विष्णूत्पत्तिवर्णनम् (Description of the Origin/Manifestation of Viṣṇu)

Verse 1

ब्रह्मोवाच । भो ब्रह्मन्साधु पृष्टोऽहं त्वया विबुधसत्तम । लोकोपकारिणा नित्यं लोकानां हितकाम्यया

ब्रह्मोवाच । भो ब्रह्मन् साधु पृष्टोऽहं त्वया विबुधसत्तम । लोकोपकारिणा नित्यं लोकानां हितकाम्यया ॥

Verse 2

अचन्द्रमनहोरात्रमनग्न्यनिलभूजलम् । अप्रधानं वियच्छून्यमन्यतेजोविवर्जितम्

अचन्द्रमनहोरात्रमनग्न्यनिलभूजलम् । अप्रधानं वियच्छून्यमन्यतेजोविवर्जितम् ॥

Verse 3

शिवतत्त्वं मया नैव विष्णुनापि यथार्थतः । ज्ञातश्च परमं रूपमद्भुतं च परेण न

शिवतत्त्वं मया न ज्ञातं विष्णुनापि यथार्थतः। न च केनापि परेण तदद्भुतं परमं रूपं सम्यगवगतम्॥

Verse 4

महाप्रलयकाले च नष्टे स्थावरजंगमे । आसीत्तमोमयं सर्वमनर्कग्रहतारकम्

महाप्रलयकाले स्थावरजङ्गमे नष्टे सति। सर्वं तमोमयं जातं सूर्यग्रह-तारकवर्जितम्॥

Verse 6

अदृष्टत्वादिरहितं शब्दस्पर्शसमुज्झितम् । अव्यक्तगंधरूपं च रसत्यक्तमदिङ्मुखम्

अदृष्टत्वादिरहितं शब्दस्पर्शविवर्जितम्। अव्यक्तगन्धरूपं च रसहीनमदिङ्मुखम्॥

Verse 7

इत्थं सत्यंधतमसे सूचीभेद्यं निरंतरे । तत्सद्ब्रह्मेति यच्छ्रुत्वा सदेकं प्रतिपद्यते

एवं घनतमसि निरन्तरे सति, सूचीभेद्यं यथा आवरणं भिद्यते। ‘तत् सद्ब्रह्म’ इति श्रुत्वा सदेकं प्रतिपद्यते॥

Verse 8

इतीदृशं यदा नासीद्यत्तत्सदसदात्मकम् । योगिनोंतर्हिताकाशे यत्पश्यंति निरंतरम्

इतीदृशं यदा नासीद्यत्तत्सदसदात्मकम् । योगिनोंतर्हिताकाशे यत्पश्यंति निरंतरम् ॥

Verse 9

अमनोगोचरम्वाचां विषयन्न कदाचन । अनामरूपवर्णं च न च स्थूलं न यत्कृशम्

अमनोगोचरं वाचां विषयं न कदाचन । अनामरूपवर्णं च न च स्थूलं न यत्कृशम् ॥

Verse 10

अह्रस्वदीर्घमलघुगुरुत्वपरिवर्जितम् । न यत्रोपचयः कश्चित्तथा नापचयोऽपि च

तत् ह्रस्वदीर्घमलघुगुरुत्वादिभिः सर्वथा विवर्जितम्। यत्र न कश्चिदुपचयोऽस्ति तथा नापचयोऽपि कदाचन॥

Verse 11

अभिधत्ते स चकितं यदस्तीति श्रुतिः पुनः । सत्यं ज्ञानमनंतं च परानंदम्परम्महः

श्रुतिः पुनश्चकितमिवाभिधत्ते—अस्त्येव स इति निश्चयतः। तत् परं महः सत्यं ज्ञानमनन्तं, परमानन्दस्वरूपं च॥

Verse 12

अप्रमेयमनाधारमविकारमनाकृति । निर्गुणं योगिगम्यञ्च सर्वव्याप्येककारकम्

स अप्रमेयोऽनाधारोऽविकारोऽनाकृतिः। निर्गुणो योगिगम्यश्च सर्वव्याप्येककारणभूतः॥

Verse 13

निर्विकल्पं निरारंभं निर्मायं निरुपद्रवम् । अद्वितीयमनाद्यन्तमविकाशं चिदात्मकम्

स निर्विकल्पो निरारम्भो निर्मायो निरुपद्रवः। अद्वितीयोऽनाद्यन्तोऽविकाशश्चिदात्मा च॥

