रोऽसौ दग्धसर्वाघसंचयः
शिवगणा ऊचुः। मुंचतैनं द्विजं याम्याः गणाः परमधार्मिकम्। दण्डयोग्यो न विप्रोऽसौ दग्धसर्वाघसंचयः॥
Verse 25
इत्याकर्ण्य वचस्ते हि यमराजगणास्ततः । महादेवगणानाहुर्बभूवुश्चकिता भृशम्
इत्याकर्ण्य वचस्ते तु यमराजगणास्ततः। महादेवगणानूचुर्बभूवुश्चकिता भृशम्॥
Verse 26
शंभोर्गणानथालोक्य भीतैस्तैर्यमकिंकरैः । अवादि प्रणतैरित्थं दुर्वृत्तोऽयं गणा द्विजः
शम्भोर्गणानथालोक्य भीतैस्तैर्यमकिंकरैः । प्रणतैरित्थमवादि— “गणाः, अयं द्विजो दुर्वृत्त एव” ॥
Verse 27
यमगणा ऊचुः । कुलाचारं प्रतीर्य्यैष पित्रोर्वाक्यपराङ्मुखः । सत्यशौचपरिभ्रष्टस्संध्यास्नानविवर्जितः
यमगणा ऊचुः । कुलाचारं परित्यज्य पित्रोर्वाक्यपराङ्मुखः । सत्यशौचपरिभ्रष्टः सन्ध्यास्नानविवर्जितः ॥
Verse 28
आस्तां दूरेस्य कर्मान्यच्छिवनिर्माल्यलंघकः । प्रत्यक्षतोऽत्र वीक्षध्वमस्पृश्योऽयं भवादृशाम्
आस्तां दूरेऽस्य कर्माण्यन्यानि; अयं तु शिवनिर्माल्यस्य लङ्घकः। प्रत्यक्षमेवात्र पश्यत—भवादृशानां स्पर्शास्पृश्योऽयम्॥
Verse 29
शिवनिर्माल्यभोक्तारश्शिवनिर्म्माल्यलंघकाः । शिवनिर्माल्यदातारः स्पर्शस्तेषां ह्यपुण्यकृत्
शिवनिर्माल्यभोक्तारः शिवनिर्माल्यलङ्घकाः। शिवनिर्माल्यदातारश्च—तेषां स्पर्शो ह्यपुण्यकृत्॥
Verse 30
विषमालोक्य वा पेयं श्रेयो वा स्पर्शनं परम् । सेवितव्यं शिवस्वं न प्राणः कण्ठगतैरपि
विषं दृष्ट्वा वा पेयं वा, श्रेयः स्पर्शनमात्रतः। तथापि शिवस्वं न सेवितव्यं, प्राणाः कण्ठगतैरपि॥
Verse 31
यूयं प्रमाणं धर्मेषु यथा न च तथा वयम् । अस्ति चेद्धर्मलेशोस्य गणास्तं शृणुमो वयम्
यूयं प्रमाणं धर्मेषु, न तथा वयम्। यदि चेदत्र धर्मलेशोऽस्ति, हे गणाः, तं वयं श्रोतुमिच्छामः॥
Verse 32
इत्थं तद्वाक्यमाकर्ण्य यामानां शिवकिंकराः । स्मृत्वा शिवपदाम्भोजं प्रोचुः पारिषदास्तु तान्
इत्येतद्वचनं श्रुत्वा यामपालाः शिवकिंकराः । शिवपादाम्बुजं ध्यात्वा तान् पारिषदान् अब्रुवन् ॥
Verse 33
शिवकिंकरा ऊचुः । किंकराश्शिवधर्मा ये सूक्ष्मास्ते तु भवादृशैः । स्थूललक्ष्यैः कथं लक्ष्या लक्ष्या ये सूक्ष्मदृष्टिभिः
शिवकिंकरा ऊचुः । वयं शिवस्य किंकराः सूक्ष्मरूपा हि सर्वदा । भवादृशैः सुलक्ष्याः स्युः स्थूलदृष्ट्या कथं पुनः ॥ सूक्ष्मदृष्टिभिरेव स्मो ज्ञेयाः शुद्धेन चेतसा ॥
Verse 34
अनेनानेनसा कर्म यत्कृतं शृणुतेह तत् । यज्ञदत्तात्मजेनाथ सावधानतया गणाः
अनेन कृतकर्मेदं शृणुतैतदिहाधुना । यज्ञदत्तात्मजेनाथ कृतं यत् सावधानतः ॥
Verse 36
अपरोपि परो धर्मो जातस्तत्रास्य किंकरः । शृण्वतः शिवनामानि प्रसंगादपि गृह्णताम्
