मुनिप्रश्नवर्णनम् (Description of the Sages’ Questions)
अध्यायः १ मङ्गलश्लोकैः आरभ्यते, यत्र शिवः सृष्टि-स्थिति-लयस्य एककारणं, शुद्धचैतन्यस्वरूपः, मायातीतः सन् तस्याः आधारभूतश्च इति स्तूयते। ततः नैमिषारण्ये शौनकप्रमुखा मुनयः, विद्योश्वरसंहितायाः (विशेषतः साध्यसाधनखण्डस्य) शुभकथां श्रुत्वा, भक्त्या सूतं प्रणम्य आशीर्भिः पूजयन्ति। तस्य वाक्यप्रवाहे ज्ञानामृतस्य अक्षयमाधुर्यं वर्णयन्तः, अधिकं शैवधर्मोपदेशं याचन्ति। व्यासप्रसादेन सूतः भूत-भविष्यत्-वर्तमानवित् इति तस्य प्रामाण्यं प्रतिष्ठाप्यते। एवं सृष्ट्युपाख्यानस्य प्रवेशद्वारमिव अयं अध्यायः, शिवतत्त्वप्रशंसां, संवादिनां परिचयं, तथा भक्तिपूर्वकप्रश्न-श्रवणयोः योग्यतां च निरूपयति।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां प्रथमखंडे सृष्ट्युपाख्याने मुनिप्रश्नवर्णनो नाम प्रथमोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां प्रथमखण्डे सृष्ट्युपाख्याने ‘मुनिप्रश्नवर्णनम्’ नाम प्रथमोऽध्यायः ॥
Verse 2
वन्दे शिवन्तम्प्रकृतेरनादिम्प्रशान्तमेकम्पुरुषोत्तमं हि । स्वमायया कृत्स्नमिदं हि सृष्ट्वा नभोवदन्तर्बहिरास्थितो यः
वन्दे शिवं प्रकृतेरप्यनादिं प्रशान्तमेकं पुरुषोत्तमं हि । स्वमायया कृत्स्नमिदं ससर्ज योऽन्तर्बहिश्च स्थितो नभोवत् ॥
Verse 3
वन्देतरस्थं निजगूढरूपं शिवंस्वतस्स्रष्टुमिदम्विचष्टे । जगन्ति नित्यम्परितो भ्रमंति यत्सन्निधौ चुम्बकलोहवत्तम्
वन्दे परस्थं निजगूढरूपं शिवं स्वतोऽयं सृजति प्रपञ्चम् । जगन्ति नित्यं परितो भ्रमन्ति यत्सन्निधौ चुम्बकलोहवत् तम् ॥
Verse 4
व्यास उवाच । जगतः पितरं शम्भुञ्जगतो मातरं शिवाम् । तत्पुत्रश्च गणाधीशन्नत्वैतद्वर्णयामहे
व्यास उवाच । जगतः पितरं शम्भुं जगतो मातरं शिवाम् । तत्पुत्रं च गणाधीशं नत्वा वक्ष्यामहेऽधुना ॥
Verse 5
एकदा मुनयस्सर्वे नैमिषारण्य वासिनः । पप्रच्छुर्वरया भक्त्या सूतन्ते शौनकादयः
एकदा नैमिषारण्यवासिनः सर्वे मुनयः शौनकादयः । वरया भक्त्या सूतं त्वां पप्रच्छुः श्रद्धयान्विताः ॥
Verse 6
ऋषय ऊचुः । विद्येश्वरसंहितायाः श्रुता सा सत्कथा शुभा । साध्यसाधनखंडा ख्या रम्याद्या भक्तवत्सला
ऋषय ऊचुः । विद्येश्वरसंहितायाः श्रुता सा सत्कथा शुभा । साध्यसाधनखण्डाख्या रम्याद्या भक्तवत्सला ॥
Verse 7
सूत सूत महाभाग चिरञ्जीव सुखी भव । यच्छ्रावयसि नस्तात शांकरीं परमां कथाम्
सूत सूत महाभाग चिरञ्जीव सुखी भव । यच्छ्रावयसि नस्तात शाङ्करीं परमां कथाम् ॥
Verse 8
पिबन्तस्त्वन्मुखाम्भोजच्युतं ज्ञानामृतम्वयम् । अवितृप्ताः पुनः किंचित्प्रष्टुमिच्छामहेऽनघ
वयं तव मुखाम्भोजच्युतं ज्ञानामृतं पिबन्तः अपि न तृप्यामः। हे अनघ, पुनरपि किंचिद् अधिकं प्रष्टुम् इच्छामः॥
Verse 9
व्यासप्रसादात्सर्वज्ञो प्राप्तोऽसि कृतकृत्यताम् । नाज्ञातम्विद्यते किंचिद्भूतं भब्यं भवच्च यत्
व्यासप्रसादात् सर्वज्ञोऽसि, कृतकृत्यतां च प्राप्तवान्। भूतं भव्यं भवच्च यत्—तव किञ्चिदपि नाज्ञातम्॥