Verse 14

यस्येत्थं संविकल्पंते संज्ञासंज्ञोक्तितः स्म वै । कियता चैव कालेन द्वितीयेच्छाऽभवत्किल

एवं तस्मिन् संज्ञासंज्ञोक्तिव्यापारेण संविकल्पा अभवन्। ततः कियता कालेन द्वितीयेच्छा समभवत् किल॥

Verse 15

अमूर्तेन स्वमूर्तिश्च तेनाकल्पि स्वलीलया । सर्वैश्वर्यगुणोपेता सर्वज्ञानमयी शुभा

अमूर्तात् परमेश्वरात् स्वलीलया तदेव दिव्यं मूर्तिरूपं प्रादुरभवत्। सा शुभस्वभावा सर्वैश्वर्यगुणोपेता सर्वज्ञानमयी च बभूव।

Verse 16

सर्वगा सर्वरूपा च सर्वदृक्सर्वकारिणी । सर्वेकवंद्या सर्वाद्या सर्वदा सर्वसंस्कृतिः

सा सर्वगा सर्वरूपा सर्वदृक् सर्वकारिणी। सर्वैकवन्द्या सर्वाद्या सर्वदा सर्वसंस्कृतिः॥

Verse 17

परिकल्येति तां मूर्तिमैश्वरीं शुद्धरूपिणीम् । अद्वितीयमनाद्यंतं सर्वाभासं चिदात्मकम् । अंतर्दधे पराख्यं यद्ब्रह्म सर्वगमव्ययम्

एवं परिकल्प्य तां मूर्तिमैश्वरीं शुद्धरूपिणीम्। अद्वितीयमनाद्यन्तं सर्वाभासं चिदात्मकम्। अन्तर्दधे पराख्यं यद्ब्रह्म सर्वगमव्ययम्॥

Verse 18

अमूर्ते यत्पराख्यं वै तस्य मूर्तिस्सदाशिवः । अर्वाचीनाः पराचीना ईश्वरं तं जगुर्बुधाः

अमूर्ते यत्पराख्यं वै तस्य मूर्तिः सदाशिवः। अर्वाचीनाः पराचीना ईश्वरं तं जगुर्बुधाः॥

Verse 19

शक्तिस्तदैकलेनापि स्वैरं विहरता तनुः । स्वविग्रहात्स्वयं सृष्टा स्वशरीरानपायिनी

सा शक्तिः तदैकलेनापि तनुना स्वैरं विहरति स्म। स्वविग्रहात् स्वयमेव सृष्टा स्वस्वरूपानपायिनी नित्यं शिवेनाविभक्ता॥

Verse 20

प्रधानं प्रकृति तां च मायां गुणवतीं पराम् । बुद्धितत्त्वस्य जननीमाहुर्विकृतिवर्जिताम्

तां प्रधानं प्रकृतिं च मायां च परां गुणवतीमाहुः। सा बुद्धितत्त्वस्य जननी, स्वयं तु विकृतिवर्जिता॥

Verse 21

सा शक्तिरम्बिका प्रोक्ता प्रकृतिस्सकलेश्वरी । त्रिदेवजननी नित्या मूलकारणमित्युत

सा शक्तिरम्बिका प्रोक्ता प्रकृतिः सकलेश्वरी। त्रिदेवजननी नित्या मूलकारणमिति स्मृता॥

Verse 22

अस्या अष्टौ भुजाश्चासन्विचित्रवदना शुभा । राकाचन्द्रसहस्रस्य वदने भाश्च नित्यशः

अस्याः अष्टौ भुजाः आसन्, विचित्रवदना शुभा। तस्या वदने नित्यं राकाचन्द्रसहस्रसमप्रभा॥

Verse 23

नानाभरणसंयुक्ता नानागतिसमन्विता । नानायुधधरा देवी फुल्लपंकजलोचना

नानाभरणसंयुक्ता नानागतिसमन्विता। नानायुधधरा देवी फुल्लपङ्कजलोचना॥

Verse 24

अचिंत्यतेजसा युक्ता सर्वयोनिस्समुद्यता । एकाकिनी यदा माया संयोगाच्चाप्यनेकिका

अचिन्त्यतेजसा युक्ता सा माया सर्वयोनिरुद्यता। एकाकिनी स्वभावेन, संयोगात् प्रभुशक्त्या तु बहुरूपा भवति॥

