शिवतत्त्ववर्णनम् (Śiva-tattva-varṇana) — “Description/Exposition of the Principle of Śiva”

Verse 1

ब्रह्मोवाच । अथाकर्ण्य नुर्तिविष्णुकृतां स्वस्य महेश्वरः । प्रादुर्बभूव सुप्रीतस्सवामं करुणानिधिः

ब्रह्मोवाच—अथ स्वस्यार्थे विष्णुकृतं नृत्यमाकर्ण्य करुणानिधिः महेश्वरः सुप्रीतः सन् सवामं प्रादुर्बभूव।

Verse 2

पंचवक्त्रस्त्रिनयनो भालचन्द्रो जटाधरः । गौरवर्णो विशालाक्षो भस्मोद्धूलितविग्रहः

स पञ्चवक्त्रस्त्रिनयनः भालचन्द्रः जटाधरः; गौरवर्णो विशालाक्षो भस्मोद्धूलितविग्रहः।

Verse 3

दशबाहुर्नीलगल सर्वाभरणभूषितः । सर्वांगसुन्दरो भस्मत्रिपुण्ड्रांकितमस्तकः

स दशबाहुर्नीलकण्ठः सर्वाभरणभूषितः; सर्वाङ्गसुन्दरः भस्मत्रिपुण्ड्राङ्कितमस्तकः।

Verse 4

तं दृष्ट्वा तादृशं देवं सवामं परमेश्वरम् । तुष्टाव पुनरिष्टाभिर्वाग्भिर्विष्णुर्मया सह

तादृशं सवामं परमेश्वरं देवं दृष्ट्वा विष्णुर्मया सह इष्टाभिर्वाग्भिः पुनस्तं तुष्टाव।

Verse 5

निगमं श्वासरूपेण ददौ तस्मै ततो हरः । विष्णवे च प्रसन्नात्मा महेशः करुणाकरः

निगमं श्वासरूपेण ददौ तस्मै ततो हरः । विष्णवे च प्रसन्नात्मा महेशः करुणाकरः ॥

Verse 6

ततो ज्ञानमदात्तस्मै हरये परमात्मने । परमात्मा पुनर्मह्यं दत्तवान्कृपया मुने

ततो ज्ञानमदात्तस्मै हरये परमात्मने । परमात्मा पुनर्मह्यं दत्तवान्कृपया मुने ॥

Verse 7

संप्राप्य निगमं विष्णुः पप्रच्छ पुनरेव तम् । कृतार्थस्सांजलिर्नत्वा मया सह महेश्वरम्

संप्राप्य निगमं विष्णुः पप्रच्छ पुनरेव तम् । कृतार्थस्सांजलिर्नत्वा मया सह महेश्वरम् ॥

Verse 8

विष्णुरुवाच । कथं च तुष्यसे देव मया पूज्यः कथं प्रभो । कथं ध्यानं प्रकर्तव्यं कथं व्रजसि वश्यताम्

विष्णुरुवाच । देव, कथं मया त्वं तुष्यसि? प्रभो, कथं मया पूज्यः? कथं ध्यानं कर्तव्यं? केन उपायेन त्वं सुलभः प्रसन्नो भवसि?

Verse 9

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां प्रथम खण्डे सृष्ट्युपाख्याने शिवतत्त्ववर्णनो नाम नवमोऽध्यायः

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां प्रथमखण्डे सृष्ट्युपाख्याने ‘शिवतत्त्ववर्णन’नाम नवमोऽध्यायः समाप्तः॥

Verse 10

एतत्सर्वं महाराज कृपां कृत्वाऽवयोः प्रभो । कथनीयं तथान्यच्च विज्ञाय स्वानुगौ शिव

एतत्सर्वं महाराज, प्रभो, आवयोः कृपां कृत्वा कथय; शिव, स्वानुगौ विज्ञाय, यदन्यच्च कथनीयं तदपि ब्रूहि।

Verse 11

ब्रह्मोवाच । इत्येतद्वचनं श्रुत्वा प्रसन्नो भगवान्हरः । उवाच वचनं प्रीत्या सुप्रसन्नः कृपानिधिः