अपरोऽपि परो धर्मो भवत्यस्य हि किंकरः । शिवनामानि शृण्वन्तः प्रसङ्गादपि गृह्णताम् ॥
Verse 37
भक्तेन विधिना पूजा क्रियमाणा निरीक्षिता । उपोषितेन भूतायामनेनास्थितचेतसा
भक्तेन विधिवत् पूजा क्रियमाणा निरीक्षिता । उपोषितेन जागर्ता रात्रौ च स्थितचेतसा ॥
Verse 38
शिवलोकमयं ह्यद्य गंतास्माभिस्सहैव तु । कंचित्कालं महाभोगान्करिष्यति शिवानुगः
शिवलोकमयं ह्यद्य गन्तास्माभिः सहैव तु । कञ्चित्कालं महाभोगान् करिष्यति शिवानुगः ॥
Verse 39
कलिंगराजो भविता ततो निर्धूतकल्मषः । एष द्विजवरो नूनं शिवप्रियतरो यतः
कलिङ्गराजो भविता ततो निर्धूतकल्मषः । एष द्विजवरो नूनं शिवप्रियतरो यतः ॥
Verse 40
अन्यत्किंचिन्न वक्तव्यं यूयं यात यथागतम् । यमदूतास्स्वलोकं तु सुप्रसन्नेन चेतसा
अन्यत्किञ्चिन्न वक्तव्यं यूयं यात यथागतम् । यमदूताः स्वलोकं तु सुप्रसन्नेन चेतसा ॥
Verse 41
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तेषां यमदूता मुनीश्वर । यथागतं ययुस्सर्वे यमलोकं पराङ्मुखाः
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तेषां यमदूता मुनीश्वर । यथागतं ययुः सर्वे यमलोकं पराङ्मुखाः ॥
Verse 42
सर्वं निवेदयामासुश्शमनाय गणा मुने । तद्वृत्तमादितः प्रोक्तं शंभुदूतैश्च धर्मतः
सर्वं निवेदयामासुः शमनाय गणा मुने। तद्वृत्तमादितः प्रोक्तं शम्भुदूतैश्च धर्मतः॥
Verse 43
धर्मराज उवाच । सर्वे शृणुत मद्वाक्यं सावधानतया गणाः । तदेव प्रीत्या कुरुत मच्छासनपुरस्सरम्
धर्मराज उवाच—सर्वे शृणुत मद्वाक्यं सावधानतया गणाः। तदेव प्रीत्या कुरुत मच्छासनपुरस्सरम्॥
Verse 44
ये त्रिपुण्ड्रधरा लोके विभूत्या सितया गणाः । ते सर्वे परिहर्तव्या नानेतव्याः कदाचन
ये लोके सित-विभूत्याऽङ्कित-त्रिपुण्ड्रधरा जनाः, ते सर्वे परिहर्तव्याः; कदाचनापि नानेतव्याः।
Verse 45
उद्धूलनकरा ये हि विभूत्या सितया गणाः । ते सर्वे परिहर्तव्या नानेतव्याः कदाचन
ये हि सित-विभूत्योद्धूलन-करा गणाः, ते सर्वे परिहर्तव्याः; कदाचनापि नानेतव्याः।
Verse 46
शिववेषतया लोके येन केनापि हेतुना । ते सर्वे परिहर्तव्या नानेतव्याः कदाचन
लोके ये केनापि हेतुना शिव-वेषतां गृह्णन्ति, ते सर्वे परिहर्तव्याः; कदाचनापि नानेतव्याः।
Verse 47
ये रुद्राक्षधरा लोके जटाधारिण एव ये । ते सवे परिहर्तव्या नानेतव्याः कदाचन
ये लोके केवलं रुद्राक्षधारिणः, ये च केवलं जटाधारिणः, ते सर्वे परिहर्तव्याः; कदाचन नानेतव्याः स्वसङ्गतिम्।
Verse 48
उपजीवनहेतोश्च शिववेषधरा हि ये । ते सर्वे परिहर्तव्या नानेतव्याः कदाचन
