सृष्टिक्रमवर्णनम् / Description of the Sequence of Creation

Verse 1

ब्रह्मोवाच । शब्दादीनि च भूतानि पंचीकृत्वाहमात्मना । तेभ्यः स्थूलं नभो वायुं वह्निं चैव जलं महीम्

ब्रह्मोवाच—शब्दादीनि भूतानि मयात्मना पञ्चीकृत्य, तेभ्यः स्थूलानि भूतानि नभो वायुं वह्निं जलं महीं च ससर्जे।

Verse 2

पर्वतांश्च समुद्रांश्च वृक्षादीनपि नारद । कलादियुगपर्येतान्कालानन्यानवासृजम्

हे नारद, मया पर्वतान् समुद्रांश्च वृक्षादीनपि ससर्ज; कलादिभ्यः आरभ्य युगपर्यन्तान् कालभेदान् अन्यानपि प्रवर्तितवान्।

Verse 3

सृष्ट्यंतानपरांश्चापि नाहं तुष्टोऽभव न्मुने । ततो ध्यात्वा शिवं साम्बं साधकानसृजं मुने

हे मुने, सृष्ट्यन्तपरान् अन्यानपि ससर्जाहं, न तु तुष्टोऽभवम्; ततः साम्बं शिवं ध्यात्वा साधकान् असृजं मुने।

Verse 4

मरीचिं च स्वनेत्राभ्यां हृदयाद्भृगुमेव च । शिरसोऽगिरसं व्यानात्पुलहं मुनिसत्तमम्

स्वनेत्राभ्यां मरीचिं तु हृदयाद्भृगुमेव च । शिरसोऽङ्गिरसं व्यानात्पुलहं मुनिसत्तमम् ॥

Verse 5

उदानाच्च पुलस्त्यं हि वसिष्ठञ्च समानतः । क्रतुं त्वपानाच्छ्रोत्राभ्यामत्रिं दक्षं च प्राणतः

उदानात्पुलस्त्यं चैव वसिष्ठं समानतः । अपानात्क्रतुमुत्पाद्य श्रोत्राभ्यामत्रिदक्षयोः ॥

Verse 6

असृजं त्वां तदोत्संगाच्छायायाः कर्दमं मुनिम् । संकल्पादसृजं धर्मं सर्वसाधनसाधनम्

तदोत्सङ्गाच्छायायास्त्वां कर्दमं मुनिमसृजम् । संकल्पादसृजं धर्मं सर्वसाधनसाधनम् ॥

Verse 7

एवमेतानहं सृष्ट्वा कृतार्थस्साधकोत्तमान् । अभवं मुनिशार्दूल महादेवप्रसादतः

एवं मया एतान् साधकोत्तमान् सृष्ट्वा कृतार्थोऽभवं, मुनिशार्दूल; महादेवप्रसादतः सन्तुष्टोऽहमभवम्।

Verse 8

ततो मदाज्ञया तात धर्मः संकल्पसंभवः । मानवं रूपमापन्नस्साधकैस्तु प्रवर्तितः

ततः तात, मदाज्ञया संकल्पसंभवो धर्मो मानवं रूपमापन्नः; साधकैस्तु स प्रवर्तितः।

Verse 9

ततोऽसृजं स्वगात्रेभ्यो विविधेभ्योऽमितान्सुतान् । सुरासुरादिकांस्तेभ्यो दत्त्वा तां तां तनुं मुने

ततोऽहं स्वगात्रेभ्यो विविधेभ्योऽमितान् सुतान् असृजम्। तेषां सुरासुरादिकांस्तान् तान् तनून् भावांश्च, मुने, अददाम्।

Verse 10

ततोऽहं शंकरेणाथ प्रेरितोंऽतर्गतेन ह । द्विधा कृत्वात्मनो देहं द्विरूपश्चाभवं मुने

ततोऽहं शङ्करेण नाथेनान्तर्गतेन प्रेरितः। आत्मनो देहं द्विधा कृत्वा द्विरूपोऽभवं, मुने।

Verse 11

अर्द्धेन नारी पुरुषश्चार्द्धेन संततो मुने । स तस्यामसृजद्द्वंद्वं सर्वसाधनमुत्तमम्

मुने, स अर्धेन नारी अर्धेन च पुरुषः सम्यक् स्थितः। ततः तस्याः द्वन्द्वयुगलं ससर्ज—सर्वलोकव्यवहारसिद्धये परमं साधनमुत्तमम्।

Verse 12

स्वायंभुवो मनुस्तत्र पुरुषः परसाधनम् । शतरूपाभिधा नारी योगिनी सा तपस्विनी

तत्र स्वायम्भुवो मनुः पुरुषः परसाधनं बभूव। शतरूपाभिधा नारी योगिनी सा तपस्विनी च।

Verse 13

सा पुनर्मनुना तेन गृहीतातीव शोभना । विवाहविधिना ताताऽसृजत्सर्गं समैथुनम्

सा तेन मनुना पुनरतीव शोभना गृहीता। तात, विवाहविधिना स समैथुनं सर्गं प्रवर्तयामास।