ब्रह्मोवाच—इत्येतद्वचनं श्रुत्वा प्रसन्नो भगवान् हरः। प्रीत्या सुप्रसन्नः कृपानिधिः प्रत्युवाच वचनं मुदा॥

Verse 12

श्रीशिव उवाच । भक्त्या च भवतोर्नूनं प्रीतोहं सुरसत्तमौ । पश्यतं मां महादेवं भयं सर्वं विमुंचताम्

श्रीशिव उवाच—भक्त्या च भवतोर्नूनं प्रीतोऽहं सुरसत्तमौ। पश्यतं मां महादेवं, भयं सर्वं विमुञ्चताम्॥

Verse 13

मम लिंगं सदा पूज्य ध्येयं चैतादृशं मम । इदानीं दृश्यते यद्वत्तथा कार्यं प्रयत्नतः

मम लिङ्गं सदा पूज्यं ध्येयं चैतादृशं मम। इदानीं दृश्यते यद्वत् तथा कार्यं प्रयत्नतः॥

Verse 14

पूजितो लिंगरूपेण प्रसन्नो विविधं फलम् । दास्यामि सर्वलोकेभ्यो मनोभीष्टान्यनेकशः

लिङ्गरूपेण पूजितोऽहं प्रसन्नो विविधं फलम् । सर्वलोकेषु भूतेभ्यो मनोभीष्टान्यनेकशो दास्यामि ॥

Verse 15

यदा दुःखं भवेत्तत्र युवयोस्सुरसत्तमौ । पूजिते मम लिंगे च तदा स्याद्दुःखनाशनम्

यदा दुःखं भवेत् तत्र युवयोः सुरसत्तमौ । मम लिङ्गे पूजिते च तदा स्याद् दुःखनाशनम् ॥

Verse 16

युवां प्रसूतौ प्रकृतेर्मदीयाया महाबलौ । गात्राभ्यां सव्यसव्याभ्यां मम सर्वेश्वरस्य हि

युवां मदीयाया प्रकृतेः प्रसूतौ महाबलौ । मम सर्वेश्वरस्य हि गात्राभ्यां सव्यसव्याभ्याम् ॥

Verse 17

अयं मे दक्षिणात्पार्श्वाद्ब्रह्मा लोकपितामहः । वामपार्श्वाच्च विष्णुस्त्वं समुत्पन्नः परात्मनः

अयं मे दक्षिणात् पार्श्वाद् ब्रह्मा लोकपितामहः । वामपार्श्वाच्च विष्णुस्त्वं समुत्पन्नः परात्मनः ॥

Verse 18

प्रीतोहं युवयोस्सम्यग्वरं दद्यां यथेप्सितम् । मयि भक्तिर्दृढा भूयाद्युवयोरभ्यनुज्ञया

प्रीतोऽहं युवयोः सम्यग् वरं दद्यां यथेप्सितम् । युवयोरभ्यनुज्ञया मयि भक्तिर्दृढा भूयात् ॥

Verse 19

पार्थिवीं चैव मन्मूर्तिं विधाय कुरुतं युवाम् । सेवां च विविधां प्राज्ञौ कृत्वा सुखमवाप्स्यथ

मन्मूर्तेः पार्थिवीं प्रतिमां विधाय, युवां प्राज्ञौ तस्याः विविधां सेवां कृत्वा, तदनुष्ठानेन सुखं शुभं च अवाप्स्यथ।

Verse 20

ब्रह्मन्सृष्टिं कुरु त्वं हि मदाज्ञापरिपालकः । वत्स वत्स हरे त्वं च पालयैवं चराचरम्

ब्रह्मन्, मदाज्ञापरिपालकः सन् त्वं सृष्टिं कुरु। वत्स, हरे, त्वं च एवमेव चराचरं जगत् पालय।

Verse 21

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा नौ प्रभुरताभ्यां पूजाविधिमदाच्छुभाम् । येनैव पूजितश्शंभुः फलं यच्छत्यनेकशः

ब्रह्मोवाच—इत्युक्त्वा प्रभुः नौ उभाभ्यां शुभं पूजाविधिं ददौ; येन पूजितः शम्भुः अनेकधा अनेकशः फलानि प्रयच्छति।