Verse 10
गुरोर्व्यासस्य सद्भक्त्या समासाद्य कृपां पराम् । सर्वं ज्ञातं विशेषेण सर्वं सार्थं कृतं जनुः
गुरोर्व्यासस्य सद्भक्त्या परां कृपां समासाद्य। विशेषेण सर्वं ज्ञातं, जनुः सर्वं सार्थकं कृतम्॥
Verse 11
इदानीं कथय प्राज्ञ शिवरूपमनुत्तमम् । दिव्यानि वै चरित्राणि शिवयोरप्यशेषतः
इदानीं कथय प्राज्ञ शिवरूपमनुत्तमम् । दिव्यानि च चरित्राणि शिवयोः अप्यशेषतः ॥
Verse 12
अगुणो गुणतां याति कथं लोके महेश्वरः । शिवतत्त्वं वयं सर्वे न जानीमो विचारतः
अगुणोऽपि महेश्वरः कथं लोके गुणवानिव कथ्यते? वयं सर्वे विचारतः शिवतत्त्वं यथार्थं न जानीमः।
Verse 13
सृष्टेः पूर्वं कथं शंभुस्स्वरूपेणावतिष्ठते । सृष्टिमध्ये स हि कथं क्रीडन्संवर्त्तते प्रभुः
सृष्टेः पूर्वं शम्भुः कथं स्वस्वरूपेणावतिष्ठते? सृष्टिमध्ये च प्रभुः कथं क्रीडन् संहर्त्ततेऽपि?
Verse 14
तदन्ते च कथन्देवस्स तिष्ठति महेश्वरः । कथम्प्रसन्नतां याति शंकरो लोकशंकरः
तदन्ते च स देवो महेश्वरः कथं तिष्ठति? कथं च लोकशंकरः शंकरः प्रसन्नतां याति?
Verse 15
स प्रसन्नो महेशानः किं प्रयच्छति सत्फलम् । स्वभक्तेभ्यः परेभ्यश्च तत्सर्वं कथयस्व नः
प्रसन्नो महेशानः स्वभक्तेभ्यः परेभ्यश्च किं सत्फलं प्रयच्छति? तत्सर्वं नः कथय।
Verse 16
सद्यः प्रसन्नो भगवान्भवतीत्यनुशश्रुम । भक्तप्रयासं स महान्न पश्यति दयापरः
श्रूयते यत् भगवान् भवः सद्य एव प्रसन्नो भवति भक्त्या शरणं गतस्य। स दयापरः महान् भक्तस्य प्रयासक्लेशं नापि गणयति॥
Verse 17
ब्रह्माविष्णुर्महेशश्च त्रयो देवाश्शिवांगजाः । महेशस्तत्र पूर्णांशस्स्वयमेव शिवोऽपरः
ब्रह्मा विष्णुर्महेशश्च त्रयो देवाः शिवाङ्गजाः। तेषु महेशः पूर्णांशः साक्षात् शिवोऽपरः॥
Verse 18
तस्याविर्भावमाख्याहि चरितानि विशेषतः । उमाविर्भावमाख्याहि तद्विवाहं तथा प्रभो
तस्याविर्भावं विस्तरेण ब्रूहि, तस्य चरितानि विशेषतः। उमायाश्चाविर्भावं ब्रूहि, तथा तयोर्विवाहकथां प्रभो॥
Verse 19
तद्गार्हस्थ्यं विशेषेण तथा लीलाः परा अपि । एतत्सर्वं तदन्यच्च कथनीयं त्वयाऽनघ
तद्गार्हस्थ्यं विशेषेण तथा लीलाः परा अपि। एतत्सर्वं तदन्यच्च त्वयाऽनघ कथनीयम्॥
Verse 20
व्यास उवाच । इति पृष्टस्तदा तैस्तु सूतो हर्षसमन्वितः । स्मृत्वा शंभुपदांभोजम्प्रत्युवाच मुनीश्वरान्
व्यास उवाच। इति पृष्टः स तैः सूतः हर्षसमन्वितः। स्मृत्वा शम्भुपदाम्भोजं प्रत्युवाच मुनीश्वरान्॥
Verse 21
सूत उवाच । सम्यक्पृष्टं भवद्भिश्च धन्या यूयं मुनीश्वराः । सदाशिवकथायां वो यज्जाता नैष्ठिकी मतिः
सूत उवाच—भवद्भिः सम्यक् पृष्टम्; धन्याः यूयं मुनीश्वराः, यतो वः सदाशिवकथायां नैष्ठिकी एकाग्रा मतिरुत्पन्ना।
Verse 22
सदाशिवकथाप्रश्नः पुरुषांस्त्रीन्पुनाति हि । वक्तारं पृच्छकं श्रोतॄञ्जाह्नवीसलिलं यथा
सदाशिवकथाप्रश्नः स्त्रीपुरुषान् त्रीन् जनान् पुनाति—वक्तारं पृच्छकं श्रोतॄंश्च—जाह्नवीसलिलं यथा।
Verse 23