उपजीवनहेतोः ये शिववेषधारिणः, ते सर्वे परिहर्तव्याः; कदाचन नानेतव्याः स्वसङ्गतिम्।
Verse 49
दंभेनापि च्छलेनापि शिववेषधरा हि ये । ते सर्वे परिहर्तव्या नानेतव्याः कदाचन
दम्भेनापि छलनेनापि ये केवलं शिवभक्तवेषं धारयन्ति, ते सर्वे परिहर्तव्याः; कदाचनापि स्वसङ्गे नानेतव्याः।
Verse 50
एवमाज्ञापयामास स यमो निज किंकरान् । तथेति मत्वा ते सर्वे तूष्णीमासञ्छुचिस्मिताः
एवं स यमो निजान् किंकरान् आज्ञापयामास। ते ‘तथेति’ मत्वा सर्वे तूष्णीमासन्, शुचिस्मिताः।
Verse 51
ब्रह्मोवाच । पार्षदैर्यमदूतेभ्यो मोचितस्त्विति स द्विजः । शिवलोकं जगामाशु तैर्गणैश्शुचिमानसः
ब्रह्मोवाच—पार्षदैर्यमदूतेभ्यो मोचितः स द्विजः। तैर्गणैः सह शुचिमानसः शीघ्रं शिवलोकं जगाम।
Verse 52
तत्र भुक्त्वाखिलान्भोगान्संसेव्य च शिवाशिवौ । अरिंदमस्य तनयः कलिंगाधिपतेरभूत्
तत्र सर्वान् भोगान् भुक्त्वा शिवशिवयोः सम्यक् सेवां कृत्वा अरिंदमस्य तनयः कलिङ्गाधिपतिरभवत्।
Verse 53
दम इत्यभिधानोऽभूच्छिवसेवापरायणः । बालोऽपि शिशुभिः साकं शिवभक्तिं चकार सः
दम इति नाम्ना कश्चिदभूत् शिवसेवापरायणः। बालोऽपि स शिशुभिः सह शिवभक्तिं चकार।
Verse 54
क्रमाद्राज्यमवापाथ पितर्युपरते युवा । प्रीत्या प्रवर्तयामास शिवधर्मांश्च सर्वशः
क्रमात् पितर्युपरते स युवा राज्यं प्राप; प्रीत्या च सर्वत्र शिवधर्मान् प्रवर्तयामास।
Verse 55
नान्यं धर्मं स जानाति दुर्दमो भूपतिर्दमः । शिवालयेषु सर्वेषु दीपदानादृते द्विजः
स दुर्दमो भूपतिर्दमः अन्यं धर्मं न जानाति; सर्वेषु शिवालयेषु द्विज, दीपदानं न जहाति।
Verse 56
ग्रामाधीशान्समाहूय सर्वान्स विषयस्थितान् । इत्थमाज्ञापयामास दीपा देयाश्शिवालये
ग्रामाधीशान् सर्वान् विषयस्थितांश्च समाहूय स इत्थमाज्ञापयामास—शिवालये दीपा देयाः।
Verse 57
अन्यथा सत्यमेवेदं स मे दण्ड्यो भविष्यति । दीप दानाच्छिवस्तुष्टो भवतीति श्रुतीरितम्
अन्यथा ह्येतत्सत्यमेव; स मे दण्ड्यो भविष्यति। दीपदानात् शिवः तुष्टो भवतीति श्रुतिरुदाहृता।
Verse 58
यस्ययस्याभितो ग्रामं यावतश्च शिवालयाः । तत्रतत्र सदा दीपो द्योतनीयोऽविचारितम्
यस्य यस्याभितो ग्रामं यावन्तश्च शिवालयाः। तत्र तत्र सदा दीपो द्योतनीयोऽविचारितम्।
Verse 59
ममाज्ञाभंगदोषेण शिरश्छेत्स्याम्यसंशयम् । इति तद्भयतो दीपा दीप्ताः प्रतिशिवालयम्
ममाज्ञाभङ्गदोषेण शिरश्छेत्स्याम्यसंशयम्—इति तद्भयतः प्रतिशिवालयं दीपाः दीप्ताः।
Verse 60
अनेनैव स धर्मेण यावज्जीवं दमो नृपः । धर्मर्द्धिं महतीं प्राप्य कालधर्मवशं गतः