Verse 22

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचश्शंभोर्मया च सहितो हरिः । प्रत्युवाच महेशानं प्रणिपत्य कृतांजलिः

ब्रह्मोवाच—शम्भोर्वचः श्रुत्वा, मया सहितो हरिः महेशानं प्रणिपत्य कृताञ्जलिः प्रत्युवाच।

Verse 23

विष्णुरुवाच । यदि प्रीतिः समुत्पन्ना यदि देयो वरश्च नौ । भक्तिर्भवतु नौ नित्यं त्वयि चाव्यभिचारिणी

विष्णुरुवाच । यदि ते प्रीतिः सम्यगुत्पन्ना, यदि च नौ वरः प्रदेयः, तर्हि त्वयि नौ नित्यं भक्तिर्भवतु, अव्यभिचारिणी च—त्वत्तो न कदापि विचलिता ।

Verse 24

त्वमप्यवतरस्वाद्य लीलया निर्गुणोपि हि । सहायं कुरु नौ तात त्वं परः परमेश्वरः

त्वमप्यद्य लीलया अवतर, निर्गुणोऽपि हि। नौ सहायं कुरु तात; त्वं परः परमेश्वरः॥

Verse 25

आवयोर्देवदेवेश विवादमपि शोभनम् । इहागतो भवान्यस्माद्विवादशमनाय नौ

देवदेवेश! आवयोर्विवादोऽपि शोभनः। इहागतो भवानस्माद् विवादशमनाय नौ॥

Verse 26

ब्रह्मोवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा पुनः प्राह हरो हरिम् । प्रणिपत्य स्थितं मूर्ध्ना कृतांजलिपुटः स्वयम्

ब्रह्मोवाच। तस्य तद्वचनं श्रुत्वा पुनः प्राह हरो हरिम्। प्रणिपत्य स्थितो मूर्ध्ना कृताञ्जलिपुटः स्वयम्॥

Verse 27

श्रीमहेश उवाच । प्रलयस्थितिसर्गाणां कर्ताहं सगुणोऽगुणः । परब्रह्म निर्विकारी सच्चिदानंदलक्षणः

श्रीमहेश उवाच। प्रलयस्थितिसर्गाणां कर्ताहं सगुणोऽगुणः। परब्रह्म निर्विकारी सच्चिदानन्दलक्षणः॥

Verse 28

त्रिया भिन्नो ह्यहं विष्णो ब्रह्मविष्णुहराख्यया । सर्गरक्षालयगुणैर्निष्कलोहं सदा हरे

त्रिधा भिन्नोऽहमित्युक्तो ब्रह्मविष्णुहराख्यया। सर्गरक्षालयगुणैर्निष्कलोऽहं सदा हरे॥

Verse 29

स्तुतोऽहं यत्त्वया विष्णो ब्रह्मणा मेऽवतारणे । प्रार्थनां तां करिष्यामि सत्यां यद्भक्तवत्सलः

विष्णो ब्रह्मणा च ममावतारणे यत्त्वया स्तुतोऽहम् । भक्तवत्सलः सन् तां प्रार्थनां सत्यां नूनं करिष्यामि ॥

Verse 30

मद्रूपं परमं ब्रह्मन्नीदृशं भवदंगतः । प्रकटीभविता लोके नाम्ना रुद्रः प्रकीर्तितः

ब्रह्मन्, मद्रूपं परमं ब्रह्मैव भवदङ्गतः । एवं लोके प्रकटीभूय ‘रुद्र’ इति प्रकीर्त्यते ॥

Verse 31

मदंशात्तस्य सामर्थ्यं न्यूनं नैव भविष्यति । योहं सोहं न भेदोस्ति पूजाविधिविधानतः

मदंशात्तस्य सामर्थ्यं न्यूनं नैव भविष्यति । योऽहं सोऽहं न भेदोऽस्ति पूजाविधिविधानतः ॥

Verse 32

यथा च ज्योतिषस्संगाज्जलादेः स्पर्शता न वै । तथा ममागुणस्यापि संयोगाद्बन्धनं न हि

यथा ज्योतिषः सङ्गाज्जलादेः स्पर्शता न वै । तथा ममागुणस्यापि संयोगाद्बन्धनं न हि ॥

