रुद्र-विष्णोः ऐकत्व-उपदेशः तथा धर्म-आज्ञा (Instruction on Rudra–Viṣṇu Unity and Divine Injunctions)

Verse 1

परमेश्वर उवाच । अन्यच्छृणु हरे विष्णो शासनं मम सुव्रत । सदा सर्वेषु लोकेषु मान्यः पूज्यो भविष्यसि

परमेश्वर उवाच । अन्यच्छृणु हरे विष्णो शासनं मम सुव्रत । सदा सर्वेषु लोकेषु मान्यः पूज्यो भविष्यसि ॥

Verse 2

ब्रह्मणा निर्मिते लोके यदा दुखं प्रजायते । तदा त्वं सर्वदुःखानां नाशाय तत्परो भव

ब्रह्मणा निर्मिते लोके यदा दुःखं प्रजायते । तदा त्वं सर्वदुःखानां नाशाय तत्परो भव ॥

Verse 3

सहायं ते करिष्यामि सर्वकार्ये च दुस्सहे । तव शत्रून्हनिष्यामि दुस्साध्यान्परमोत्कटान्

सहायं ते करिष्यामि सर्वकार्ये च दुस्सहे । तव शत्रून्हनिष्यामि दुस्साध्यान् परमोत्कटान् ॥

Verse 4

विविधानवतारांश्च गृहीत्वा कीर्तिमुत्तमाम् । विस्तारय हरे लोके तारणाय परो भव

विविधानवतारांश्च गृहीत्वा कीर्तिमुत्तमाम् । विस्तारय हरे लोके तारणाय परो भव ॥

Verse 5

गुणरूपो ह्ययं रुद्रो ह्यनेन वपुषा सदा । कार्यं करिष्ये लोकानां तवाशक्यं न संशयः

गुणरूपो ह्ययं रुद्रो ह्यनेन वपुषा सदा । कार्यं करिष्ये लोकानां तवाशक्यं न संशयः ॥

Verse 6

रुद्रध्येयो भवांश्चैव भवद्ध्येयो हरस्तथा । युवयोरन्तरन्नैव तव रुद्रस्य किंचन

रुद्ररूपेण त्वमेव ध्येयः, त्वद्रूपेण हरः सदा ध्येयः। युवयोर्मध्ये भेदो नास्ति कश्चन; त्वमेव रुद्रः साक्षात्॥

Verse 7

वस्तुतश्चापि चैकत्वं वरतोऽपि तथैव च । लीलयापि महाविष्णो सत्यं सत्यं न संशयः

वस्तुतः एकत्वं तव शिवेन, वरतोऽपि तथैव च। लीलयापि महाविष्णो, सत्यं सत्यं न संशयः॥

Verse 8

रुद्रभक्तो नरो यस्तु तव निंदां करिष्यति । तस्य पुण्यं च निखिलं द्रुतं भस्म भविष्यति

रुद्रभक्तो नरः कश्चित् यदि ते निन्दां करिष्यति। तस्य पुण्यं समस्तं तु क्षिप्रं भस्म भविष्यति॥

Verse 9

नरके पतनं तस्य त्वद्द्वेषात्पुरुषोत्तम । मदाज्ञया भवेद्विष्णो सत्यं सत्यं न संशयः

नरके पतनं तस्य त्वद्द्वेषात् पुरुषोत्तम। मदाज्ञया भवेद्विष्णो—सत्यं सत्यं न संशयः॥

Verse 10

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां प्रथमखंडे सृष्ट्युपाख्याने परम शिवतत्त्ववर्णनं नाम दशमोऽध्यायः

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां प्रथमखण्डे सृष्ट्युपाख्याने ‘परमशिवतत्त्ववर्णनम्’ नाम दशमोऽध्यायः समाप्तः।

Verse 11

इत्युक्त्वा मां च धातारं हस्ते धृत्वा स्वयं हरिम् । कथयामास दुःखेषु सहायो भव सर्वदा

इत्युक्त्वा मां च धातारं हस्ते धृत्वा स्वयं हरिम् । कथयामास—दुःखेषु सहायो भव सर्वदा ॥

Verse 12

सर्वाध्यक्षश्च सर्वेषु भुक्तिमुक्तिप्रदायकः । भव त्वं सर्वथा श्रेष्ठस्सर्वकामप्रसाधकः

सर्वाध्यक्षश्च सर्वेषु भुक्तिमुक्तिप्रदायकः । भव त्वं सर्वथा श्रेष्ठः सर्वकामप्रसाधकः ॥

Verse 13

सर्वेषां प्राणरूपश्च भव त्वं च ममाज्ञया । संकटे भजनीयो हि स रुद्रो मत्तनुर्हरे

सर्वेषां प्राणरूपश्च भव त्वं ममाज्ञया। संकटे भजनीयो हि स रुद्रो मत्तनुर्भवन्, हरे॥