Verse 25

परः पुमानीश्वरस्स शिवश्शंभुरनीश्वरः । शीर्षे मन्दाकिनीधारी भालचन्द्रस्त्रिलोचनः

परः पुमान् ईश्वरः स शिवः शम्भुरनीश्वरः। शीर्षे मन्दाकिनीधारी, भालचन्द्रस्त्रिलोचनः॥

Verse 26

पंचवक्त्रः प्रसन्नात्मा दशबाहुस्त्रिशूलधृक् । कर्पूरगौरसुसितो भस्मोद्धूलितविग्रहः

पञ्चवक्त्रः प्रसन्नात्मा दशबाहुस्त्रिशूलधृक्। कर्पूरगौरसुसितो भस्मोद्धूलितविग्रहः॥

Verse 27

युगपच्च तया शक्त्या साकं कालस्वरूपिणा । शिवलोकाभिधं क्षेत्रं निर्मितं तेन ब्रह्मणा

युगपत् तया शक्त्या साकं कालस्वरूपिणा। शिवलोकाभिधं क्षेत्रं निर्मितं तेन ब्रह्मणा॥

Verse 28

तदेव काशिकेत्येतत्प्रोच्यते क्षेत्रमुत्तमम् । परं निर्वाणसंख्यानं सर्वोपरि विराजितम्

तदेव क्षेत्रमुत्तमं ‘काशिका’ इति प्रोच्यते; परं निर्वाणसंख्यानं सर्वोपरि विराजितम्।

Verse 29

ताभ्यां च रममाणाभ्यां च तस्मिन्क्षेत्रे मनोरमे । परमानंदरूपाभ्यां परमानन्दरूपिणी

तस्मिन्मनोरमे क्षेत्रे परमानन्दरूपाभ्यां ताभ्यां रममाणाभ्यां, परमानन्दरूपिणी सा तेन सहैक्यं बभूव।

Verse 30

मुने प्रलयकालेपि न तत्क्षेत्रं कदाचन । विमुक्तं हि शिवाभ्यां यदविमुक्तं ततो विदुः

मुने, प्रलयकालेऽपि तत्क्षेत्रं कदाचन न विमुच्यते। शिवशिवाभ्यां यद् न कदापि परित्यज्यते, तस्माद् विद्वांसस्तद् ‘अविमुक्तम्’ इति विदुः।

Verse 31

अस्यानन्दवनं नाम पुराकारि पिनाकिना । क्षेत्रस्यानंदहेतुत्वादविमुक्तमनंतरम्

अस्य क्षेत्रस्य वनं ‘आनन्दवनम्’ इति नाम पुरा पिनाकिना कृतम्। क्षेत्रस्यानन्दहेतुत्वाद् अनादिकालात् तद् ‘अविमुक्तम्’ अपि कथ्यते।

Verse 32

अथानन्दवने तस्मिञ्च्छिवयो रममाणयोः । इच्छेत्यभूत्सुरर्षे हि सृज्यः कोप्यपरः किल

अथ तस्मिन्नानन्दवने शिवशक्त्यो रममाणयोः, सुरर्षे, ‘इच्छा’ नाम दिव्या वृत्तिरभूत्; सृज्यः कश्चिदपरः प्रादुरासीदिति श्रूयते।

Verse 33

यस्मिन्यस्य महाभारमावां स्वस्वैरचारिणौ । निर्वाणधारणं कुर्वः केवलं काशिशायिनौ

यस्मिन्नवस्थायामावां स्वस्वैरचारिणौ, महाभारं धारयन्तौ, निर्वाणधारणं कुर्वः; केवलं काशिशायिनौ बभूविव।

Verse 34

स एव सर्वं कुरुतां स एव परिपातु च । स एव संवृणोत्वं ते मदनुग्रहतस्सदा

स एव सर्वं करोतु, स एव त्वां परिपातु च; मदनुग्रहात् स एव सदा त्वां समन्तात् संवृणोतु।

Verse 35

चेतस्समुद्रमाकुंच्य चिंताकल्लोललोलितम् । सत्त्वरत्नं तमोग्राहं रजोविद्रुमवल्लितम्

चेतःसमुद्रं संकोच्य चिन्ताकल्लोललोलितम्; सत्त्वरत्नसमायुक्तं तमोग्राहसमाकुलम्, रजोविद्रुमपरिवेष्टितं च।