Verse 14

तस्यां तेन समुत्पन्नस्तनयश्च प्रियव्रतः । तथैवोत्तानपादश्च तथा कन्यात्रयं पुनः

तस्यां तेन समुत्पन्नौ तनयौ प्रियव्रतोत्तानपादौ । तथा कन्यात्रयं पुनरपि समभवत् तयोः ॥

Verse 15

आकूतिर्देवहूतिश्च प्रसूतिरिति विश्रुताः । आकूतिं रुचये प्रादात्कर्दमाय तु मध्यमाम्

आकूतिः देवहूतिश्च प्रसूतिरिति च विश्रुताः। मनुः आकूतिं रुचये ददौ, मध्यमां देवहूतिं कर्दमाय ददौ॥

Verse 16

ददौ प्रसूतिं दक्षायोत्तानपादानुजां सुताः । तासां प्रसूतिप्रसवैस्सर्वं व्याप्तं चराचरम्

प्रसूतिं ददौ दक्षायोत्तानपादानुजां सुताम्। तस्याः प्रसूतिप्रसवैः सर्वं व्याप्तं चराचरम्॥

Verse 17

आकूत्यां च रुचेश्चाभूद्वंद्वं यज्ञश्च दक्षिणा । यज्ञस्य जज्ञिरे पुत्रा दक्षिणायां च द्वादश

आकूत्यां रुचेश्चाभूद् द्वन्द्वं यज्ञश्च दक्षिणा। यज्ञस्य जज्ञिरे पुत्रा दक्षिणायां च द्वादश॥

Verse 18

देवहूत्यां कर्दमाच्च बह्व्यो जातास्सुता मुने । दशाज्जाताश्चतस्रश्च तथा पुत्र्यश्च विंशतिः

देवहूत्यां कर्दमाच्च बह्व्यो जाताः सुता मुने। दशाज्जाताश्चतस्रश्च तथा पुत्र्यश्च विंशतिः॥

Verse 19

धर्माय दत्ता दक्षेण श्रद्धाद्यास्तु त्रयोदश । शृणु तासां च नामानि धर्मस्त्रीणां मुनीश्वर

धर्माय दक्षेण दत्ताः श्रद्धाद्यास्तु त्रयोदश । शृणु तासां च नामानि धर्मस्त्रीणां मुनीश्वर ॥

Verse 20

श्रद्धा लक्ष्मीर्धृतिस्तुष्टिः पुष्टिर्मेधा तथा क्रिया । वसुःर्बुद्धि लज्जा शांतिः सिद्धिः कीर्तिस्त्रयोदश

श्रद्धा लक्ष्मीर्धृतिस्तुष्टिः पुष्टिर्मेधा तथा क्रिया । वसुः बुद्धिर्लज्जा शान्तिः सिद्धिः कीर्तिस्त्रयोदश ॥

Verse 21

ताभ्यां शिष्टा यवीयस्य एकादश सुलोचनाः । ख्यातिस्सत्पथसंभूतिः स्मृतिः प्रीतिः क्षमा तथा

ताभ्यां शिष्टा यवीयस्य एकादश सुलोचनाः । ख्यातिः सत्पथसम्भूतिः स्मृतिः प्रीतिः क्षमा तथा ॥

Verse 22

सन्नतिश्चानुरूपा च ऊर्जा स्वाहा स्वधा तथा । भृगुर्भवो मरीचिश्च तथा चैवांगिरा मुनिः

सन्नतिश्चानुरूपा च ऊर्जास्वाहा स्वधा तथा । भृगुर्भवो मरीचिश्च तथैवाङ्गिरा मुनिः ॥

Verse 23

पुलस्त्यः पुलहश्चैव क्रतुश्चर्षिवरस्तथा । अत्रिर्वासिष्ठो वह्निश्च पितरश्च यथाक्रमम्

पुलस्त्यः पुलहश्चैव क्रतुश्चर्षिवरस्तथा । अत्रिर्वासिष्ठो वह्निश्च पितरश्च यथाक्रमम् ॥

Verse 24

ख्यातास्ता जगृहुः कन्या भृग्वाद्यास्साधका वराः । ततस्संपूरितं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्

ख्यातास्ताः कन्याः भृग्वाद्यैः साधकैर्वरैर्जगृहुः; ततः सचराचरं त्रैलोक्यं सर्वं सम्पूरितमभवत्।