Verse 33

शिवरूपं ममैतञ्च रुद्रोऽपि शिववत्तदा । न तत्र परभेदो वै कर्तव्यश्च महामुने

ममैतत् रूपं शिवमेव; तदा रुद्रोऽपि शिववत् एव। अतः, महामुने, तत्र परभेदः कदापि न कर्तव्यः।

Verse 34

वस्तुतो ह्येकरूपं हि द्विधा भिन्नं जगत्युत । अतो न भेदा विज्ञेयः शिवे रुद्रे कदाचन

वस्तुतः स एकरूप एव; जगति तु द्विधा भिन्न इव दृश्यते। अतः शिवे रुद्रे च कदाचन भेदो न विज्ञेयः।

Verse 35

सुवर्णस्य तथैकस्य वस्तुत्वं नैव गच्छति । अलंकृतिकृते देव नामभेदो न वस्तुतः

सुवर्णस्यैकस्य वस्तुत्वं नालङ्कारकृतेऽपि न गच्छति; तथा हे देव, नामभेदोऽलङ्कृतिकृत एव, न वस्तुतः।

Verse 36

तथैकस्या मृदो भेदो नानापात्रे न वस्तुतः । कारणस्यैव कार्ये च सन्निधानं निदर्शनम्

तथैकस्याः मृदः नानापात्रेषु भेदो न वस्तुतः; एतत् कारणस्यैव कार्ये सन्निधानं निदर्शनम्।

Verse 37

ज्ञातव्यं बुधवर्यैश्च निर्मलज्ञानिभिः सुरौ । एवं ज्ञात्वा भवभ्यां तु न दृश्यं भेदकार णम्

एतद् बुधवर्यैः निर्मलज्ञानिभिः सुरैश्च ज्ञातव्यं। एवं ज्ञात्वा भवद्भ्यां द्वाभ्यां भेदकारणं न किञ्चिदपि दृश्यते॥

Verse 38

वस्तुवत्सर्वदृश्यं च शिवरूपम्मतम्मम । अहं भवानजश्चैव रुद्रो योऽयं भविष्यति

मम मते वस्तुवत् यत् सर्वं दृश्यं तत् शिवरूपमेव। अहं भवानजश्चैव शिव एव; अयं च यो रुद्रो भविष्यति सऽपि शिवः॥

Verse 39

एकरूपा न भेदस्तु भेदे वै बंधनं भवेत् । तथापि च मदीयं हि शिवरूपं सनातनम्

एकरूपोऽहं न भेदोऽस्ति भेदे वै बन्धनं भवेत् । तथापि मम यत्स्वं तच्छिवरूपं सनातनम् ॥

Verse 40

मूलीभूतं सदोक्तं च सत्यज्ञानमनंतकम् । एवं ज्ञात्वा सदा ध्येयं मनसा चैव तत्त्वतः

मूलकारणं सदोक्तं सत्यज्ञानमनन्तकं च तम्। एवं विदित्वा सदा तत्त्वतः मनसा ध्येय एव सः॥

Verse 41

श्रूयतां चैव भो ब्रह्मन्यद्गोप्यं कथ्यते मया । भवंतौ प्रकृतेर्यातौ नायं वै प्रकृतेः पुनः

श्रूयतां भो ब्रह्मन्, मया गोप्यं कथ्यते। भवंतौ प्रकृतेरुत्पन्नौ; अयं तु न पुनः प्रकृतेर्जायते॥

Verse 42

मदाज्ञा जायते तत्र ब्रह्मणो भ्रुकुटेरहम् । गुणेष्वपि यथा प्रोक्तस्तामसः प्रकृतो हरः

मदाज्ञया तत्र ब्रह्मणो भ्रुकुटेः अहं प्रादुर्भवामि। गुणेष्वपि यथोक्तः तामसः प्रकृतो हरः प्रकटो भवामि॥

Verse 43

वैकारिकश्च विज्ञेयो योऽहंकार उदाहृतः । नामतो वस्तुतो नैव तामसः परिचक्ष्यते

वैकारिक इति योऽहंकारः उदाहृतः स एव विज्ञेयः। नामतो वस्तुतो वा न स तामसः इति परिचक्ष्यते॥