शंभोर्गुणानुवादात्को विरज्येत पुमान्द्विजाः । विना पशुघ्नं त्रिविधजनानन्दकरात्सदा
शम्भोर्गुणानुवादात् को विरज्येत, हे द्विजाः? पशुघ्नं विना त्रिविधजनानन्दकरात् सदा, न कश्चिदेव तथा हर्षं दातुं समर्थः।
Verse 24
गीयमानो वितृष्णैश्च भवरोगौषधोऽपि हि । मनःश्रोत्राभिरामश्च यत्तस्सर्वार्थदस्स वै
वितृष्णैः गीयमानः स भवरोगौषधो भवति; मनःश्रोत्राभिरामत्वात् स एव सर्वार्थदः स्मृतः।
Verse 25
कथयामि यथाबुद्धि भवत्प्रश्नानुसारतः । शिवलीलां प्रयत्नेन द्विजास्तां शृणुतादरात्
कथयामि यथाबुद्धि भवत्प्रश्नानुसारतः । शिवलीलां प्रयत्नेन द्विजास्तां शृणुतादरात् ॥
Verse 26
भवद्भिः पृच्छ्यते यद्वत्तत्तथा नारदेन वै । पृष्टं पित्रे प्रेरितेन हरिणा शिवरूपिणा
भवद्भिः पृच्छ्यते यद्वत्तत्तथा नारदेन वै। पृष्टं पित्रा प्रेरितेन हरिणा शिवरूपिणा॥
Verse 27
ब्रह्मा श्रुत्वा सुतवचश्शिवभक्तः प्रसन्नधीः । जगौ शिवयशः प्रीत्या हर्षयन्मुनिसत्तमम्
ब्रह्मा श्रुत्वा सुतवचः शिवभक्तः प्रसन्नधीः। जगौ शिवयशः प्रीत्या हर्षयन्मुनिसत्तमम्॥
Verse 28
व्यास । सूतोक्तमिति तद्वाक्यमाकर्ण्य द्विजसत्तमाः । पप्रच्छुस्तत्सुसंवादं कुतूहलसमन्विताः
व्यास उवाच—सूतोक्तमिति तद्वाक्यमाकर्ण्य द्विजसत्तमाः। कुतूहलसमन्विताः सन्तस्तत्सुसंवादं पुनः पप्रच्छुः॥
Verse 29
ऋषय ऊचुः । सूत सूत महाभाग शैवोत्तम महामते । श्रुत्वा तव वचो रम्यं चेतो नस्सकुतूहलम्
ऋषय ऊचुः—सूत सूत महाभाग शैवोत्तम महामते। श्रुत्वा तव वचो रम्यं चेतो नः सकुतूहलम्॥
Verse 30
कदा बभूव सुखकृद्विधिनारदयोर्महान् । संवादो यत्र गिरिशसु लीला भवमोचिनी
कदा बभूव सुखकृद्विधिनारदयोर्महान्। संवादो यत्र गिरिशस्य लीला भवमोचिनी॥
Verse 31
विधिनारदसंवादपूर्वकं शांकरं यशः । ब्रूहि नस्तात तत्प्रीत्या तत्तत्प्रश्नानुसारतः
हे तात, विधिना नारदेन च कृतसंवादपूर्वकं शाङ्करं यशः । अस्मान् प्रति प्रीत्या ब्रूहि, अस्माकं प्रश्नानुसारतः तत्तत् विस्तरेण ॥
Verse 32
इत्याकर्ण्य वचस्तेषां मुनीनां भावितात्मनाम् । सूतः प्रोवाच सुप्रीतस्तत्संवादानुसारतः
इति तेषां भावितात्मनाम् मुनीनां वचः श्रुत्वा, सूतः अतिप्रीतः सन् तस्य संवादस्य क्रममनुसृत्य प्रोवाच ॥
Frequently Asked Questions
It primarily stages the narrative frame: sages in Naimiṣāraṇya (led by Śaunaka) approach Sūta and request further Śaiva teaching after hearing earlier sections; it is a dialogic ‘setup’ rather than a full mythic episode.
They assert Śiva as pure consciousness and the sole causal principle behind cosmic processes, while positioning māyā as dependent on Śiva—supporting a non-reductive Śaiva metaphysics where transcendence and immanence coexist.
Śiva is highlighted as Śambhu (cosmic father) together with Śivā/Gaurī (cosmic mother), and their son Gaṇādhipa (Gaṇeśa), indicating a family-theological framing alongside metaphysical supremacy.