Verse 14

त्वां यस्समाश्रितो नूनं मामेव स समाश्रितः । अंतरं यश्च जानाति निरये पतति ध्रुवम्

त्वां यः समाश्रितो नूनं मामेव स समाश्रितः। अन्तरं यो विजानाति स निरये पतति ध्रुवम्॥

Verse 15

आयुर्बलं शृणुष्वाद्य त्रिदेवानां विशेषतः । संदेहोऽत्र न कर्त्तव्यो ब्रह्मविष्णु हरात्मनाम्

आयुर्बलं शृणुष्वाद्य त्रिदेवानां विशेषतः। संदेहोऽत्र न कर्तव्यः ब्रह्मविष्णुहरात्मनाम्॥

Verse 16

चतुर्युगसहस्राणि ब्रह्मणो दिनमुच्यते । रात्रिश्च तावती तस्य मानमेतत्क्रमेण ह

चतुर्युगसहस्राणि ब्रह्मणो दिनमुच्यते । रात्रिश्च तावती तस्य मानमेतत्क्रमेण ह ॥

Verse 17

तेषां त्रिंशद्दिनेर्मासो द्वादशैस्तैश्च वत्सरः । शतवर्षप्रमाणेन ब्रह्मायुः परिकीर्तितम्

तेषां त्रिंशद्दिनेर्मासो द्वादशैस्तैश्च वत्सरः । शतवर्षप्रमाणेन ब्रह्मायुः परिकीर्तितम् ॥

Verse 18

ब्रह्मणो वर्षमात्रेण दिनं वैष्णवमुच्यते । सोऽपि वर्षशतं यावदात्ममानेन जीवति

ब्रह्मणो वर्षमात्रेण वैष्णवं दिनमुच्यते । सोऽपि विष्णुः स्वमानेन वर्षशतं यावज्जीवति ॥

Verse 19

वैष्णवेन तु वर्षेण दिनं रौद्रं भवेद्ध्रुवम् । हरो वर्षशते याते नररूपेण संस्थितः

वैष्णवेन तु वर्षेण दिनं रौद्रं भवेद्ध्रुवम् । हरो वर्षशते याते नररूपेण संस्थितः ॥

Verse 20

यावदुच्छ्वसितं वक्त्रे सदाशिवसमुद्भवम् । पश्चाच्छक्तिं समभ्येति यावन्निश्वसितं भवेत्

यावदुच्छ्वसितं वक्त्रे सदाशिवसमुद्भवम् । पश्चाच्छक्तिं समभ्येति यावन्निश्वसितं भवेत् ॥

Verse 21

निःश्वासोच्छ्वसितानां च सर्वेषामेव देहिनाम् । ब्रह्मविष्णुहराणां च गंधर्वोरगरक्षसाम्

निःश्वासोच्छ्वसितानां च सर्वेषामेव देहिनाम् । ब्रह्मविष्णुहराणां च गंधर्वोरगरक्षसाम् ॥

Verse 22

एकविंशसहस्राणि शतैः षड्भिश्शतानि च । अहोरात्राणि चोक्तानि प्रमाणं सुरसत्तमौ

एकविंशतिसहस्राणि षट्शतानि च तानि वै । अहोरात्राणि प्रोक्तानि प्रमाणं सुरसत्तमौ ॥

Verse 23

षड्भिच्छवासनिश्वासैः पलमेकं प्रवर्तितम् । घटी षष्टि पलाः प्रोक्ता सा षष्ट्या च दिनं निशा

षड्भिः श्वासनिश्वासैः पलमेकं प्रकीर्तितम्। षष्टिः पलाः घटी प्रोक्ता षष्ट्या ताभिर्दिनं निशा॥

Verse 24

निश्वासोच्छ्वासितानां च परिसंख्या न विद्यते । सदाशिवसमुत्थानमेतस्मात्सोऽक्षयः स्मृतः

निश्वासोच्छ्वासितानां च परिसंख्या न विद्यते। सदाशिवसमुत्थानमेतस्मात्सोऽक्षयः स्मृतः॥

Verse 25

इत्थं रूपं त्वया तावद्रक्षणीयं ममाज्ञया । तावत्सृष्टेश्च कार्यं वै कर्तव्यं विविधैर्गुणैः

एवं रूपं त्वया तावन्ममाज्ञया परिरक्षणीयम्। तावत्सृष्टेः कार्यं नूनं नानागुणसमन्वितं कर्तव्यम्॥

Verse 26

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचश्शंभोर्मया च भगवान्हरिः । प्रणिपत्य च विश्वेशं प्राह मंदतरं वशी

ब्रह्मोवाच। इति शंभोर्वचः श्रुत्वा मया च भगवान्हरिः। प्रणिपत्य विश्वेशं ततो वशी मन्दतरं प्राह॥

Verse 27

विष्णुरुवाच । शंकर श्रूयतामेतत्कृपासिंधो जगत्पते । सर्वमेतत्करिष्यामि भवदाज्ञावशानुगः