Verse 44

एतस्मात्कारणाद्ब्रह्मन्करणीयमिदं त्वया । सृष्टिकर्ता भव ब्रह्मन्सृष्टेश्च पालको हरिः

अतः कारणाद् ब्रह्मन् त्वया कर्तव्यमिदम्—त्वं जगतः सृष्टिकर्ता भव; सृष्टेः पालनकर्ता च हरिः (विष्णुः) भवतु।

Verse 45

मदीयश्च तथांऽशो यो लयकर्ता भविष्यति । इयं या प्रकृतिर्देवी ह्युमाख्या परमेश्वरी

मदीयोऽंशः स एव लयकर्ता भविष्यति; इयं च या प्रकृतिर्देवी, सा परमेश्वरी उमाख्या।

Verse 46

तस्यास्तु शक्तिर्वा देवी ब्रह्माणं सा भजिष्यति । अन्या शक्तिः पुनस्तत्र प्रकृतेः संभविष्यति

तस्याः शक्तिर्देवी ब्रह्माणं भजिष्यति; तत्रैव पुनः प्रकृतेरन्या शक्तिः संभविष्यति।

Verse 47

समाश्रयिष्यति विष्णुं लक्ष्मीरूपेण सा तदा । पुनश्च काली नाम्ना सा मदंशं प्राप्स्यति ध्रुवम्

सा तदा लक्ष्मीरूपेण विष्णुं समाश्रयिष्यति; पुनश्च काली नाम्ना सा मदंशं ध्रुवं प्राप्स्यति।

Verse 48

ज्योती रूपेण सा तत्र कार्यार्थे संभविष्यति । एवं देव्यास्तथा प्रोक्ताश्शक्तयः परमाश्शुभाः

सा तत्र कार्यार्थं ज्योतिरूपेण संभविष्यति; एवं देव्याः परमशुभाः शक्तयः प्रोक्ताः।

Verse 49

सृष्टिस्थितिलयानां हि कार्यं तासां क्रमाद्ध्रुवम् । एतस्याः प्रकृत्तेरंशा मत्प्रियायास्सुरौत्तम

सृष्टिस्थितिलयानां हि तासां कार्यं क्रमाद् ध्रुवम् । एतस्याः प्रकृतेरंशा मत्प्रियाया सुरोत्तम ॥

Verse 50

त्वं च लक्ष्मीमुपाश्रित्य कार्यं कर्तुमिहार्हसि । ब्रह्मंस्त्वं च गिरां देवीं प्रकृत्यंशामवाप्य च

त्वं च लक्ष्मीमुपाश्रित्य कार्यं कर्तुमिहार्हसि । ब्रह्मन् त्वं च गिरां देवीं प्रकृत्यंशामवाप्य च कार्यं कुरु यथाविधि ॥

Verse 51

सृष्टिकार्यं हृदा कर्तुम्मन्निदेशादिहार्हसि । अहं कालीं समाश्रित्य मत्प्रियांशां परात्पराम्

सृष्टिकार्यं हृदा कर्तुं मन्निदेशादिह अर्हसि। अहं कालीं समाश्रित्य मत्प्रियांशां परात्पराम् (तव कर्म समर्थयामि)।

Verse 52

रुद्ररूपेण प्रलयं करिष्ये कार्यमुत्तमम् । चतुर्वर्णमयं लोकं तत्सर्वैराश्रमै ध्रुवम्

रुद्ररूपेण प्रलयं करिष्ये कार्यमुत्तमम्। चतुर्वर्णमयं लोकं सर्वैराश्रमैः सह ध्रुवं स्थापयिष्यामि।

Verse 53

तदन्यैर्विविधैः कार्यैः कृत्वा सुखमवाप्स्यथः । ज्ञानविज्ञानसंयुक्तो लोकानां हितकारकः

तदन्यैर्विविधैः कार्यैः कृत्वा सुखमवाप्स्यथः। ज्ञानविज्ञानसंयुक्तो लोकानां हितकारकः।