Verse 36

यस्य प्रसादात्तिष्ठावस्सुखमानंदकानने । परिक्षिप्तमनोवृत्तौ बहिश्चिंतातुरे सुखम्

यस्य प्रसादेन जनोऽनन्दकानने सुखेन तिष्ठति; मनोवृत्तयः परिक्षिप्ता अपि, बहिर्चिन्तातुरेऽपि, तस्यैव कृपया सुखं लभ्यते।

Verse 37

संप्रधार्य्येति स विभुस्तया शक्त्या परेश्वरः । सव्ये व्यापारयांचक्रे दशमेंऽगेसुधासवम्

एवं संप्रधार्य स विभुः परेश्वरः तया शक्त्या सह। सव्ये दशमेऽङ्गे सুধासवव्यापारं प्रवर्तयामास।

Verse 38

ततः पुमानाविरासीदेकस्त्रैलोक्यसुंदरः । शांतस्सत्त्वगुणोद्रिक्तो गांभीर्य्यामितसागरः

ततः एकः त्रैलोक्यसुन्दरः दिव्यः पुमान् आविरासीद्—शान्तस्वभावः, सत्त्वगुणोद्रिक्तः, अमितसागरवत् गाम्भीर्यसमन्वितः।

Verse 39

तथा च क्षमया युक्तो मुनेऽलब्धोपमो ऽभवत् । इन्द्रनीलद्युतिः श्रीमान्पुण्डरीकोत्तमेक्षणः

तथा, मुने, क्षमायुक्तः सः अलब्धोपमः अभवत्—इन्द्रनीलद्युतिः, श्रीमान्, पुण्डरीकोत्तमेक्षणः।

Verse 40

सुवर्णकृतिभृच्छ्रेष्ठ दुकूलयुगलावृतः । लसत्प्रचंडदोर्दण्डयुगलोह्यपराजितः

सः सुवर्णकृतिभृच्छ्रेष्ठः, दुकूलयुगलावृतः; लसत्प्रचण्डदोर्दण्डयुगलः, ह्यपराजितः स्थितः।

Verse 41

ततस्स पुरुषश्शंभुं प्रणम्य परमेश्वरम् । नामानि कुरु मे स्वामिन्वद कर्मं जगाविति

ततः स पुरुषः परमेश्वरं शम्भुं प्रणम्य उवाच—“स्वामिन्, मे नामानि कुरु, मम कर्म च नियतं वद।”

Verse 42

तच्छ्रुत्वा वचनम्प्राह शंकरः प्रहसन्प्रभुः । पुरुषं तं महेशानो वाचा मेघगभीरया

तद्वचनं श्रुत्वा प्रभुः शंकरः प्रहसन् उवाच। स महेशानः पुरुषं तं मेघगम्भीरया वाचा संबभाषे॥

Verse 43

शिव उवाच । विष्ण्वितिव्यापकत्वात्ते नाम ख्यातं भविष्यति । बहून्यन्यानि नामानि भक्तसौख्यकराणि ह

शिव उवाच—व्यापकत्वात् तव नाम ‘विष्णु’ इति लोके ख्यातिं गमिष्यति। भक्तानां सौख्यकराणि बहून्यन्यानि नामानि च भविष्यन्ति॥

Verse 44

तपः कुरु दृढो भूत्वा परमं कार्यसाधनम् । इत्युक्त्वा श्वासमार्गेण ददौ च निगमं ततः

दृढो भूत्वा तपः कुरु; तत् परमं कार्यसाधनम्। इत्युक्त्वा स श्वासमार्गेण ततः निगमं ददौ॥

Verse 46

दिव्यं द्वादश साहस्रं वर्षं तप्त्वापि चाच्युतः । न प्राप स्वाभिलषितं सर्वदं शंभुदर्शनम्

द्वादशसाहस्रं दिव्यवर्षाणि तप्त्वापि अच्युतः। सर्वदं शंभुदर्शनं स्वाभिलषितं न प्राप॥

Verse 47

तत्तत्संशयमापन्नश्चिंतितं हृदि सादरम् । मयाद्य किं प्रकर्तव्यमिति विष्णुश्शिवं स्मरन्

तत्तत्संशयमापन्नः सादरं हृदि चिन्तयत्। ‘मयाद्य किं प्रकर्तव्यम्’ इति विष्णुः शिवं स्मरन्॥