अनेनैव धर्मेण नृप दमो यावज्जीवं स्थितः। धर्मसमृद्धिं महतीं प्राप्य स कालधर्मवशं गतः।
Verse 61
स दीपवासनायोगाद्बहून्दीपान्प्रदीप्य वै । अलकायाः पतिरभूद्रत्नदीपशिखाश्रयः
स दीपवासनायोगाद् बहून् दीपान् प्रदीप्य वै । अलकायाः पतिरभूद् रत्नदीपशिखाश्रयः ॥
Verse 62
एवं फलति कालेन शिवेऽल्पमपि यत्कृतम् । इति ज्ञात्वा शिवे कार्यं भजनं सुसुखार्थिभिः
एवं कालेन फलति शिवेऽल्पमपि यत्कृतम्। इति ज्ञात्वा शिवे कार्यं भजनं सुसुखार्थिभिः॥
Verse 63
क्व स दीक्षितदायादः सर्वधर्मारतिः सदा । शिवालये दैवयोगाद्यातश्चोरयितुं वसु । स्वार्थदीपदशोद्योतलिंगमौलितमोहरः
क्व स दीक्षितदायादः सर्वधर्मारतिः सदा। शिवालये दैवयोगाद्यातश्चोरयितुं वसु॥ स्वार्थदीपदशोद्योतलिङ्गमौलितमोहरः॥
Verse 64
कलिंगविषये राज्यं प्राप्तो धर्मरतिं सदा । शिवालये समुद्दीप्य दीपान्प्राग्वासनोदयात्
कलिङ्गविषये राज्यं प्राप्तो धर्मरतिं सदा। शिवालये समुद्दीप्य दीपान्प्राग्वासनोदयात्॥
Verse 65
कैषा दिक्पालपदवी मुनीश्वर विलोकय । मनुष्यधर्मिणानेन सांप्रतं येह भुज्यते
कैषा दिक्पालपदवी मुनीश्वर विलोकय। मनुष्यधर्मिणानेन सांप्रतं येह भुज्यते॥
Verse 66
इति प्रोक्तं गुणनिधेर्यज्ञदत्तात्मजस्य हि । चरितं शिवसंतोषं शृण्वतां सर्वकामदम्
इति प्रोक्तं गुणनिधेर्यज्ञदत्तात्मजस्य हि। चरितं शिवसंतोषं शृण्वतां सर्वकामदम्॥
Verse 67
सर्वदेवशिवेनासौ सखित्वं च यथेयिवान् । तदप्येकमना भूत्वा शृणु तात ब्रवीमि ते
सर्वदेवशिवेनासौ यथा सखित्वं समवाप तदपि शृणु, तात। एकाग्रमना भूत्वा मम वचनं शृणु, यथा ते ब्रवीमि॥
Frequently Asked Questions
Brahmā recounts the crisis of an initiate’s son who, after travel and self-reproach, falls into despair; the narrative then introduces a Māheśvara devotee going out with offerings while fasting on Śivarātri to worship Īśāna—setting up an encounter between distress and Śaiva observance.
It frames personal suffering as karmically intelligible while also preparing a Śaiva resolution: fate is powerful, yet the Purāṇic teaching typically channels agency through dharma and Śiva-oriented vrata/bhakti, which reconfigure one’s trajectory via merit and divine grace.
Īśāna (Śiva) as the worship-target, the Māheśvara identity (Śiva-devotee community), and Śivarātri upavāsa with offerings—an institutionalized devotional-ritual form emphasized as potent within the chapter’s narrative logic.