Verse 54

मुक्तिदोऽत्र भवानद्य भव लोके मदाज्ञया । मद्दर्शने फलं यद्वत्तदेव तव दर्शने

मदाज्ञया भवानद्य लोकेऽत्र मुक्तिदो भव । मद्दर्शने यत्फलं स्यात् तदेव तव दर्शने ॥

Verse 55

इति दत्तो वरस्तेद्य सत्यं सत्यं न संशयः । ममैव हृदये विष्णुर्विष्णोश्च हृदये ह्यहम्

इति तेऽद्य वरः दत्तः सत्यं सत्यं न संशयः । ममैव हृदये विष्णुः विष्णोश्च हृदये ह्यहम् ॥

Verse 56

उभयोरंतरं यो वै न जानाति मनो मम । वामांगजो मम हरिर्दक्षिणांगोद्भवो विधिः

उभयोरन्तरं यो वै न जानाति मनो मम । वामाङ्गजो मम हरिर्दक्षिणाङ्गोद्भवो विधिः ॥

Verse 57

महाप्रलयकृद्रुद्रो विश्वात्मा हृदयोद्भवः । त्रिधा भिन्नो ह्यहं विष्णो ब्रह्मविष्णुभवाख्यया

महाप्रलयकृद्रुद्रो विश्वात्मा हृदयोद्भवः । त्रिधा भिन्नो ह्यहं विष्णो ब्रह्मविष्णुभवाख्यया ॥

Verse 58

सर्गरक्षालयकरस्त्रिगुणैरज आदिभिः । गुणभिन्नश्शिवस्साक्षात्प्रकृते पुरुषात्परः

त्रिगुणैर्ब्रह्मादिभिश्च देवैः सर्गस्थितिलयकर्त्ता साक्षाच्छिव एव। स तु गुणेभ्यो भिन्नः, प्रकृतेः पुरुषाच्च परः परमेऽवस्थितः॥

Verse 59

परं ब्रह्माद्वयो नित्योऽनन्तः पूर्णो निरंजनः । अंतस्तमो वहिस्सत्त्वस्त्रिजगत्पालको हरिः

परं ब्रह्माद्वयो नित्योऽनन्तः पूर्णो निरंजनः । अंतस्तमो वहिस्सत्त्वस्त्रिजगत्पालको हरिः ॥

Verse 60

अंतस्सत्त्वस्तमोबाह्यस्त्रिजगल्लयकृद्धरः

अंतस्सत्त्वस्तमोबाह्यस्त्रिजगल्लयकृद्धरः ॥

Verse 61

अंतर्बहीरजाश्चैव त्रिजगत्सृष्टिकृद्विधिः । एवं गुणास्त्रिदेवेषु गुणभिन्नः शिवः स्मृतः

अंतर्बहीरजाश्चैव त्रिजगत्सृष्टिकृद्विधिः । एवं गुणास्त्रिदेवेषु गुणभिन्नः शिवः स्मृतः ॥

Verse 62

विष्णो सृष्टिकरं प्रीत्या पालयैनं पितामहम् । संपूज्यस्त्रिषु लोकेषु भविष्यसि मदाज्ञया

विष्णो सृष्टिकरं प्रीत्या पालयैनं पितामहम् । संपूज्यस्त्रिषु लोकेषु भविष्यसि मदाज्ञया ॥

Verse 63

तव सेव्यो विधेश्चापि रुद्र एव भविष्यति । शिवपूर्णावतारो हि त्रिजगल्लयकारकः

यः तव सेव्यो यं च विधाता अपि सेवते स एव रुद्रो भविष्यति। स हि शिवस्य पूर्णावतारः त्रिजगतो लयकारकः॥

Verse 64

पाद्मे भविष्यति सुतः कल्पे तव पितामहः । तदा द्रक्ष्यसि मां चैव सोऽपि द्रक्ष्यति पद्मजः

पाद्मे कल्पे भविष्यति तव सुतः पितामहः। तदा त्वं मां द्रक्ष्यसि, पद्मजः सोऽपि मां द्रक्ष्यति॥

Verse 65

एवमुक्त्वा महेशानः कृपां कृत्वातुलां हरः । पुनः प्रोवाच सुप्रीत्या विष्णुं सर्वेश्वरः प्रभुः

एवमुक्त्वा महेशानः करुणामतुलां दत्त्वा हरः । पुनः सुप्रीत्या विष्णुं सर्वेश्वरः प्रभुरुवाच ॥