Verse 48

एतस्मिन्नंतरे वाणी समुत्पन्ना शिवाच्छुभा । तपः पुनः प्रकर्त्तव्यं संशयस्यापनुत्तये

एतस्मिन्नन्तरे शिवात् शुभा वाणी समुत्पन्ना— “तपः पुनः प्रकर्तव्यं, संशयस्यापनुत्तये” इति॥

Verse 49

ततस्तेन च तच्छ्रुत्वा तपस्तप्तं सुदारुणम् । बहुकालं तदा ब्रह्मध्यानमार्गपरेण हि

ततस्तेन तदाकर्ण्य सुदारुणं तपस्तप्तं बहुकालम्। ब्रह्मध्यानमार्गपरेण हि स सर्वथा समर्पितः॥

Verse 50

ततस्स पुरुषो विष्णुः प्रबुद्धो ध्यानमार्गतः । सुप्रीतो विस्मयं प्राप्तः किं यत्तव महा इति

ततः स पुरुषो विष्णुः ध्यानमार्गतः प्रबुद्धः। सुप्रीतो विस्मयं प्राप्तः— “किं यत्तव महत् इति” उवाच॥

Verse 51

परिश्रमवतस्तस्य विष्णोः स्वाङ्गेभ्य एव च । जलधारा हि संयाता विविधाश्शिवमायया

तस्मिन् कर्मणि परिश्रमवतः विष्णोः स्वाङ्गेभ्य एव जलधाराः प्रववृधुः; शिवमायया नानाविधाः समुत्पन्ना इति।

Verse 52

अभिव्याप्तं च सकलं शून्यं यत्तन्महामुने । ब्रह्मरूपं जलमभूत्स्पर्शनात्पापनाशनम्

महामुने, यदा तत्सर्वव्यापिना शून्येन सकलं जगदभिव्याप्तम्, तदा ब्रह्मरूपं जलमभूत्; तस्य स्पर्शनात् पापानां नाशो भवति।

Verse 53

तदा श्रांतश्च पुरुषो विष्णुस्तस्मिञ्जले स्वयम् । सुष्वाप परम प्रीतो बहुकालं विमोहितः

तदा स एव पुरुषो विष्णुः स्वयम् तस्मिञ्जले श्रान्तोऽभवत्। परमप्रीत्या सुष्वाप, बहुकालं विमोहितोऽवतस्थे।

Verse 54

नारायणेति नामापि तस्यसीच्छ्रुतिसंमतम् । नान्यत्किंचित्तदा ह्यासीत्प्राकृतं पुरुषं विना

‘नारायण’ इति नामापि तस्य श्रुतिसंमतं बभूव। तदा प्राकृतं पुरुषं विना नान्यत्किंचिदपि आसीत्।

Verse 55

एतस्मिन्नन्तरे काले तत्त्वान्यासन्महात्मनः । तत्प्रकारं शृणु प्राज्ञ गदतो मे महामते

एतस्मिन्नन्तरे काले महात्मना परमेश्वरेण तत्त्वानि समुत्पादितानि। तेषां प्रादुर्भावप्रकारं शृणु, प्राज्ञ, मया कथ्यमानम्, महामते॥

Verse 56

प्रकृतेश्च महानासीन्महतश्च गुणास्त्रयः । अहंकारस्ततो जातस्त्रिविधो गुणभेदतः

प्रकृतेर्महान् (महत्) उत्पन्नः, महतः त्रयो गुणाः प्रादुर्भूताः। ततः गुणभेदतः त्रिविधोऽहंकारः समजायत॥

Verse 58

तत्त्वानामिति संख्यानमुक्तं ते ऋषिसत्तम । जडात्मकञ्च तत्सर्वं प्रकृतेः पुरुषं विना

तत्त्वानां संख्यानं ते मया प्रोक्तं ऋषिसत्तम। तत्सर्वं जडरूपं हि; प्रकृतेः पुरुषो विना॥

Verse 59

तत्तदैकीकृतं तत्त्वं चतुर्विंशतिसंख्यकम् । शिवेच्छया गृहीत्वा स सुष्वाप ब्रह्मरूपके

एवं तत्तत्त्वं चतुर्विंशतिसंख्यकं एकीकृत्य। शिवेच्छया स सर्वाणि स्वीकृत्य ब्रह्मरूपके सुष्वाप॥