विष्णुरुवाच। शंकर शृणु मे वाक्यं कृपासिन्धो जगत्पते। सर्वमेतत्करिष्यामि भवदाज्ञावशानुगः॥

Verse 28

मम ध्येयस्सदा त्वं च भविष्यसि न चान्यथा । भवतस्सर्वसामर्थ्यं लब्धं चैव पुरा मया

मम ध्येयः सदा त्वमेव भविष्यसि न चान्यथा; भवतः सर्वसामर्थ्यं मया पुरैव लब्धं च।

Verse 29

क्षणमात्रमपि स्वामिंस्तव ध्यानं परं मम । चेतसो दूरतो नैव निर्गच्छतु कदाचन

स्वामिन्, क्षणमात्रमपि मम परं शरणं तव परमध्यानं चेतसो दूरतो नैव कदाचन निर्गच्छतु।

Verse 30

मम भक्तश्च यः स्वामिंस्तव निंदा करिष्यति । तस्य वै निरये वासं प्रयच्छ नियतं ध्रुवम्

स्वामिन्, मम भक्त इति योऽपि तव निन्दां करिष्यति, तस्मै निरये नियतं ध्रुवं वासं प्रयच्छ।

Verse 31

त्वद्भक्तो यो भवेत्स्वामिन्मम प्रियतरो हि सः । एवं वै यो विजानाति तस्य मुक्तिर्न दुर्लभा

स्वामिन्, त्वद्भक्तो यः स्यात् स एव ममातिप्रियः। एवं यो विजानाति तस्य मुक्तिर्न दुर्लभा।

Verse 32

महिमा च मदीयोद्य वर्द्धितो भवता ध्रुवम् । कदाचिदगुणश्चैव जायते क्षम्यतामिति

अद्य मदीयो महिमा भवता ध्रुवं वर्धितः। कदाचिद् गुणदोषोऽपि जायते; तत् क्षम्यतामिति।

Verse 33

ब्रह्मोवाच । तदा शंभुस्तदीयं हि श्रुत्वा वचनमुत्तमम् । उवाच विष्णुं सुप्रीत्या क्षम्या तेऽगुणता मया

ब्रह्मोवाच । तदा शंभुस्तदीयं हि श्रुत्वा वचनमुत्तमम् । उवाच विष्णुं सुप्रीत्या क्षम्या तेऽगुणता मया ॥

Verse 34

एवमुक्त्वा हरिं नौ स कराभ्यां परमेश्वरः । पस्पर्श सकलांगेषु कृपया तु कृपानिधिः

एवमुक्त्वा स परमेश्वरः कृपानिधिः कराभ्यां हरिं सर्वाङ्गेषु कृपया पस्पर्श।

Verse 35

आदिश्य विविधान्धर्मान्सर्वदुःखहरो हरः । ददौ वराननेकांश्चावयोर्हितचिकीर्षया

सर्वदुःखहरो हरः विविधान् धर्मान् आदिश्य, आवयोर्हितचिकीर्षया अनेकान् वरान् ददौ।

Verse 36

ततस्स भगवाञ्छंभुः कृपया भक्तवत्सलः । दृष्टया संपश्यतो शीघ्रं तत्रैवांतरधीयतः

ततः कृपया भक्तवत्सलो भगवान् शम्भुः पश्यतां तेषां तत्रैव शीघ्रमन्तर्धीयत।

Verse 37

तदा प्रकृति लोकेऽस्मिंल्लिंगपूजाविधिः स्मृतः । लिंगे प्रतिष्ठितश्शंभुर्भुक्तिमुक्तिप्रदायकः

तदा प्रकृतिलोकेऽस्मिन् लिङ्गपूजाविधिः स्मृतः; लिङ्गे प्रतिष्ठितः शम्भुः भुक्तिमुक्तिप्रदायकः।

Verse 38

लिंगवेदिर्महादेवी लिंगं साक्षान्महेश्वरः । लयनाल्लिंगमित्युक्तं तत्रैव निखिलं जगत्

लिङ्गवेदिः महादेवी, लिङ्गं साक्षान्महेश्वरः। लयस्थानत्वाल्लिङ्गमित्युक्तं, तत्रैव निखिलं जगत्॥

Verse 39

यस्तु लैंगं पठेन्नित्यमाख्यानं लिंगसन्निधौ । षण्मासाच्छिवरूपो वै नात्र कार्या विचारणा

यः तु लिङ्गाख्यानं नित्यं लिङ्गसन्निधौ पठेत्। षण्मासात् स शिवरूपो भवत्येव, नात्र संशयः॥

Verse 40

यस्तु लिंगसमीपे तु कार्यं किंचित्करोति च । तस्य पुण्यफलं वक्तुं न शक्नोमि महामुने

यः तु लिङ्गसमीपे किंचित् कार्यं करोति च। तस्य पुण्यफलं वक्तुं न शक्नोमि महामुने॥