Verse 25

एवं कर्मानुरूपेण प्रणिनामंबिकापते । आज्ञया बहवो जाता असंख्याता द्विजर्षभाः

एवं कर्मानुरूपेण प्राणिनामम्बिकापते । आज्ञया बहवो जाता असंख्याता द्विजर्षभाः ॥

Verse 26

कल्पभेदेन दक्षस्य षष्टिः कन्याः प्रकीर्तिताः । तासां दश च धर्माय शशिने सप्तविंशतिम्

कल्पभेदेन दक्षस्य षष्टिः कन्याः प्रकीर्तिताः । तासां दश च धर्माय शशिने सप्तविंशतिम् ॥

Verse 27

विधिना दत्तवान्दक्षः कश्यपाय त्रयोदश । चतस्रः पररूपाय ददौ तार्क्ष्याय नारद

विधिना दत्तवान्दक्षः कश्यपाय त्रयोदश । चतस्रः पररूपाय ददौ तार्क्ष्याय नारद ॥

Verse 28

भृग्वंगिरः कृशाश्वेभ्यो द्वे द्वे कन्ये च दत्तवान् । ताभ्यस्तेभ्यस्तु संजाता बह्वी सृष्टिश्चराचरा

भृग्वङ्गिरः कृशाश्वेभ्यो द्वे द्वे कन्ये च दत्तवान् । ताभ्यस्तेभ्यस्तु संजाता बह्वी सृष्टिश्चराचरा ॥

Verse 29

त्रयोदशमितास्तस्मै कश्यपाय महात्मने । दत्ता दक्षेण याः कन्या विधिवन्मुनिसत्तम

मुनिसत्तम, दक्षेण विधिवत् महात्मने कश्यपाय त्रयोदश कन्याः तस्मै दत्ताः॥

Verse 30

तासां प्रसूतिभिर्व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम् । स्थावरं जंगमं चैव शून्य नैव तु किंचन

तासां प्रसूतिभिः सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् । स्थावरं जङ्गमं चैव व्याप्तं शून्यं न किञ्चन ॥

Verse 31

देवाश्च ऋषयश्चैव दैत्याश्चैव प्रजज्ञिरे । वृक्षाश्च पक्षिणश्चैव सर्वे पर्वतवीरुधः

देवर्षयश्च दैत्याश्च प्रजज्ञिरे तथैव हि । वृक्षाः पक्षिणश्चैव सर्वे पर्वतवीरुधः ॥

Verse 32

दक्षकन्याप्रसूतैश्च व्याप्तमेवं चराचरम् । पातालतलमारभ्य सत्यलोकावधि ध्रुवम्

दक्षकन्याप्रसूतैश्च व्याप्तमेवं चराचरम् । पातालतलमारभ्य सत्यलोकावधि ध्रुवम् ॥

Verse 33

ब्रह्मांडं सकलं व्याप्तं शून्यं नैव कदाचन । एवं सृष्टिः कृता सम्यग्ब्रह्मणा शंभुशासनात्

ब्रह्माण्डं सकलं व्याप्तं शून्यं नैव कदाचन । एवं सृष्टिः कृता सम्यग्ब्रह्मणा शम्भुशासनात् ॥

Verse 34

सती नाम त्रिशूलाग्रे सदा रुद्रेण रक्षिता । तपोर्थं निर्मिता पूर्वं शंभुना सर्वविष्णुना

सा सतीति नाम्ना ख्याता, त्रिशूलाग्रे रुद्रेण सदा रक्षिता। तपोऽर्थं पूर्वं शंभुना सर्वव्यापिना, विष्णोरप्यन्तरात्मना, निर्मिता।

Verse 35

सैव दक्षात्समुद्भूता लोककार्यार्थमेव च । लीलां चकार बहुशो भक्तोद्धरणहेतवे

सा एव दक्षात् समुद्भूता लोककार्यसिद्धयेव च। भक्तोद्धरणहेतवे बहुशो लीलां चकार।

Verse 36

वामांगो यस्य वैकुंठो दक्षिणांगोऽहमेव च । रुद्रो हृदयजो यस्य त्रिविधस्तु शिवः स्मृतः

यस्य वामाङ्गं वैकुण्ठः, दक्षिणाङ्गोऽहमेव च। यस्य हृदयजः रुद्रः—स त्रिविधः शिवः स्मृतः।

Verse 37

अहं विष्णुश्च रुद्रश्च गुणास्त्रय उदाहृताः । स्वयं सदा निर्गुणश्च परब्रह्माव्ययश्शिवः

अहं विष्णुश्च रुद्रश्च गुणास्त्रय उदाहृताः। स्वयं तु शिवः सदा निर्गुणः, परब्रह्म अव्ययः, स्वयम्भूः अच्युतः।

Verse 38

विष्णुस्सत्त्वं रजोऽहं च तमो रुद्र उदाहृतः । लोकाचारत इत्येवं नामतो वस्तुतोऽन्यथा

विष्णुः सत्त्वमिति प्रोक्तः, रजोऽहं, तमो रुद्र उच्यते। लोकाचारतः एवमिति; नाममात्रभेदः, वस्तुतस्तु अन्यथा।

Verse 39

अंतस्तमो बहिस्सत्त्वो विष्णूरुद्रस्तथा मतः । अंतस्सत्त्वस्तमोबाह्यो रजोहं सर्वेथा मुने

अन्तस्तमो बहिःसत्त्वो विष्णूरुद्रस्तथा मतः। अन्तःसत्त्वस्तमोबाह्यो रजोऽहं सर्वथा मुने॥

Verse 40

राजसी च सुरा देवी सत्त्वरूपात्तु सा सती । लक्ष्मीस्तमोमयी ज्ञेया विरूपा च शिवा परा

राजसी च सुरा देवी सत्त्वरूपात्तु सा सती। लक्ष्मीस्तमोमयी ज्ञेया विरूपा च शिवा परा॥

Verse 41

एवं शिवा सती भूत्वा शंकरेण विवाहिता । पितुर्यज्ञे तनुं त्यक्त्वा नादात्तां स्वपदं ययौ

एवं शिवा सती भूत्वा शंकरेण विवाहिता। पितुर्यज्ञे तनुं त्यक्त्वा नादात्तां स्वपदं ययौ॥

Verse 42

पुनश्च पार्वती जाता देवप्रार्थनया शिवा । तपः कृत्वा सुविपुलं पुनश्शिवमुपागता

पुनश्च देवप्रार्थनया शिवा पार्वतीरूपेण जाता। सुविपुलं तपः कृत्वा पुनरेव शिवं प्रभुमुपागता॥

Verse 43

तस्या नामान्यनेकानि जातानि च मुनीश्वर । कालिका चंडिका भद्रा चामुंडा विजया जया

तस्या नामान्यनेकानि जातानि मुनिश्रेष्ठ। कालिका चण्डिका भद्रा चामुण्डा विजया जया॥

Verse 44

जयंती भद्रकाली च दुर्गा भगवतीति च । कामाख्या कामदा ह्यम्बा मृडानी सर्वमंगला

सा जयंती भद्रकाली दुर्गा भगवतीति च। कामाख्या कामदा चाम्बा मृडानी सर्वमंगला॥

Verse 45

नामधेयान्यनेकानि भुक्तिमुक्तिप्रदानि च । गुणकर्मानुरूपाणि प्रायशस्तत्र पार्वती

नामधेयान्यनेकानि भुक्तिमुक्तिप्रदानि च। गुणकर्मानुरूपाणि प्रायशस्तत्र पार्वति॥

Verse 46

गुणमय्यस्तथा देव्यो देवा गुणमयास्त्रयः । मिलित्वा विविधं सृष्टेश्चक्रुस्ते कार्यमुत्तमम्

गुणमय्यस्तथा देव्यो देवा गुणमयास्त्रयः। मिलित्वा विविधं सृष्टेश्चक्रुस्ते कार्यमुत्तमम्॥

Verse 47

एवं सृष्टिप्रकारस्ते वर्णितो मुनिसत्तम । शिवाज्ञया विरचितो ब्रह्मांडस्य मयाऽखिलः

एवं सृष्टिप्रकारस्ते वर्णितो मुनिसत्तम। शिवाज्ञया विरचितो ब्रह्माण्डस्य मयाऽखिलः॥

Verse 48

परं ब्रह्म शिवः प्रोक्तस्तस्य रूपास्त्रयः सुराः । अहं विष्णुश्च रुद्रश्च गुणभेदानुरूपतः

परं ब्रह्म शिवः प्रोक्तस्तस्य रूपास्त्रयः सुराः। अहं विष्णुश्च रुद्रश्च गुणभेदानुरूपतः॥

Verse 49

शिवया रमते स्वैरं शिवलोके मनोरमे । स्वतंत्रः परमात्मा हि निर्गुणस्सगुणोऽपि वै

शिवया सह स्वैरं रमते शिवलोके मनोरमे। स्वतंत्रः परमात्मा हि निर्गुणः सगुणोऽपि च॥

Verse 50

तस्य पूर्णवतारो हिं रुद्रस्साक्षाच्छिवः स्मृतः । कैलासे भवनं रम्यं पंचवक्त्रश्चकार ह । ब्रह्मांडस्य तथा नाशे तस्य नाशोस्ति वै न हि

तस्य पूर्णावतारो हि रुद्रः साक्षाच्छिवः स्मृतः। कैलासे रम्यं भवनं चकार पञ्चवक्त्रश्च। ब्रह्माण्डनाशेऽपि तस्य नाशो नास्ति वै॥